III CZP 42/10

Sygn. akt III CZP 42/10

UCHWAŁA

Dnia 29 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku Przemysława R.

przy uczestnictwie Iryny J. – K.

o podział majątku,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 29 czerwca 2010 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 4 marca 2010 r.,

„Czy dochody małżonka pozostającego w ustroju wspólności

majątkowej małżeńskiej uzyskane z przestępstwa wchodzą w skład

majątku wspólnego w trybie art. 32 § 2 pkt 1 K.r. i op. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 20 stycznia 2005 r.?"

podjął uchwałę:

Przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności

ustawowej przez jednego z małżonków, uzyskane

z przestępstwa, wchodzą w skład majątku wspólnego na

podstawie art. 32 § 1 k.r.o.

Uzasadnienie

2

Przedstawione zagadnienie wystąpiło w sprawie z wniosku Przemysława R.

o podziału majątku wspólnego jego i uczestniczki postępowania Iryny J.- K.

Wspólność ustawowa została przez strony wyłączona umownie 26 lipca 2002 r.

Według twierdzeń wnioskodawcy po ustaniu wspólności uczestniczka kupiła

mieszkanie za pieniądze pochodzące z majątku wspólnego, wobec czego powinna

rozliczyć się z wnioskodawcą.

Postanowieniem z dnia 30 października 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił

wniosek uznał bowiem, że majątek wspólny w ogóle nie powstał. Uczestniczka

nabyła mieszkanie już po wyłączeniu wspólności majątkowej, stało się więc ono

składnikiem jej majątku. Fundusze na zakup tego lokalu nie stanowiły, zdaniem

Sądu, nakładów z majątku wspólnego, ponieważ pochodziły ze środków

uzyskanych przez wnioskodawcę z działalności przestępczej – handlu narkotykami,

udziału w związku przestępczym i wymuszeniach rozbójniczych w celu uzyskania

korzyści majątkowych. Środki finansowe, które pochodzą z takich źródeł Sąd

Rejonowy uznał za niemieszczące się w katalogu składników objętych wspólnością

majątkową małżeńską na podstawie art. 31 § 2 k.r.o., nie są to bowiem „dochody z

innej działalności zarobkowej". Ponadto Sąd pierwszej instancji stwierdził, że prawo

cywilne i rodzinne nie może chronić mienia uzyskanego w sposób nielegalny i

przestępczy. Majątek taki powinien ulec przepadkowi na mocy przepisów prawa

karnego. Wniosek o rozliczenie w postępowaniu o podział majątku wspólnego

nakładów pochodzących z takich źródeł Sąd ocenił jako nadużycie prawa i żądanie

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego z uwagi na naruszenie zasad

sprawiedliwości społecznej i demokratycznego państwa prawnego, poprzez

zrównanie ochrony dochodów z przestępstwa z dochodami uzyskiwanymi legalnie.

Apelację od postanowienia Sądu Rejonowego złożył wnioskodawca

zarzucając w niej m. in. naruszenie art. 31 § 2 k.r.o. przez odmowę zaliczenia jego

dochodów do majątku wspólnego jako pochodzących z innej działalności

zarobkowej oraz naruszenie art. 5 k.c. przez uznanie, iż żądanie rozliczenia

nakładów w postępowaniu o podział majątku wspólnego byłych małżonków jest

sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Skarżący podniósł, że nie

orzeczono w stosunku do niego przepadku korzyści uzyskanych z przestępstwa,

3

ponieważ współpracował z organami ścigania oraz że stanowisko

o niedopuszczalności rozliczenia nakładów na majątek uczestniczki doprowadzi do

przejęcia przez nią korzyści z przestępstwa.

Uzasadniając przyczyny swoich wątpliwości, wyrażonych w zagadnieniu

prawnym, Sąd Okręgowy poddał ocenie art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. w brzemieniu sprzed

nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks

rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691 –

dalej powoływanej jako ustawa nowelizująca), jako przepis mający zastosowanie

przy ustalaniu składu majątku wspólnego stron. Zwrócił uwagę, że przepis ten nie

zawiera ograniczenia, z którego wynikałoby, iż ustawodawca wyłączył spod pojęcia

„usługi świadczone osobiście" usługi wykonywane w ramach czynów zagrożonych

sankcją karną, co mogłoby uzasadniać pogląd o możliwości zaliczenia korzyści

uzyskanych z przestępstwa do majątku wspólnego. Za taką interpretacją przepisu

art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. przemawiałoby, zdaniem Sądu pytającego, aktualne

brzmienie art. 412 k.c., który nie przewiduje już – jak poprzednio – przepadku

przedmiotu świadczenia, świadomie spełnionego w zamian za dokonanie czynu

zabronionego przez ustawę lub w celu niegodziwym, lecz pozostawia ocenie

Skarbu Państwa i Sądu potrzebę orzeczenia przepadku. Jeżeli więc Skarb Państwa

nie skorzysta z drogi przewidzianej w art. 412 k.c., przedmiot takiego świadczenia

może funkcjonować w obrocie prawnym jako własność osoby dokonującej czynu

zabronionego przez ustawę lub w celu niegodziwym, a także wejść w skład majątku

wspólnego z mocy art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o., jeżeli osoba ta pozostaje w ustroju

wspólności majątkowej małżeńskiej. Takie rozwiązanie, w ocenie Sądu

Okręgowego, może w pewnych sytuacjach chronić interes małżonka pozostającego

we wspólności majątkowej z osobą uzyskującą dochody z działalności

przestępczej.

Przedstawione rozwiązanie Sąd pytający uznał jednak – podobnie jak Sąd

Rejonowy – za sprzeczne z założeniami państwa prawa z uwagi na to, że

prowadziłoby do zrównanie na gruncie prawa rodzinnego dochodów uzyskiwanych

z legalnego źródła z dochodami osiągniętymi z działalności przestępczej, a także

do sytuacji, w której małżonek osoby popełniającej przestępstwo, nawet wbrew

swojej woli, odniósłby korzyści z przestępstwa. Sąd zwrócił uwagę, że argumenty

4

o niedopuszczalności choćby pośredniej legalizacji tak uzyskanego przychodu

legły u podstaw wyłączenia go przez art. 2 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 lipca

1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. 2000 r., nr 14, poz. 176)

z zakresu regulacji zawartej w tej ustawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na okoliczności faktyczne sprawy (wspólność ustawowa ustała

26 lipca 2002 r.) pytanie prawne sformułowane zostało na tle uchylonego przez

ustawę nowelizującą kodeks rodzinny i opiekuńczy art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o.,

obowiązującego do 20 stycznia 2005 r. Przepis ten za dorobek małżonków uznawał

przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje

małżonków lub przez jednego z nich (§ 1). W § 2 wskazywał, że w szczególności

dorobek małżonków stanowi pobrane wynagrodzenie za pracę oraz za inne usługi

świadczone osobiście przez któregokolwiek z małżonków (pkt 1) oraz dochody

z majątku wspólnego, jak również z odrębnego majątku każdego z małżonków

(pkt 2). Z kolei art. 33 k.r.o. określał przedmioty, które należą do majątku odrębnego

każdego z małżonków.

Z zestawienia obydwu przepisów wynika więc, że do majątku wspólnego

małżonków wchodzi wszystko, co choćby jeden z małżonków nabył w trakcie trwania

wspólności majątkowej małżeńskiej, a co nie zostało na mocy art. 33 k.r.o. włączone

do majątku odrębnego.

Wyliczenie zawarte w art. 32 § 2 k.r.o. nie jest wyczerpujące; wskazuje

jedynie przykładowe („w szczególności”) składniki majątku wspólnego. Z uwagi zaś na

ogólny charakter formuły z art. 32 § 1 k.r.o. potrzeba umieszczenia w § 2 przykładowej

listy od początku była podawana w wątpliwość.

Przez nabycie rzeczy i praw do majątku wspólnego powszechnie rozumie się

wszelkie zdarzenia prawne, w wyniku których następuje powstanie lub przejście

prawa. Kryterium zaliczenia konkretnego prawa do majątku wspólnego jest nabycie

tego prawa choćby przez jednego z małżonków w czasie trwania ustroju

wspólności majątkowej małżeńskiej. Wejście do majątku wspólnego następuje

z mocy prawa i nie zależy od woli, a nawet świadomości, małżonka nabywającego

określony składnik majątkowy. W piśmiennictwie i orzecznictwie (por. wyrok Sądu

5

Najwyższego z dnia 17 maja 1985 r., III CRN 119/85, OSP 1986, nr 9, poz. 185)

zwraca się uwagę, że wprawdzie do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie

wprowadzono domniemania prawnego na rzecz przynależności do majątku

wspólnego składnika nabytego przez jednego lub oboje małżonków w czasie trwania

wspólności, jednak na podstawie prawdopodobieństwa życiowego można wysnuć

takie domniemanie faktyczne.

Wątpliwości Sądu Okręgowego wyrażone w pytaniu skupiają się na

interpretacji art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. i dotyczą kwalifikacji korzyści uzyskiwanych

przez wnioskodawcę z popełniania przestępstw w kategoriach wynagrodzenia za

świadczone osobiście usługi.

W literaturze pojęcie wynagrodzenia za inne usługi świadczone osobiście przez

któregokolwiek z małżonków rozumiane jest szeroko. Posłużenie się terminem

„wynagrodzenie" sugeruje, że chodzi o świadczenie odpowiadające wynagrodzeniu za

pracę, którego źródłem nie jest jednak umowa o pracę (wynagrodzenie za pracę

ujęte jest w art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. osobno). Jeżeli wynagrodzenie ma nie pochodzić

z umowy o pracę, to jego źródłem musi być inny umowny stosunek cywilnoprawny.

Chodzi przede wszystkim o umowy zlecenia, o dzieło, agencji, czy o świadczenie

usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o umowie zlecenia.

W konsekwencji przyjąć należy, że w art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o. uregulowana została

przynależność do majątku wspólnego przysporzeń uzyskiwanych z czynności

prawnej.

Zastanowić się z kolei trzeba, czy korzyści majątkowe uzyskane

z przestępstwa mogą zostać zaliczone do przysporzeń pochodzących z czynności

prawnych.

Na wstępie trzeba zaznaczyć, że korzyści majątkowe mogą być owocem

różnorakich czynów zabronionych. Przede wszystkim tych, które skierowane są

przeciwko mieniu (art. 278 k.k. i nast., w tym także art. 282 k.k. penalizujący

wymuszenie rozbójnicze); jednak także czyny, wymierzone w inne dobra chronione

mogą wiązać się z uzyskaniem przez sprawcę przysporzenia (np. art. 228 k.k.,

art. 230 k.k., 230a k.k.), przy czym zazwyczaj popełnienie takiego przestępstwa w

celu osiągnięcia korzyści majątkowej stanowi jego postać kwalifikowaną, surowiej

6

karaną (np. art. 53 ust. 2, art. 55 ust. 2, art. 59 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r.

o przeciwdziałaniu narkomanii – Dz.U. Nr 179, poz. 1485 ze zm., a poprzednio

art. 40 ust. 2, art. 42 ust. 3 i art. 45 ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r.

o przeciwdziałaniu narkomanii – tekst jedn. Dz.U. Nr 24, poz. 198 ze zm.). Ocena

cywilnoprawna skutków przesunięć majątkowych dokonanych w wyniku

przestępstwa jest zróżnicowana w zależności od okoliczności w jakich do tych

przesunięć doszło. Oczywiste jest, że w wypadku uzyskania rzeczy ruchomych

w drodze objęcia ich w posiadanie w złej wierze (kradzież, przywłaszczenie) –

sprawca nigdy nie nabędzie ich własności (art. 174 k.c.), nie wejdą zatem do jego

majątku i pozostaną własnością pokrzywdzonego przestępstwem. Jeżeli jednak

przestępstwo wiąże się z dokonaniem czynności prawnej (sprzedaż narkotyków,

wymuszenie „haraczu” – czyli opłaty za świadczenie „ochrony”) sytuacja jest inna.

W piśmiennictwie i orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada

2002 r., V CKN 1445/00, OSNC 2004, nr 3, poz. 47) przyjmuje się, że zakazy

dokonywania czynności prawnych mogą wynikać m.in. z norm prawa publicznego.

Naruszenie tych przepisów uruchamia sankcje określone w odpowiednich gałęziach

prawa. Jeżeli jednak cel takiej normy wskazuje, że ma ona zapobiegać

ukształtowaniu się stosunku cywilnoprawnego sprzecznego z nią, wówczas należy

przyjąć, iż czynność prawna jest bezwzględnie nieważna na podstawie art. 58 § 1

k.c. System prawa stanowi bowiem jedność i dlatego działania zakazane normami

prawa publicznego nie mogą być przedmiotem ważnych zobowiązań podjętych

w umowach cywilnoprawnych. Za nieważną może też być uznana czynność

prawna podjęta pod wpływem bezprawnych gróźb (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 9 października 2009 r., IV CSK 157/09, nie publ.). W uzasadnieniu wyroku

z dnia 28 października 2005 r., II CK174/05 (OSNC 2006, nr 9, poz. 149) Sąd

Najwyższy stwierdził, że na podstawie art. 58 § 1 k.c. nieważna jest czynność

prawna podjęta w celu przestępczym. W rezultacie przysporzenia, z których

pochodziły środki użyte, według ustaleń Sądu Rejonowego, na zakup mieszkania

przez uczestniczkę, stanowiłyby nienależne świadczenia, spełnione na podstawie

nieważnych umów.

Taka ich kwalifikacja nie pozwala na objęcie omawianych korzyści hipotezą

art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o.

7

Nie oznacza to jednak, że korzyści takich nie można zaliczyć do majątku

wspólnego. W nauce zagadnienie przynależności do majątku wspólnego albo

odrębnego składników majątkowych nabytych sprzecznie z prawem rozstrzygane było

raczej w kierunku włączenia ich do majątku wspólnego, jednakże ze wskazaniem jako

podstawy art. 32 § 1 k.r.o.

Przyjęcie, iż dochód uzyskany z przestępstwa stanowi część majątku

wspólnego małżeńskiego budzić może zastrzeżenia natury moralnej, które wskazał

Sąd Rejonowy. Zważyć jednak należy, że przepisy obowiązującego prawa zawierają

szereg instytucji umożliwiających zapobieżenie sprzecznej z poczuciem

sprawiedliwości sytuacji, w której w wyniku przestępstwa sprawca uzyskuje

wzbogacenie. Przede wszystkim temu celowi służy cały zestaw środków karnych

zawartych w art. 44, art. 45 i 46 k.k. Obejmują one orzekany obligatoryjnie

przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa, przepadek

korzyści osiągniętej z przestępstwa, choćby pośrednio lub jej równowartości oraz

możliwość orzeczenia przez sąd karny o obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody.

Zastosowanie powyższych środków nie jest uzależnione od tego, czy przedmiot lub

korzyść uzyskana z przestępstwa znalazły się w majątku odrębnym czy w majątku

wspólnym sprawcy i jego małżonka. Taka regulacja stanowi odbicie obowiązującej

przed nowelizacją kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zasady odpowiedzialności

majątkiem wspólnym za zobowiązania każdego z małżonków (art. 41 § 1 k.r.o.

w poprzednim brzmieniu).

Kolejną drogą pozwalającą pozbawić sprawcę świadczenia uzyskanego

w zamian za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę lub w celu niegodziwym

jest możliwość skorzystania przez Skarb Państwa z art. 412 k.c. Nie ma przeszkód, by

– dostrzegając przesłanki do zastosowania tego przepisu – sąd zawiadomił o toczącym

się postępowaniu prokuratora (art. 59 k.p.c.), umożliwiając mu podjecie decyzji

o wystąpieniu z powództwem na podstawie art. 412 k.c.

Niewątpliwie więc istnieje szereg możliwości pozbawienia sprawcy bezprawnie

uzyskanej korzyści. Trudno natomiast upatrywać drogi do tego celu w odmowie

przeprowadzenia podziału majątku wspólnego, w którym tego rodzaju korzyści się

8

znajdują, gdyż nie zmieni to faktu, że korzyść uzyskana z przestępstwa nadal

pozostanie w rękach jednej ze stron.

Może też budzić wątpliwości, czy włączenie korzyści z przestępstwa z mocy

prawa do majątku wspólnego nie narazi małżonka sprawcy na odpowiedzialność

karną jako pasera (art. 291 k.k. ewentualnie art. 292 k.k.). Taka możliwość jednak nie

zachodzi, ponieważ w świetle obydwu przepisów nabycie rzeczy uzyskanej za

pomocą czynu zabronionego rozumiane jest jako dokonanie stosownej transakcji,

a nie uzyskanie praw do tej rzeczy ex lege. Poza tym do popełnienia przestępstwa

paserstwa konieczne jest zawinienie.

Przepisy prawa karnego nie sprzeciwiają się zatem przyjęciu, że dochód

uzyskany przez jednego z małżonków pozostającego w ustroju wspólności

majątkowej w wyniku przestępstwa trafia do majątku wspólnego małżeńskiego.

Zgodnie z art. 32 § 1 k.r.o. dorobkiem małżonków są przedmioty nabyte

choćby przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej

małżeńskiej. Przepis ten całkowicie abstrahuje od źródła nabycia. Wynika z niego

zatem, że niezależnie od tego, czy do takiego nabycia dochodzi zgodnie z prawem,

czy nielegalnie, a także czy źródłem nabycia jest czynność prawna, delikt, czy

bezpodstawne wzbogacenie, przysporzenie wchodzi do majątku wspólnego.

Nowelizacja przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie

dezaktualizuje powyższego wniosku. Artykuł 31 k.r.o. przewiduje bowiem, że

wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania

choćby przez jednego z małżonków (majątek wspólny), co jest tożsame z konstrukcją

zastosowaną w uchylonym art. 32 § 1 k.r.o. Przy tym znowelizowany art. 31 § 2 pkt 1

k.r.o., zawierający przykładową listę przedmiotów wchodzących do majątku wspólnego

zastąpił dotychczasowe „wynagrodzenie za inne usługi świadczone osobiście”

szerszym treściowo pojęciem „dochód z innej działalności zarobkowej", które nie

zawiera sugestii o koniecznym powiązaniu tego dochodu z czynnością prawną jako

źródłem jego pochodzenia, odwołując się wyłącznie do ekonomicznego efektu

przysporzenia. W konsekwencji korzyść uzyskana z przestępstwa (działalności

nielegalnej) przez jednego z małżonków może być obecnie uznana za dochód,

o jakim stanowi art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o.

9

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w uchwale.