II UK 43/10

Sygn. akt II UK 43/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z wniosku A. G.

przeciwko Biuru Emerytalnemu Służby Więziennej

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 22 września 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem nie uwzględnił apelacji A. G. od wyroku

Sądu Okręgowego z 19 lutego 2009 r. w zakresie odmawiającym mu prawa do

emerytury z tytułu służby więziennej z braku 15 lat służby, zgodnie z art. 12 ustawy

z 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji

2

Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu

Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,

Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby

Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. 2004 r. Nr 8, poz. 67 ze zm.), dalej powoływanej

jak „ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy". Sąd Apelacyjny za

prawidłowe uznał wyliczenie pozwanego Biura Emerytalnego Służby Więziennej

wskazujące, że wnioskodawca ma 14 lat, 11 miesięcy i 5 dni służby więziennej. Do

okresu służby wymaganej do emerytury nie mógł być zaliczony okres zastępczej

służby poborowych, którą wnioskodawca odbywał od 28 sierpnia 1986 r. do 16

marca 1988 r. Sąd Apelacyjny podzielił w pełni takie ustalenia faktyczne Sądu

Okręgowego i ich ocenę prawną. Niesporne było, że wnioskodawca odbywał

zastępczą służbę wojskową w Wojskowej Szkole Inżynieryjnej w W. Był

gospodarzem obiektu i między innymi nadzorował sprzęt sportowy. Sąd Okręgowy

uznał, że decyzja odmawiająca prawa do emerytury była prawidłowa. Brakującego

do 15-letniego okresu służby zgodnie z art. 12 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

funkcjonariuszy nie mógł uzupełnić okres zastępczej służby wojskowej (nawet gdy

wnioskodawca jako odpowiedzialny za sprzęt sportowy był z kadetami na poligonie

w Wędrzynie od 28 czerwca do 23 lipca 1987 r.), gdyż zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 2

tej ustawy jako równorzędną ze służbą można zaliczyć służbę wojskową, ale

jedynie uwzględnianą przy ustalaniu emerytury wojskowej. Zgodnie z art. 55 ustawy

z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony RP (Dz.U. 2004 r. Nr 241,

poz. 2416), dalej powoływanej jako „ustawa o powszechnym obowiązku obrony",

obowiązek służby wojskowej polegał na: 1) odbywaniu zasadniczej służby

wojskowej przez poborowych; 2) odbywaniu zajęć wojskowych oraz przeszkolenia

wojskowego przez studentów i absolwentów szkół wyższych; 3) odbywaniu ćwiczeń

wojskowych oraz okresowej służby wojskowej przez żołnierzy rezerwy; 4) pełnieniu

czynnej służby wojskowej w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny przez

poborowych i żołnierzy rezerwy. Okresu zastępczej służby wojskowej nie

uwzględnia się do emerytury wojskowej, gdyż zgodnie z art. 12 ustawy z 10 grudnia

1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz.U.

2004 r. Nr 8, poz. 66), dalej powoływanej jako ustawa „o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy zawodowych", emerytura wojskowa przysługuje żołnierzowi zwolnionemu

3

z zawodowej służby wojskowej, który posiada 15 lat służby wojskowej. Okres

przebywania na poligonie, gdzie wnioskodawca nie odbywał przeszkolenia

wojskowego oraz ćwiczeń wojskowych, lecz był odpowiedzialny za sprzęt

szkoleniowy, nie może być uznany za równorzędny ze służbą wojskową.

Skarga kasacyjna zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię wyrażającą się w tym,

że Sąd pierwszej instancji z naruszeniem art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy w związku z art. 69 pkt 1 i 4 ustawy o Policji przyjął, iż

okres pełnienia przez ubezpieczonego zastępczej służby poborowych nie podlega

wliczeniu do stażu emerytalnego uprawniającego do emerytury policyjnej wobec

przepisu art. 55 ust. 1 pkt 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony, w sytuacji

gdy przepis art. 64 ust. 1 pkt 1 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie

odbywania przez ubezpieczonego „zastępczej służby poborowych" określonej w jej

art. 4 ust. 2 przed nowelizacją ustawą z 13 lipca 1988 r. o zmianie ustawy o

powszechnym obowiązku obrony nie daje podstaw do takiej interwencji skoro

zastępcza służba poborowych była spełnieniem ustawowego obowiązku „odbycia

zasadniczej służby wojskowej" przez poborowych określonego w art. 64 ust. 1 pkt 1

ustawy o powszechnym obowiązku obrony realizowanego w trybie powołania i

odpowiadającego definicji żołnierza w czynnej służbie wojskowej, który odbywa

zasadniczą służbę wojskową w rozumieniu art. 67 pkt 1 lit. a ustawy o

powszechnym obowiązku obrony, a okres pełnienia tej służby jest co do zakresu

pojęciowego tożsamy z definicją „służby wojskowej", o której stanowi przepis art. 12

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych;

2) naruszenie przepisów postępowania, gdyż uzasadnienie Sądu drugiej instancji

nie odpowiada wymaganiom z art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

albowiem brak jest w nim elementów wskazujących na samodzielnie ustaloną przez

ten Sąd podstawę faktyczną i prawną rozstrzygnięcia, a samo deklaratywne

potwierdzenie w uzasadnieniu orzeczenia o podzieleniu ustaleń Sądu pierwszej

instancji nie czyni zadość powinności sądu odwoławczego w zakresie możliwości

kontroli tego orzeczenia, gdyż Sąd drugiej instancji nie uzasadnił dlaczego w

świetle okoliczności faktyczno-prawnych nie uznał czasookresu od 28 sierpnia 1986

r. do 16 marca 1988 r. jako pełnienia przez ubezpieczonego zastępczej służby

4

poborowych, a w tym przedziale czasowym także okresu pełnienia zastępczej

służby poborowych w okresie pobytu na poligonie jako okresu podlegającego

zaliczeniu na poczet wysługi emerytalnej funkcjonariusza służby więziennej.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroków i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania w pierwszej instancji ewentualnie o uchylenie wyroku i orzeczenie o

uprawnieniach skarżącego do emerytury.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw i dlatego została oddalona.

I. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. nie

uzasadnia uwzględnienia wniosków skargi. Skarżący nie zarzuca naruszenia

przepisów art. 378 § 1 k.p.c. ani art. 382 k.p.c. (art. 39813

§ 1 k.p.c.). Uzasadnienie

wyroku sporządza się po rozstrzygnięciu sprawy, stąd w orzecznictwie przyjmuje

się że choćby z tej przyczyny naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. nie może mieć wpływu

na wynik sprawy. Przy niespornym stanie faktycznym o wyniku sprawy decydowało

prawo materialne, a w szczególności kwestia czy zastępcza służba poborowych

jest służbą wojskową uwzględnianą przy ustalaniu prawa do emerytury

funkcjonariusza służby więziennej. Choć lakonicznie, to jednak stanowisko

zaskarżonego wyroku w tym zakresie jest wystarczająco jasne, nawet Sąd

Apelacyjny poprzestał na potwierdzeniu ustaleń i ocen prawnych Sądu

Okręgowego. Te zaś odwołują się do określonej wykładni i zastosowania prawa z

wnioskami przeciwnymi do racji skarżącego, czyli, że zastępcza służba poborowych

nie stanowiła służby wojskowej uwzględnianej do służby od której zależy prawo do

emerytury funkcjonariusza służby więziennej.

Niespornym jest, iż po stwierdzeniu u skarżącego niezdolności do służby

więziennej przyznano mu rentę i odmówiono - po różnych ocenach proceduralnych,

których skarga nie obejmuje - prawa do emerytury z tytułu tej służby. Emerytura ta

wymaga 15 lat służby a uznano 14 lat, 11 miesięcy oraz 5 dni i skarżący żądał

zaliczenia do niej również okresu zastępczej służby poborowych od 28 sierpnia

1986 r. do 16 marca 1988 r., zwłaszcza okres pobytu na poligonie w Wędrzynie od

28 czerwca do 23 lipca 1987 r. Ustalono również, że zastępczą służbę wojskową

skarżący odbywał w Wojskowej Szkole Inżynieryjnej i pełnił obowiązki gospodarza

obiektu, nadzorował między innymi sprzęt sportowy. Na poligon został wysłany

5

wraz z kadetami szkoły jako osoba odpowiedzialna za sprzęt sportowy, był

skoszarowany i podlegał rozkazom przełożonych, nie uczestniczył jednak w

ćwiczeniach wojskowych.

II. 1. W podstawie materialnej skargi (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) skumulowano wiele

przepisów, które w istocie dotyczą zasadniczej w sprawie kwestii czy okres

zastępczej służby poborowych może być uznany za służbę wojskową, od której

zależy prawo do emerytury funkcjonariusza służby więziennej. Skarżący przyjmuje,

że zastępcza służba poborowych realizowała ustawowy obowiązek służby

wojskowej i dlatego powinna być uwzględniona jako okres służby do żądanej

emerytury. Stanowisko to nie jest uzasadnione. Wstępnie należy odwołać się do

regulacji podstawowych, które jasno wskazują, że zastępcza służba poborowych

czy obecnie służba zastępcza nigdy nie były służbą wojskową. W okresie pełnienia

przez skarżącego zastępczej służby poborowych służba ta była wyraźnie

uregulowana w ustawie o powszechnym obowiązku obrony jako odrębna od służby

wojskowej, której z określonych przyczyn nie mógł odbywać poborowy i dlatego na

jego prośbę mógł być przeznaczony do pełnienia zastępczej służby (dział V ustawy

o powszechnym obowiązku obrony w ówczesnym brzmieniu - art. 140 i nast.).

Później ustawa ta dalej podtrzymywała taką samą odrębność służby zastępczej od

służby wojskowej (dział VI), aż do uregulowania jej w samodzielnej ustawie z 28

listopada 2003 r. o służbie zastępczej. Konstytucja (przyjęta w 1997 r.) potwierdziła

jedynie, że służba zastępcza nie jest służbą wojskową (art. 85). Odbiciem tego

podziału, jest również przepis art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS stanowiący, że okresami składkowymi są okresy

czynnej służby wojskowej w Wojsku Polskim lub okresy jej równorzędne albo

okresy zastępczych form tej służby. Ten właśnie przepis powszechnej ustawy

emerytalnej wyraźnie rozróżnia czynną służbę wojskową w Wojsku Polskim lub

okresy jej równorzędne oraz okresy zastępczych form tej służby, mimo, że

wszystkie te okresy są okresami składkowymi. Wytłumaczenie tego rozróżnienia

wynika z braku tożsamości służby wojskowej i służby zastępczej. Dalej z tego

samego przepisu wynika, że prócz służby wojskowej są okresy jej równorzędnie

albo okresy zastępczych form tej służby, których nie zalicza się nie tylko do służby

6

wojskowej ale nawet do okresów jej równorzędnych (spójnik „albo" wskazuje na

alternatywę rozłączną).

Przy wskazanej odrębności służby zastępczej i służby wojskowej pytanie o to, czy

jest możliwe kwalifikowanie służby zastępczej jako służby wojskowej na gruncie

ustawy emerytalnej wnioskodawcy, czyli ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

funkcjonariuszy, łatwo znajduje odpowiedź i jest ona negatywna już tylko na

podstawie wykładni literalnej.

Funkcjonariuszowi służby więziennej przysługuje emerytura po 15 latach takiej

służby (art. 12 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy). Jako

równorzędną z tą służbą traktuje się służbę wojskową uwzględnianą przy ustalaniu

prawa do emerytury wojskowej (art. 13 ust. 1 pkt 2 tej ustawy). Prowadzi to do

przepisu art. 12 ustawy z 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych, zgodnie z którym żołnierzowi zawodowemu zwolnionemu z

zawodowej służby wojskowej przysługuje emerytura wojskowa, jeśli posiada 15 lat

służby wojskowej w Wojsku Polskim. Od razu zauważalna jest więc korelacja tego

przepisu z art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uzasadniająca

stwierdzenie, że wskazane lata służby wojskowej w Wojsku Polskim to czynna

służba wojskowa w Wojsku Polskim, a zatem zachodzi tu nawiązanie do

pierwszego członu alternatywy z art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS. W konsekwencji zaliczane funkcjonariuszowi służby więziennej jako

równorzędne okresy służby wojskowej uwzględniane przy ustalaniu prawa do

emerytury wojskowej -wobec treści art. 12 ustawy o z 1993 r o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy zawodowych - nie obejmują okresów zastępczych form tej

służby (drugi człon alternatywy z art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS w związku z art. 13 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy i art.

12 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych).

Skarga argumentuje, że inaczej jednak było w stanie prawnym obowiązującym w

okresie pełnienia zastępczej służby poborowych przez skarżącego i wskazuje na

ówczesne brzmienie art. 4 ust. 2 i art. 64 ust. 1 pkt 1 ustawy o powszechnym

obowiązku obrony. Wbrew skardze przepisy te nie potwierdzają takiego założenia,

gdyż jednocześnie stanowią, że zastępcza służba poborowych nie była służbą

wojskową, choć stanowiła formę realizacji powszechnego obowiązku obrony.

7

Przepis art. 64 tej ustawy o treści obowiązującej w okresie pełnienia przez

skarżącego zastępczej służby poborowych stanowił, że obowiązek służby

wojskowej polegał na odbywaniu zasadniczej służby wojskowej przez poborowych.

W ramach obowiązku służby wojskowej poborowi - zamiast zasadniczej służby

wojskowej- mogli być przeznaczeni do odbycia zastępczej służby poborowych i

służba ta miała na celu uczestnictwo poborowych w „coraz pełniejszym

urzeczywistnianiu ochrony zdrowia obywateli i rozwoju form opieki społecznej, w

racjonalnym kształtowaniu środowiska naturalnego oraz w realizacji przedsięwzięć

obrony cywilnej służących ochronie ludności, dóbr materialnych i dóbr kulturalnych

narodu". Zatem z samego przepisu wynika, iż także w okresie pełnienia przez

skarżącego zastępczej służby poborowych ustawa odróżniała i wyraźnie stanowiła,

że zastępcza służba poborowych była „zamiast” zasadniczej służby wojskowej i jej

celem nie było pełnie służby wojskowej lecz uczestnictwo poborowego w różnych

sferach działalności, jednak w oderwaniu od pełnienia służby wojskowej. W tym

znaczeniu nie ma tożsamości służby wojskowej i zastępczej służby poborowych.

Nieuprawniona jest więc wykładnia przyjęta w skardze, że „zastępcza służba

poborowych była spełnieniem ustawowego obowiązku odbycia zasadniczej służby

wojskowej". Przepis art. 64 ust. 2 ustawy używał słowa „zamiast" (W ramach

obowiązku służby wojskowej poborowi - zamiast zasadniczej służby wojskowej -

mogą być przeznaczeni do odbycia zastępczej służby poborowych). Wraz „zamiast"

oznacza, że coś jest przez coś zastąpione - zwykle z uwydatnieniem kontrastu,

sprzeczności z tym, co być powinno, czego można by się spodziewać, oczekiwać:

np. wałęsał się zamiast pracować - tak Słownik języka polskiego, PWN W-wa 1996

r. Uprawnione jest zatem stwierdzenie, że wykładnia literalna przepisu przeczy

wnioskowi skargi, że zastępcza służba poborowych była służbą wojskową.

Skarżący realizował powszechny obowiązek służby wojskowej jednak nie pełnił

służby wojskową.

Również obecnie służba zastępcza jest formą realizacji powszechnego obowiązku

obrony, jednak nie jest służbą wojskową (ustawa o powszechnym obowiązku

obrony i ustawa o zastępczej służbie wojskowej). Odbywający zastępczą służbę

poborowych nie był żołnierzem w czynnej służbie wojskowej i nie pełnił zasadniczej

służby wojskowej w rozumieniu art. 67 pkt 1 lit a ustawy o powszechnym obowiązku

8

obrony (w wersji aktualnej dla okresu, w którym skarżący pełnił zastępczą służbę

poborowych), co wyklucza założenie, że zastępcza służba poborowych była służbą

wojskowa w rozumieniu art. 12 ustawy z 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin. Skarżący nie pełnił zatem służby wojskowej,

tak jak żołnierz w czynnej służbie wojskowej odbywający zasadniczą służbę

wojskową. Gdyby było inaczej to zbędna byłaby regulacji powołana w skardze o

możliwości skoszarowania, szkolenia obronnego oraz wezwania poborowych do

służby zastępczej (art. 141 ust. 2 i 3, art. 142 ust. 1, art. 143 ust. 1 i 2 ustawy o

powszechnym obowiązku obrony). Nie są wszak kwestionowane ustalenia (art.

39813

§ 2 k.p.c.), że skarżący nie był żołnierzem odbywającym zasadniczą służbę

wojskową lecz pełnił obowiązki tzw. gospodarza obiektu. Pobyt na poligonie w

Wędrzynie również nie zmienił statusu skarżącego, gdyż nie pełnił tam służby takiej

jako żołnierze czynnej służby wojskowej.

Skarga zbudowana jest na argumentacji, że znaczenie ma prawo z chwili

odbywania przez skarżącego zastępczej służby poborowych, jako że wówczas

służba ta realizowała obowiązek służby wojskowej, czyli była z nią tożsama. Innymi

słowy to co było poprzednio nie odpowiada służbie zastępczej w obecnej regulacji.

Gdyby taki podział był zasadny to należałoby uchwycić jego datę graniczną, a tej

nie można stwierdzić, gdyż przepis art. 85 Konstytucji takiej zmiany nie wprowadził,

lecz potwierdził jedynie dotychczasową odrębność służby wojskowej i służby

zastępczej. Z tą chwilą (przyjęcia Konstytucji) nie nastąpiła też miana ustawy o

powszechnym obowiązku obrony (rozdziału VI - Służba zastępcza). Od początku

regulacji o zastąpieniu zasadniczej służby wojskowej służbą zastępczą było jasne,

że zastępcza służba poborowych nie była służbą wojskową, gdyż była „zamiast”

niej. To, że w ten sposób realizowany był obowiązek służby wojskowej a później

powszechny obowiązek obrony, nie znaczy że zastępcza służba poborach i później

służba zastępcza były służbą wojskową.

Powyższą wykładnię, która w istocie może być tylko wtórna do samej regulacji

wynikającej z przepisu art. 85 Konstytucji, można uzupełnić poprzez wskazanie na

racje funkcjonalne. Wszak chodzi o emeryturę za szczególną służbę i w tzw.

niższym wieku emerytalnym, zatem odpowiednio do przesłanek emerytury za pracę

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (por. rozporządzenie z

9

2 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze), należałoby również w

podstawie prawa do emerytury funkcjonariusza służby więziennej za równorzędną z

tą służbą ujmować tylko służbę wojskową, a nie jej zastępcze formy, które

uprzednio nie były (art. 64 ust. 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony) i

obecnie (art. 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej) nie polegają na

pełnieniu służby wojskowej.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39814

k.p.c.