IV CSK 58/10

Sygn. akt IV CSK 58/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa M. Z. i in. , przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi

Skarbu Państwa […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 24 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej Skarbu Państwa – Ministra […]

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 29 lipca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz powodów solidarnie kwotę 5400 zł (słownie: pięć tysięcy

czterysta złotych) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd drugiej instancji wyrokiem reformatoryjnym z dnia 29 lipca 2009 r.,

uwzględniającym apelację powodów, zasądził od pozwanego na rzecz powodów

odpowiednie kwoty tytułem równowartości mienia skonfiskowanego poprzednikowi

prawnemu powodów, wobec niemożności jego zwrotu. Orzeczenie to zapadło na

podstawie art. 10 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. z 1991 r. Nr 34,

poz. 149 ze zm.), zwanej dalej „ustawą".

W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Apelacyjny stwierdził, że z mocy art.

10 ust. 2 ustawy wyłącznie właściwym do reprezentacji Skarbu Państwa w procesie

o zwrot równowartości skonfiskowanej nieruchomości na mocy przepisów ustawy

jest Minister Skarbu Państwa (a nie Wojewoda), którego Sąd odwoławczy

powiadomił o toczącym się postępowaniu, doręczył mu pisma procesowe i wydane

orzeczenia, a który to Minister nie wnosił o powtórzenie postępowania

dowodowego. W tym stanie sprawy Sąd drugiej instancji oznaczył wspomnianego

Ministra jako właściwe statio fisi pozwanego Skarbu Państwa.

Uzasadniając zmianę wyroku przez uwzględnienie powództwa Sąd

Apelacyjny podkreślił ostateczny charakter decyzji komunalizacyjnej z 1994 roku,

stwierdzającej, że właścicielem nieruchomości jest Gmina Sz. , która w takim

charakterze ujawniona jest w księdze wieczystej. W ocenie Sądu odwoławczego

Skarb Państwa ani nie jest właścicielem przedmiotowej nieruchomości, ani też nie

jest w posiadaniu skonfiskowanego mienia, gdyż utracił nad nim władanie, co

przesądza o zasadności roszczenia o zwrot równowartości tego mienia na

podstawie art. 10 ust. 1 ustawy. Zdaniem Sądu drugiej instancji, utrata władania

mieniem skonfiskowanym przez Skarb Państwa nie wpływa na ocenę zasadności

roszczeń wytaczanych na podstawie art. 10 ust. 1 ustawy, a jedynie ogranicza

sposób naprawienia krzywdy osobom pokrzywdzonym, a to poprzez wyłączenie

dochodzenia zwrotu mienia w naturze i ograniczenie żądania do dochodzenia

zwrotu jego równowartości. Sąd ten podkreślił, że ustawodawca musiał

respektować zmiany właścicielskie w odniesieniu do skonfiskowanego mienia,

3

zarówno poprzez respektowanie prawa nowych właścicieli, jak i zapewnienie

pokrzywdzonym rzeczywistej możliwości naprawienia wyrządzonej w przeszłości

krzywdy.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że spełnione zostały wszystkie

przesłanki zasadności roszczenia powodów o zwrot równowartości

skonfiskowanego mienia, a to wobec wykonania przez Skarb Państwa wyroku

z dnia 22 sierpnia 1950 roku orzekającego konfiskatę mienia, wydania wyroku

z dnia 28 września 1958 roku uniewinniającego poprzednika prawnego powodów

oraz niezwrócenia mu mienia skonfiskowanego pierwszym z wymienionych

wyroków. Wobec spełnienia przesłanek z art. 11 ust. 1 ustawy, dopuszczalność

odpowiedniego zastosowania art. 10 ust. 1 ustawy przesądziła o zasadności

powództwa w kształcie dochodzonym przez powodów.

Pozwany Skarb Państwa zaskarżył w całości powyższy wyrok skargą

kasacyjną opartą na obu podstawach, których uzasadnienie skarżący rozwinął

w piśmie procesowym z dnia 30 października 2009 r.

W ramach zarzutów zgłoszonych na uzasadnienie drugiej podstawy

kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c.

w zw. z art. 67 § 2 k.p.c. i w zw. z art. 10 ust. 2 ustawy wskutek nieuchylenia

wyroku Sądu pierwszej instancji pomimo uznania, że pozwany nie był

reprezentowany przed tym Sądem przez właściwą jednostkę organizacyjną.

Naruszenie art. 244 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. uzasadniono pominięciem

treści dokumentów urzędowych w postaci postanowienia Zgromadzenia Sędziów

Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 16 kwietnia 1958 r. umarzającego

postępowanie karne przeciwko J. Z., oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 28

września 1958 r. uniewinniającego J. Z.

Zarzuty mieszczące się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej obejmują

błędną wykładnię:

- art. 10 ust. 1 ustawy w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia

10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym (Dz.U. z 1990 r. Nr 32, poz. 191) wskutek przyjęcia możliwości

przyznania represjonowanemu równowartości skonfiskowanego mienia

4

w sytuacji, gdy orzeczenie przepadku lub konfiskaty mienia zostało

wyeliminowane z obrotu prawnego;

- art. 10 ust. 1 ustawy poprzez uznanie, że roszczenie o wypłatę

równowartości mienia przysługuje na podstawie tego przepisu także

właścicielowi tego mienia.

Pozwany wywodzi, że orzeczenie sądowe z 1958 r. wyeliminowało

cywilnoprawne skutki stosunków rzeczowych wynikłe z wyroku z dnia 22 sierpnia

1950 r., a tym samym strona powodowa pozostaje właścicielem nieruchomości,

którą może wydobyć od aktualnego jej posiadacza. W ocenie skarżącego, Sąd

Apelacyjny przyznał wypłatę równowartości mienia właścicielowi tego mienia.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o oddalenie skargi

i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, podnosząc, że wobec

ujawnienia w księdze wieczystej Gminy jako właściciela mienia, powodom

pozostało wyłącznie roszczenie o wypłatę jego równowartości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie wobec braku w niej

usprawiedliwionych podstaw.

W pierwszej kolejności, jako najdalej idący, należało rozpoznać podniesiony

przez skarżącego w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzut naruszenia art. 386

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 67 § 2 k.p.c. w zw. z art. 10 ust. 2

ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych

wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego (Dz.U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 ze zm.), argumentowany

nieuchyleniem wyroku Sądu pierwszej instancji pomimo uznania w toku

postępowania apelacyjnego, że pozwany nie był reprezentowany przed tym Sądem

przez właściwą jednostkę organizacyjną. Zdaniem kasatora takie uchybienie

przepisom postępowania przez Sąd drugiej instancji prowadziło w swej istocie do

pozbawienia możliwości obrony praw Skarbu Państwa przez właściwą jednostkę

organizacyjną, skutkując tym samym nieważnością postępowania (art. 379 pkt 5

k.p.c.).

5

Wynikająca z art. 34 k.c. materialnoprawna konstrukcja Skarbu Państwa,

będącego w stosunkach cywilnoprawnych emanacją Państwa, zakłada, iż ten

stanowi odrębny od innych państwowych osób prawnych podmiot praw

i obowiązków, które dotyczą mienia państwowego. Takie ujęcie, na gruncie

przepisów prawa materialnego, instytucji Skarbu Państwa – akcentujące przede

wszystkim jego jednolitą i scaloną strukturę jako osoby prawnej niemającej

odrębnych organów (tzw. zasada jednolitości Skarbu Państwa) – wywiera w sferze

przepisów proceduralnych ten skutek, że niezależnie od wielości wskazanych

w pozwie i orzeczeniu sądowym państwowych jednostek organizacyjnych lub ich

organów, z których działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, stroną

pozwaną jest zawsze Skarb Państwa, a nie wskazana jednostka (por. m.in.

uchwała SN z dnia 19 kwietnia 2001 r., sygn. akt III CZP 10/01, publ. OSNC 2001,

nr 10, poz. 147; wyrok SN z dnia 11 maja 1999 r., sygn. akt I CKN 1148/97, publ.

OSNC 1999, nr 12, poz. 5; wyrok SN z dnia 13 kwietnia 1983 r., sygn. akt IV CR

66/83, publ. OSNC 1984, poz. 1, poz. 5). Brak wyodrębnienia, w ramach

normatywnej konstrukcji Skarbu Państwa, organu uprawnionego do jego

reprezentacji wiąże się bowiem z przyjęciem, iż czynności procesowe za ten

podmiot (osobę prawną) podejmuje jednostka organizacyjna, z której działalnością

wiąże się dochodzone roszczenie lub jej organ nadrzędny (art. 67 §2 k.p.c.).

Zapewnienie prawidłowej reprezentacji Skarbu Państwa w postępowaniu

cywilnym polegające na wskazaniu (oznaczeniu) właściwej jednostki organizacyjnej

Państwa (statio fisci), z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie – jak

słusznie podkreśla się w judykaturze – stanowi obowiązek działającego z urzędu

sądu, a prowadzenie postępowania z udziałem jednostki organizacyjnej

niezwiązanej z dochodzonym roszczeniem jest uchybieniem procesowym

mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, jak również może ono uzasadniać zarzut

pozbawienia możliwości obrony praw Skarbu Państwa, skutkujący nieważnością

postępowania (por. wyrok SN z dnia 23 października 2003 r., sygn. akt V CK

387/02, publ. OSNC 2004, nr 12, poz. 196; wyrok SN z dnia 14 kwietnia 1999 r.,

sygn. akt III CKN 1239/98, publ. OSNC 1999, nr 11, poz. 191). Zwraca się przy tym

uwagę, że prawidłowe oznaczenie statio fisci Skarbu Państwa nie następuje

w trybie przewidzianym dla podmiotowego przekształcenia powództwa (art. 194

6

§ 3 k.p.c.), lecz jest ono realizowane na płaszczyźnie prawidłowej reprezentacji

(art. 67 § 2 k.p.c), gdyż oznaczenie przez sąd właściwej jednostki organizacyjnej

Państwa, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, nie implikuje

w sobie zmiany strony postępowania, którą był i nadal pozostaje Skarb Państwa

(por. wyrok SN z dnia 11 stycznia 1974 r., sygn. akt II CR 685/73, publ. OSNCP

1975, nr 1, poz. 101). Sąd dokonując właściwego oznaczenia statio fisci Skarbu

Państwa, także na etapie postępowania odwoławczego, powinien zatem

zawiadomić tę jednostkę organizacyjną (statio fisci) o toczącym się postępowaniu,

doręczyć pisma procesowe i wydane w sprawie orzeczenia oraz zwolnić z udziału

w sprawie dotychczasową jednostkę, a także – w przypadku żądania „nowej"

jednostki organizacyjnej – powtórzyć w całości lub w części postępowanie

dowodowe przeprowadzone bez jej udziału (wyrok SN z dnia 22 stycznia 2003 r.,

sygn. akt II CKN 1103/00, niepubl.).

W przedmiotowej sprawie Sąd Apelacyjny zasadnie ustalił, powołując się na

art. 10 ust. 2 ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego,

że reprezentantem Skarbu Państwa w procesie o zwrot równowartości mienia

skonfiskowanego na jego rzecz zakończonym na podstawie przepisów przywołanej

ustawy – w sytuacji braku państwowej jednostki organizacyjnej we władaniu, której

to mienie się znajduje lub organu administracji rządowej, któremu je przekazano do

dysponowania - jest Minister Skarbu Państwa. Prawidłowo również Sąd, realizując

spoczywający na nim obowiązek zapewnienia prawidłowej reprezentacji Skarbu

Państwa (art. 67 § 2 k.p.c.), zawiadomił o toczącym się postępowaniu Ministra

Skarbu Państwa i doręczył mu wszystkie pisma procesowe oraz orzeczenia

wydane w sprawie. Sąd dokonując w ramach toczącego się postępowania

apelacyjnego oznaczenia właściwej reprezentacji Skarbu Państwa – wbrew

twierdzeniom skarżącego – nie był zobowiązany do uchylenia, z powodu

nieważności postępowania, wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy

do ponownego rozpoznania (art. 386 § 2 k.p.c.), gdyż nieważność postępowania

nie zachodziła. Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd Apelacyjny wynika

bowiem jednoznacznie, że zawiadomiony o toczącym się postępowaniu Minister

Skarbu Państwa nie żądał powtórzenia w całości lub w części postępowania

7

dowodowego przeprowadzonego bez jego udziału, nie było zatem podstaw do

przyjęcia, iż zachodzi nieważność postępowania z powodu pozbawienia Skarbu

Państwa możności obrony swoich praw (art. 379 pkt. 5 k.p.c.). Z tych też względów

zarzut naruszenia art. 386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 67 § 2

k.p.c. w zw. z art. 10 ust. 2 ustawy nie zasługuje na uwzględnienie.

Nie jest również trafny zarzut naruszenia art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. uzasadniany przez skarżącego pominięciem przez Sąd drugiej instancji

treści dokumentów urzędowych, tj. postanowienia Zgromadzenia Sędziów

Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 16 kwietnia 1958 roku umarzającego

postępowanie karne toczone przeciwko J. Z. oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego z

dnia 28 września 1958 roku uniewinniającego poprzednika prawnego powodów, co

w konsekwencji miało prowadzić do błędnego ustalenia, iż spadkobiercy J. Z. nie są

właścicielami nieruchomości położonej w S. oznaczonej nr 1059/1 o powierzchni

11817 m2

.

Podniesiony zarzut naruszenia art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

wobec argumentacji przytoczonej na jego poparcie, zmierza w swej istocie do

kwestionowania przez skarżącego ustaleń dokonanych przez Sąd drugiej instancji,

którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Sąd Apelacyjny

bezsprzecznie bowiem ustalił, że właścicielem przedmiotowej nieruchomości,

ujawnionym również w księdze wieczystej, jest Gmina. Wbrew stanowisku

skarżącego, nie ma także podstaw do przyjęcia, iż Sąd drugiej instancji dokonując

tych ustaleń, nie uwzględnił treści dokumentów urzędowych w postaci

postanowienia Zgromadzenia Sędziów Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia

16 kwietnia 1958 roku oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 28 września 1958

roku. Szczegółowa analiza treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 29 lipca 2009 roku jednoznacznie bowiem wskazuje, że Sąd ten

brał pod uwagę i ocenił treść powyższych dokumentów urzędowych ustalając, iż mimo

uniewinnienia J. Z. wyrokiem z dnia 28 września 1958 roku nie doszło do przywrócenia

stanu prawnego nieruchomości sprzed wyroku skazującego, a przedmiotowa

nieruchomość nigdy nie została zwrócona J. Z., ani jego następcom prawnym.

8

Chybiony jest także wywiedziony w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

zarzut naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy w zw. z art. 5 w zw. art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5

ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 roku - Przepisy wprowadzające ustawę o

samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. z 1990 r.

Nr 32, poz. 191). Zdaniem skarżącego, Sąd drugiej instancji, dokonując błędnej

wykładni przywołanych przepisów, bezpodstawnie przyznał następcom prawnym

osoby represjonowanej za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

równowartość mienia, którego przepadek lub konfiskatę orzeczono na rzecz Skarbu

Państwa w sytuacji, gdy orzeczenie przepadku mienia zostało wyeliminowane z

obrotu.

Odnosząc się do podniesionego zarzutu w pierwszej kolejności zaznaczyć

należy, że zarzut ten opiera się w swej istocie na niemającym podstawy w ustaleniach

faktycznych Sądu drugiej instancji założeniu, iż w następstwie uniewinnienia

poprzednika prawnego powodów wyrokiem z dnia 28 września 1958 roku ten

„ponownie" uzyskał prawo własności przedmiotowej nieruchomości. Jak już bowiem

zaznaczono, Sąd Apelacyjny ustalił, iż mimo wydania wyroku z dnia 28 września 1958

roku, zarówno J. Z., jak i jego następcy prawni nie uzyskali ostatecznie prawa

własności skonfiskowanej nieruchomości, gdyż ta stanowi własność Gminy, ujawnionej

jako jej właściciel w księdze wieczystej.

Wobec takich prawidłowych ustaleń Sąd odwoławczy prawidłowo przyjął,

że następcom prawnym osoby oskarżonej i skazanej za popełnienie czynu

związanego z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego,

którą następnie uniewinniono, przysługuje na podstawie art. 10 ust. 1 w zw. z art. 11

ust. 1 ustawy roszczenie o zwrot skonfiskowanego na rzecz Skarbu Państwa

mienia, a w razie niemożności jego zwrotu roszczenie o zapłatę jego

równowartości. Zasadnie również Sąd przyjął, że utrata przez Skarb Państwa

prawa własności skonfiskowanej nieruchomości w następstwie jej komunalizacji

wypełnia przesłankę „niemożności zwrotu" przez państwową jednostkę

organizacyjną mienia, uzasadniającą wystąpienie przez osobę uprawnioną

z roszczeniem o zwrot równowartości tego mienia (art. 10 ust. 1 in fine ustawy).

9

Nie zasługuje na uwzględnienie także zarzut naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy

polegający - w ocenie skarżącego - na błędnym przyjęciu przez Sąd Apelacyjny, że

roszczenie o wypłatę równowartości mienia, o którym mowa w przywołanym

przepisie, przysługuje również właścicielowi tego mienia. Zarzut ten, podobnie jak

zarzut naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy w zw. z art. 5 w zw. art. 18 ust. 1 w zw.

z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 roku – Przepisy wprowadzające ustawę

o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, pozostaje

w oczywistej sprzeczności z prawidłową oceną Sądu odwoławczego, że

powodowie nie są właścicielami przedmiotowej nieruchomości, a prawo własności

tej nieruchomości przysługuje Gminie ujawnionej w charakterze właściciela w

księdze wieczystej.

Z tych też względów, na podstawie art. 39814

k.p.c., zaś w przedmiocie

kosztów na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji.

md