III UK 92/09

Sygn. akt III UK 92/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z odwołania Jana O.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S.

o wznowienie postępowania w sprawie o prawo do renty,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 9 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 18 sierpnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację Jana O.

od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia

14 maja 2009 r., oddalającego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, Oddział w S., odmawiającej ponownego rozpoznania jego uprawnień

do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z przymusowym zatrudnieniem w

czasie zastępczej służby wojskowej w kopalni węgla od dnia 17 października 1953

r. do dnia 19 grudnia 1955 r.

Sąd Apelacyjny uznał rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego za trafne i, mimo

błędnych motywów, odpowiadające prawu. Stwierdził, że Sąd Okręgowy nie

wyprowadził prawidłowych wniosków z oddalenia odwołania przez Sąd Okręgowy w

S. wyrokiem z dnia 10 października 2002 r. oddalenia apelacji ubezpieczonego

wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 18 lutego 2004 r. oraz oddalenia jego kasacji

postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2004 r. (III UK 94/04). W

szczególności wskazał na niedopuszczalność zastosowania art. 114 ust. 1 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst – Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), „gdy

decyzja organu rentowego stała się ostateczna wskutek wyroku sądu

odwoławczego”. Wyjaśnił, że ze względu na art. 365 § 1 k.p.c. strona nie może

domagać się wznowienia postępowania przez organ rentowy z pominięciem sądu,

gdyż „sądy oraz strony i inne organy państwowe i administracyjne muszą

przyjmować, iż dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w

prawomocnym orzeczeniu sądowym”. Z tego względu uznał za bezprzedmiotową

ocenę zasadności przyczyn, na których ubezpieczony oparł żądanie ponownego

ustalenia jego prawa do świadczeń.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego, zawierająca wniosek o uchylenie

objętego nią wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, została oparta na podstawie naruszenia art. 365 § 1 i art. 366 w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że w związku z wyrokiem Sądu

Okręgowego w S. w sprawie zachodzi powaga rzeczy osądzonej w postępowaniu

przed organem rentowym toczącym się na skutek wniosku, w którym powołano się

na nowe dowody mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, art. 382 w

3

związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających

istotne znaczenie w sprawie, a zwłaszcza pominięcie nowych dowodów oraz

naruszenie art. 385 k.p.c. przez oddalenie apelacji w całości, pomimo istnienia jej

uzasadnionych podstaw. Skarżący wskazał także na naruszenie – przez

niezastosowanie – art. 114 ust. 1 oraz art. 114 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie których Zakład

Ubezpieczeń Społecznych powinien ponownie ocenić jego prawo do renty, kończąc

rozpoznanie jego wniosku wydaniem decyzji uwzględniającej stan rzeczy istniejący

w chwili jej wydania, a więc z uwzględnieniem nowych dokumentów i okoliczności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych orzeczenie sądu ustala

treść stosunku prawnego lub prawa rebus sic stantibus z chwili wyrokowania, w

związku z czym nowe zdarzenia, zachodzące już po uprawomocnieniu się

orzeczenia, prowadzące do przekształcenia treści praw i obowiązków stron

stosunku ubezpieczenia społecznego przez spełnienie lub upadek przesłanek

materialnoprawnych prawa do świadczeń, powodują ustalenie praw i obowiązków

na nowo, bez konieczności wzruszenia ustaleń prawomocnych orzeczeń. Zasadą

rządzącą tymi stosunkami jest właśnie możliwość wzruszenia ustaleń stanowiących

podstawę prawomocnych orzeczeń (art. 114 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych), także

przez wydanie nowej decyzji organu rentowego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 3 października 1996 r., II UZP 18/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 117, a

poprzednio uchwałę z dnia 20 września 1978 r., II UZP 7/78, OSNCP 1979 nr 3,

poz. 48, postanowienie z dnia 19 stycznia 1984 r., II URN 131/83, OSNCP 1984 nr

10, poz. 177 i postanowienie z dnia 14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96, OSNAPiUS

1997 nr 17, poz. 328).

Co więcej, organ ubezpieczeń społecznych może samodzielnie – w trybie

mniej rygorystycznym niż przewidziany w kodeksie postępowania

administracyjnego – dokonać ponownego rozpatrzenia praw lub zobowiązań z

zakresu ubezpieczeń społecznych w wypadku przedłożenia nowych dowodów lub

4

ujawnienia okoliczności istniejących przed wydaniem ostatecznej decyzji lub

wyroku sądowego, z których wynika, że zainteresowanemu przysługuje prawo lub

że nie ciąży na nim zobowiązanie. Organ ubezpieczeń społecznych ponownie

rozpatruje uprawnienia, niezależnie do tego, czy ujawnione okoliczności lub

przedstawione dowody prowadzą do odmowy, czy do przyznania prawa lub

odpowiednio ustalenia albo uchylenia zobowiązania. W każdym wypadku organ

wydaje nową decyzję, tak jakby jeszcze ostatecznie w tym zakresie nie rozstrzygał.

Identycznie – tak jakby prawo lub zobowiązanie nie zostało stwierdzone

prawomocnym wyrokiem sądowym oddalającym odwołanie od decyzji

odmawiającej prawa lub stwierdzającej zobowiązanie, na podstawie dowodów lub

okoliczności, o których wyżej mowa – organ ponownie rozpoznaje uprawnienia, jeśli

jest to korzystne dla zainteresowanego. Służy temu tryb z art. 114 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym prawa lub zobowiązania ustalone

prawomocnym wyrokiem mogą być zweryfikowane przez organ ubezpieczeń

społecznych na korzyść zainteresowanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na

wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu. W tym trybie następuje ponowne

rozpoznanie sprawy przez organ ubezpieczeń społecznych w ramach swoistej

instytucji stworzonej i rozwiniętej w systemie prawa ubezpieczeń społecznych,

przypisanej wyłącznie organom ubezpieczeń społecznych i praktykowanej w tych

sytuacjach, w których przesłanki prawa istniejące w chwili wyrokowania są

oceniane przez organ ubezpieczeń społecznych korzystnie dla zainteresowanego w

świetle nowych dowodów lub ujawnionych okoliczności. W nowych, korzystnych dla

ubezpieczonego okolicznościach wyrok oddalający jego odwołanie o niekorzystnej

decyzji staje się bezprzedmiotowy, gdyż organ jako strona stosunku ubezpieczeń

społecznych uznaje względem zainteresowanego swoje zobowiązanie lub zwalnia

go z obowiązku.

Inaczej jest tylko wtedy, gdy przesłanki prawa do świadczeń musiały powstać

nie później niż w chwili wydania wyroku i zostały w nim negatywnie przesądzone.

Wówczas ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości staje się

możliwe tylko po przedstawieniu nowych dowodów lub ujawnieniu nowych

okoliczności, lecz ustaleniu temu nie stoi na przeszkodzie orzeczenie organu

odwoławczego, gdyż w takiej sytuacji organ rentowy władny jest na podstawie art.

5

114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

wydać we własnym zakresie decyzję przyznającą prawo do świadczeń lub

podwyższającą ich wysokość albo odmówić świadczenia. Decyzja wydana w tym

trybie podlega zaskarżeniu do sądu, który ponownie ocenia sprawę, niezależnie od

rozstrzygnięcia w poprzedniej sprawie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8

października 1986 r., II URN 182/86, OSNCP 1987 nr 12, poz. 212, z 29 czerwca

1993 r. II URN 64/92, OSNC 1994 nr 2, poz. 46, z dnia 5 sierpnia 1999 r., II UKN

231/99, OSNAPUS 2000 nr 19, poz. 734 oraz z dnia 19 czerwca 2001 r., II UKN

414/00, z dnia 2 grudnia 2004 r., III UK 35/04, z dnia 17 maja 2007 r., III UK 6/07, z

dnia 5 czerwca 2009 I UK 22/09, z dnia 5 listopada 2009 I UK 87/09,

niepublikowane).

W jednym tylko wypadku, to jest gdy zachodzi konieczność pozbawienia

zainteresowanego praw wynikających z prawomocnego wyroku, organ rentowy –

przestrzegając związania prawomocnym wyrokiem – występuje na podstawie art.

114 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

do organu odwoławczego z wnioskiem o wznowienie postępowania przed tym

organem. Czyni tak wówczas, gdy z przedłożonych dowodów lub ujawnionych

okoliczności wynika, że prawo do świadczeń nie istnieje lub że świadczenia

przysługują w niższej wysokości, prawo bowiem ustalone lub zobowiązanie

ograniczone prawomocnie orzeczeniem sądowym nie może być zmienione na

niekorzyść zainteresowanego w drodze ponownego rozpoznania sprawy przez

organ ubezpieczeń społecznych.

W konsekwencji, orzeczenie sądu stwarzające domniemanie nieistnienia

prawa – jeżeli ujawnią się okoliczności stanowiące pozytywną przesłankę prawa –

może być wzruszone w ramach postępowania regulowanego przepisami

odnoszącymi się do organu rentowego, bez konieczności wznowienia

postępowania na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Przepis art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, dotyczący

ponownego rozpoznania sprawy, a nie wznowienia postępowania, stanowi lex

specialis w takim zakresie, w jakim wznowienie postępowania regulowane jest

przez kodeks postępowania administracyjnego. Instytucja ponownego rozpoznania

uprawnień, którą w odróżnieniu od wznowienie postępowania posługuje się

6

ustawodawca tylko w odniesieniu do postępowania przed organem ubezpieczeń

społecznych – i to bez względu na to, czy okoliczności powodujące takie

rozpoznanie sprawy wystąpiły przed rozstrzygnięciem sprawy, czy po jej

rozstrzygnięciu – została wprowadzona zamiast wznowienia postępowania

administracyjnego (por. druk sejmowy nr 700/02). Projektodawca zmian w ustawie

o systemie ubezpieczeń społecznych zwrócił uwagę, że stosowanie przepisów

kodeksu postępowania administracyjnego (art. 123) w sytuacjach, w których

przewidują podjęcie działań przez organ wyższego stopnia (wznowienie

postępowania, uchylenie decyzji, uznanie decyzji za nieważną czy zażalenie na

postanowienie), nie jest możliwe przy jednoinstancyjnej organizacji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, w związku z czym każda decyzja Zakładu kończąca

postępowanie podlega kontroli sądowej, a w sprawach, w których zmiany w

decyzjach są zgodne z interesem zainteresowanego, tryb postępowania musi być

maksymalnie uproszczony (por. także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego

2004 r. II UK 250/03, niepublikowany, z dnia 13 maja 2004 r., II UK 359/03, OSNP

2004 nr 24, poz. 425 i z dnia 25 maja 2004 r., III UK 31/04, OSNP 2005 nr 1, poz.

13).

W sprawie objętej skargą, w której spełnienie warunków wymaganych do

ustalenia prawa do renty inwalidy wojskowego nie jest limitowane żadnymi

terminami (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2001 r., II UKN 565/00,

OSNP 2003, nr 14, poz. 340), stwierdzenie prawomocnym wyrokiem, że

inwalidztwo warunkujące prawo do renty nie było następstwem zranień, kontuzji

albo innych obrażeń lub chorób powstałych w związku z przymusowym

zatrudnieniem (art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 2 września 1994 r. o świadczeniu

pieniężnym i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby

wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach,

zakładach rud uranu i batalionach budowlanych, jednolity tekst Dz.U. z 2001 r. Nr

60, poz. 622 ze zm.) może być zmienione w każdym czasie w postępowaniu

wszczętym na podstawie nowego wniosku. wniosek ten organ rentowy obowiązany

jest rozpatrzyć merytorycznie, uwzględniając nowe okoliczności bez względu na to,

że brak prawa do świadczeń został wcześniej ustalony prawomocnym orzeczeniem

organu odwoławczego. Nietrafnie więc Sąd drugiej instancji zakwestionował na

7

gruncie art. 365 § 1 k.p.c. postępowanie Sądu Okręgowego, które miało na celu

ustalenie spełnienia warunków do ponownego ustalenia prawa do świadczenia

istniejących w dniu wydania zaskarżonej decyzji, w odniesieniu do okoliczności

wskazanych w nowym wniosku.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39315

§ 1

k.p.c.).