III CZP 39/10

Uchwała z dnia 17 czerwca 2010 r., III CZP 39/10

Sędzia SN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

Sędzia SN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marka W. i Marka Z. przeciwko

Towarzystwu Ubezpieczeń i Reasekuracji "W." S.A. w W. o zapłatę, po

rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 czerwca 2010 r.

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Warszawie

postanowieniem z dnia 19 stycznia 2010 r.:

„Czy zażalenie na postanowienie w przedmiocie odrzucenia wniosku o

sporządzenie uzasadnienia orzeczenia podlega opłacie podstawowej w wysokości

30 zł wynikającej z art. 14 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych czy też opłacie stosunkowej obliczonej w oparciu o art. 19 ust. 3 pkt 2 w

związku z art. 13 tej ustawy?"

podjął uchwałę:

Od zażalenia na postanowienie w przedmiocie odrzucenia wniosku o

sporządzenie uzasadnienia orzeczenia w sprawach o prawa majątkowe

pobiera się opłatę podstawową (art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.).

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawa w Warszawie w sprawie o zapłatę

postanowieniem z dnia 5 października 2009 r. odrzucił zażalenie powodów na

postanowienie o odrzuceniu ich wniosku o sporządzenie uzasadnienie wyroku i

doręczenie tego wyroku wraz z uzasadnieniem. Powodowie reprezentowani przez

profesjonalnego pełnomocnika uiścili opłatę podstawową od zażalenia w wysokości

30 zł. W ocenie Sądu Rejonowego, opłata od zażalenia powinna być obliczona na

podstawie art. 19 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej: "u.k.s.c."), a zatem

wynosiła, przy uwzględnieniu wartości przedmiotu sporu, kwoty 103 zł. Uzasadniało

to odrzucenie zażalenia na podstawie art. 1302

§ 3 k.p.c.

Zażalenie wnieśli powodowie, którzy podnieśli naruszenie przez Sąd pierwszej

instancji art. 14 ust. 1 i 3 u.k.s.c. Postanowieniem z dnia 19 stycznia 2010 r. Sąd

Okręgowy w Warszawie na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi

Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości (...).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie na postanowienie sądu odrzucające wniosek o doręczenie

uzasadnienia orzeczenia podlega opłacie. Wynika to z ogólnej reguły zawartej w

art. 3 ust. 1 u.k.s.c., według której opłacie podlega pismo, jeżeli przepis ustawy

przewiduje jej pobranie. W art. 3 ust. 2 pkt 2 u.k.s.c. przewidziano, że opłacie

podlega zażalenie. W art. 95 ust. 1 i 2 u.k.s.c. ustawodawca określił wyjątki od tej

zasady, wymieniając zażalenia, od których nie pobiera się opłaty. Wśród tych

zażaleń nie wymieniono zażalenia na postanowienie w przedmiocie odrzucenia

wniosku o doręczenia uzasadnienia orzeczenia.

Według art. 19 ust. 3 pkt 2 u.k.s.c., od zażalenia pobiera się piątą część

opłaty, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W uzasadnieniu uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2009 r., II PZP 1/2009 (OSNP 2009, nr 17-18, poz.

220) przyjęto, że art. 19 ust. 3 pkt 2 u.k.s.c. jest przepisem ogólnym regulującym

wysokość opłaty od wszystkich zażaleń przewidzianych w kodeksie postępowania

cywilnego; wyjątki od tej zasady powinny być wprost określone w przepisach prawa.

Stanowisko to, wynikające z wykładni językowej, uzasadnia wniosek, że skoro nie

ma przepisu szczególnego, stanowiącego wprost, że od zażalenia w przedmiocie

odrzucenia wniosku o doręczenie uzasadnienia orzeczenia pobiera się inną opłatę

niż przewidzianą w art. 19 ust. 3 pkt 2 u.k.s.c., to przepis ten powinien mieć

zastosowanie także do opłaty należnej od takiego zażalenia.

W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2008 r., III

CZP 88/08 (OSNC 2009, nr 10, poz. 122) przyjęto, że ułamkowa część opłaty,

określona w art. 19 u.k.s.c. powinna być obliczona przy uwzględnieniu opłaty

pobieranej od pisma wszczynającego postępowanie, o jakim stanowi art. 18 ust. 1

u.k.s.c. W konsekwencji podstawą obliczenia opłaty od zażalenia na postanowienie

w przedmiocie odrzucenia wniosku o doręczenie uzasadnienia orzeczenia – w

sprawach majątkowych – stanowiłaby, zgodnie z art. 19 ust. 3 pkt 2 w związku z art.

18 ust. 1 u.k.s.c., opłata stosunkowa obliczona od pisma wszczynającego

postępowanie w sprawie, tj. prima facie od pozwu.

Według art. 19 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 18 ust. 1 u.k.s.c., opłata od

zażalenia stanowi pochodną od opłaty pobieranej od pisma wszczynającego

postępowanie, która w sprawach majątkowych jest pochodną wartości przedmiotu

sporu wskazanej w pozwie (art. 13 u.k.s.c.). Wartość przedmiotu sporu może

jednak ulegać zmianie po wszczęciu postępowania, np. wskutek rozszerzenia

powództwa lub wniesienia pozwu wzajemnego. W takich sytuacjach pobierane są

odrębne opłaty, zgodnie z art. 18 ust. 1 w związku z art. 13 u.k.s.c. w wysokości

zależnej od wskazanej wartości przedmiotu sporu w zakresie rozszerzonego

powództwa albo pozwu wzajemnego. W takich przypadkach przyjęcie, że do

ustalenia wysokości opłaty od zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji

odrzucające wniosek o doręczenie uzasadnienia orzeczenia rodzi wątpliwość, czy

podstawą obliczenia opłaty od tego zażalenia, zgodnie z art. 19 ust. 3 pkt 2 w

związku z art. 18 ust. 1 u.k.s.c., powinna stanowić tylko pierwsza opłata pobierana

od pisma, które wszczęło postępowanie w sprawie (pozwu), czy też jej podstawę

powinna stanowić suma opłat pobranych w sprawie od wszystkich czynności, które

ukształtowały aktualną na chwilę orzekania przez sąd pierwszej instancji wartość

przedmiotu sporu.

Podobnie, gdy wyrok sądu drugiej instancji zawiera rozstrzygnięcia o kilku

apelacjach, trudno wskazać właściwą opłatę, która – zgodnie z art. 19 ust. 3 pkt 2 w

związku z art. 18 ust. 1 u.k.s.c. – powinna stanowić podstawę obliczenia opłaty od

zażalenia na postanowienie odrzucające wniosek o doręczenie uzasadnienia tego

wyroku. W istocie należałoby wyłącznie na potrzeby ustalenia opłaty od zażalenia

ustalić sumę opłat wniesionych od apelacji, które spowodowały wszczęcie

postępowania odwoławczego. Sprawa komplikowałaby się w sytuacji, w której

przedmiotem rozstrzygnięcia w wyroku sądu drugiej instancji byłyby nie tylko

apelacje, ale również zażalenie wniesione odrębnie na postanowienie sądu

pierwszej instancji. Zastosowanie art. 19 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 18 ust. 1 do

obliczenia opłaty należnej od zażalenia na postanowienie odrzucające wniosek o

sporządzenie uzasadnienia orzeczenia prowadziłoby, przez art. 13 u.k.s.c., do

powiązania wysokości tej opłaty z wartością przedmiotu sporu (w odniesieniu do

orzeczenia sądu pierwszej instancji) albo wartością przedmiotu zaskarżenia (w

odniesieniu do orzeczenia sądu drugiej instancji), gdy sama czynność procesowa,

będąca przedmiotem tego orzeczenia, byłaby całkowicie oderwana od tych

wartości.

Dokonując wykładni przepisów ustawy o kosztach sądowych w zakresie

ustalenia regulacji, która powinna mieć zastosowanie do ustalenia wysokości opłaty

od zażalenia na postanowienie w przedmiocie odrzucenia wniosku o sporządzenie

uzasadnienia orzeczenia, należy wziąć pod uwagę specyfikę wniosku o doręczenie

uzasadnienia orzeczenia jako czynności procesowej. Wniosek ten nie wszczyna

postępowanie w sprawie ani jego części, nie ma też żadnego związku z meritum

rozstrzyganej sprawy. Tylko w przypadku skargi kasacyjnej jest to czynność

warunkująca jej wniesienie. Na skutek złożenia przez stronę w terminie wniosku o

sporządzenie i doręczenie uzasadnienia orzeczenia stronie jest doręczany odpis

orzeczenia wraz z jego pisemnym uzasadnieniem, co ma na celu szczegółowe

wyjaśnienie motywów wydanego orzeczenia (por. uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 27 października 2005 r., III CZP 65/05, OSNC 2006, nr 3, poz.

50). Złożenie takiego wniosku może, ale nie musi być związane z zamiarem strony

zaskarżenia orzeczenia; wniosek o doręczenie uzasadnienia orzeczenia może

złożyć także strona, która wygrała sprawę. Treść pisemnego uzasadnienia

orzeczenia powinna przekonać stronę o trafności wydanego przez sąd orzeczenia,

a w konsekwencji do rezygnacji przez nią z jego zaskarżenia albo przynajmniej

ograniczenia jego zakresu. Pisemne uzasadnienie ma także ułatwić stronie

zaskarżenie orzeczenia przez sprecyzowanie zarzutów wobec orzeczenia.

Doręczenie stronie pisemnego uzasadnienia orzeczenia spełnia więc istotną funkcję

w zakresie racjonalizacji i przyspieszenia postępowania odwoławczego. Z tych

przyczyn wniosek o sporządzenie i doręczenie pisemnego uzasadnienia orzeczenia

nie jest czynnością związaną z koniecznością uiszczenia wysokiej opłaty, w

szczególności zależnej od wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu

zaskarżenia.

W poprzednio obowiązującej regulacji prawnej (por. art. 38 ust. 2 ustawy z

dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, jedn. tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm. w związku z § 2 i 3 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 15 listopada 1996 r. w sprawie wysokości opłat

kancelaryjnych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 139, poz. 650 ze zm.) od

omawianego wniosku były pobierane niskie opłaty kancelaryjne. Również w obecnie

obowiązującym stanie prawnym ustawodawca dał wyraz temu, że – co do zasady –

wniosek taki powinien podlegać opłacie kancelaryjnej, gdyż art. 4 ust. 3 u.k.s.c.

stanowi, że nie podlega opłacie wniosek o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia

oraz doręczenie odpisu orzeczenia wraz z uzasadnieniem zgłoszony w terminie

tygodniowym od jego ogłoszenia. Zwolnienie z obowiązku uiszczenia opłaty,

przewidziane w wymienionym przepisie, dotyczy opłaty kancelaryjnej. A contrario

nie jest to czynność procesowa, od której pobiera się opłatę stałą, stosunkową albo

podstawową. Z kolei inne czynności procesowe stron mające wpływ na przebieg

postępowania i merytoryczne rozpoznanie sprawy, skutkujące koniecznością

wydania orzeczeń sądu podlegających zaskarżeniu, nie podlegają, co do zasady,

opłacie kancelaryjnej. Okoliczności brane przez ustawodawcę pod uwagę przy

zwalnianiu strony z obowiązku uiszczenia i tak niskiej opłaty kancelaryjnej od

wniosku o doręczenie uzasadnienia orzeczenia, powinny być także uwzględniane

przy rozważaniu właściwej podstawy prawnej dla obliczenia opłaty należnej od

zażalenia na postanowienie odrzucające pismo obejmujące tę czynność procesową

strony. Również zażalenie na to postanowienie nie powinno podlegać wysokiej

opłacie, a taką jest zazwyczaj opłata zależna od wartości przedmiotu sporu albo

zaskarżenia.

Zastosowanie art. 19 ust. 3 pkt 2 w związku z art. 18 u.k.s.c. prowadziłoby do

tego, że jednakowa co do wysokości opłata byłaby pobierana od zażaleń

kwestionujących odrzucenie wniosku o doręczenie wyroków, jak również innych

zaskarżalnych orzeczeń rozstrzygających kwestie incydentalne, ogłoszonych na

posiedzeniu jawnym, w tym wymienionych w art. 22 u.k.s.c. – niepozostających w

związku z meritum sprawy – od których zażalenie podlega stałej, niewysokiej

opłacie, oderwanej od wartości przedmiotu sporu albo wartości przedmiotu

zaskarżenia. Prowadziłoby to do znacznego i nieuzasadnionego – przy

uwzględnieniu rodzaju i stopnia skomplikowania materii rozstrzyganej w

postanowieniu o odrzuceniu wniosku o doręczenie uzasadnienia – zróżnicowania

wysokości opłat należnych od zażalenia na odrzucenie wniosku o doręczenie

uzasadnienia jednego z tych orzeczeń oraz od zażalenia na jedno z rozstrzygnięć

wymienionych w art. 22 u.k.s.c. Byłoby to sprzeczne z jednym z celów, jakie

zamierzał osiągnąć ustawodawca ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych, tj. uzależnieniem wysokości opłaty od doniosłości

i stopnia skomplikowania sprawy (por. Sejm IV kadencji, druk nr 2582).

Przedstawione argumenty uzasadniają wniosek, że podstawą obliczenia

opłaty od zażalenia na postanowienie w przedmiocie odrzucenia wniosku o

sporządzenie uzasadnienia orzeczenia w sprawach majątkowych nie powinna

stanowić opłata obliczona zgodnie z art. 19 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 18 ust. 1 i

art. 13 u.k.s.c. Nie wyłącza to możliwości zastosowania art. 14 ust. 1 u.k.s.c. także

do opłat należnych od zażaleń (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16

października 2008 r., III CZP 88/08, oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 16 marca 2007 r., III CZP 4/07, OSNC 2008, nr 2, poz. 18). Według art. 14

ust. 1 u.k.s.c., opłatę podstawową pobiera się w sprawach, w których przepisy nie

przewidują opłaty stałej, stosunkowej lub tymczasowej. Przepis ten ma więc

zastosowanie także do ustalenia opłaty należnej od zażalenia na postanowienie –

wydane w sprawie majątkowej – odrzucające wniosek o sporządzenie uzasadnienia

orzeczenia sądu.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjął

uchwałę, jak na wstępie.