V CSK 15/10

Sygn. akt V CSK 15/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Gminy W.

przeciwko Anieli K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 17

września 2009 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu

Rejonowego z dnia 20 maja 2009 r., w ten sposób, że

zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 54.643 zł

(słownie: pięćdziesiąt cztery tysiące sześćset

czterdzieści trzy złote) wraz z ustawowymi odsetkami

od dnia 8 października 2008 r. do dnia zapłaty;

2) orzeka, że stronę pozwaną obciąża obowiązek

poniesienia na rzecz strony powodowej

kosztów procesu przed sądami obu instancji oraz

kosztów postępowania kasacyjnego, pozostawiając

szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu.

Uzasadnienie

2

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo Gminy W. o zapłatę kwoty

stanowiącej równowartość bonifikaty udzielonej przez powódkę przy dokonywaniu

sprzedaży mieszkania córce pozwanej. Sąd ten dokonał ustalenia, że córka

pozwanej nabyła mieszkanie od powodowej Gminy w dniu 18 lutego 2008 r.

za cenę uwzględniającą sporną obecnie bonifikatę, którego własność przeniosła

następnie umową darowizny z dnia 13 maja 2008 roku na pozwaną (matkę

darczyńcy), a z kolei pozwana zbyła to mieszkanie w dniu 12 sierpnia 2008 roku

osobie trzeciej, przeznaczając w znacznej części uzyskaną ze sprzedaży

mieszkania sumę na budowę domu jednorodzinnego.

O oddaleniu powództwa przesądziło stanowisko Sądu Rejonowego,

że wyjątki od zasady zwrotu bonifikaty określone w art. 68 ust. 2a ustawy z

21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r. Nr 261,

poz. 2603 ze zm.), zwanej dalej u.g.n., mają odpowiednie zastosowanie również

w sytuacjach określonych w art. 68 ust. 2b u.g.n., a więc dotyczą także osób

bliskich pierwotnego nabywcy, czyli także i pozwanej. Zastosowanie zatem do

pozwanej art. 68 ust. 2a pkt 5 u.g.n. było w ocenie Sądu uzasadnione, skoro

wykazała ona, że środki uzyskane ze sprzedaży mieszkania niemalże w całości

przeznaczyła na cele mieszkaniowe przed upływem 12 miesięcy od daty sprzedaży

tego lokalu.

Apelację powodowej Gminy oddalił Sąd drugiej instancji, który podzielił

zarówno ustalenia faktyczne, jak i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Sąd odwoławczy zanegował zaprezentowaną w apelacji ocenę prawną powodowej

Gminy, że przepisu art. 68 ust. 2a u.g.n. nie należy stosować do osób bliskich,

o których stanowi art. 68 ust. 2b u.g.n. skoro z ostatniego z wymienionych

przepisów wynika, że przepis art. 68 ust. 2 stosuje się odpowiednio do osoby

bliskiej. W ocenie Sądu odwoławczego, skoro pozwana przeznaczyła środki

uzyskane ze sprzedaży mieszkania niemalże w całości na budowę domu, a więc

dokonała sprzedaży nieruchomości w celu pozyskania środków na polepszenie

swoich warunków mieszkaniowych, to uprawniało to do przyjęcia, że nieruchomość

nie została zbyta przez nią na inne cele niż uzasadniające udzielenie bonifikaty.

3

Powódka zaskarżyła w całości wyrok Sądu drugiej instancji, opierając skargę

kasacyjną na zarzutach naruszenia prawa materialnego, a mianowicie:

- - błędnej wykładni art. 68 ust. 2b u.g.n. w następstwie nieprawidłowego

uznania, że do osób bliskich, o których mowa w tym przepisie, należy

stosować nie tylko art. 68 ust. 2 przywołanej ustawy, ale także art. 68 ust. 2a

u.g.n.;

- - niewłaściwego zastosowania art. 68 ust. 2a u.g.n. polegającego na

jego nieuprawnionym zastosowaniu do osób wymienionych w art. 68 ust. 2b

u.g.n.;

- - niewłaściwego zastosowania art. 2, art. 7 i art. 10 w zw. z art. 8 ust. 2

Konstytucji RP poprzez wkroczenie władzy sądowniczej w kompetencje

władzy ustawodawczej w wyniku dokonania nieuprawnionej wykładni

rozszerzającej art. 68 ust. 2b u.g.n., bo obejmującej wymienione w nim

osoby bliskie zwolnieniem z obowiązku zwrotu bonifikaty przewidzianym

w art. 68 ust. 2a u.g.n.

Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i orzeczenie

co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie powództwa.

Pozwana w swej odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

w całości i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, sprzeciwiając się

stanowisku strony skarżącej, że przepisy ustawy wyłączające obowiązek zwrotu

bonifikaty nie znajdują zastosowania do osób bliskich pierwotnego nabywcy

mieszkania od Gminy, które to osoby środki uzyskane ze zbycia mieszkania

przeznaczyły na cele mieszkaniowe.

W piśmie procesowym z dnia 11 stycznia 2010 r. powodowa Gmina

podtrzymała w całości swoje wnioski i twierdzenia zgłoszone w dotychczasowym

toku postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów prawa

materialnego zmierzają w swej treści do kwestionowania przez skarżącego

4

prawidłowości dokonanej przez Sądy meriti wykładni przepisu art. 68 ust. 2b u.g.n.

W jego ocenie wykładnia przywołanego przepisu, wbrew stanowisku Sądów

orzekających w sprawie, nie daje podstaw do przyjęcia, iż wobec osoby bliskiej

zobowiązanej do zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji

stosuje się odpowiednio przepis art. 68 ust. 2a u.g.n., zwalniający z obowiązku

zwrotu przedmiotowej kwoty w sytuacjach enumeratywnie wskazanych w tym

przepisie. Kasator twierdzi bowiem, odwołując się do efektów wykładni językowej

art. 68 ust. 2b u.g.n., że przepis ten nakazuje odpowiednie stosowanie tylko ust. 2

przywołanego artykułu statuującego obowiązek zwrotu przez nabywcę kwoty

równej udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji. Nie ma natomiast podstaw, wobec

braku wyraźnego odesłania w ust. 2b, do stosowania wobec osoby bliskiej, która

dokonała „dalszego" zbycia nieruchomości lub jej wykorzystania niezgodnie

z celem uzasadniającym udzielenie bonifikaty, przepisu art. 68 ust. 2a u.g.n.

zwalniającego od obowiązku zwrotu przedmiotowej kwoty w przypadkach

wskazanych w tym przepisie.

Odnosząc się do podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów należy na

wstępie zaznaczyć, że w następstwie nowelizacji ustawy o gospodarce

nieruchomościami dokonanej ustawą z dnia 24 sierpnia 2007 roku o zmianie

ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz zmianie niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 2007 r. Nr 173, poz. 1218) z dniem 22 października 2007 roku nastąpiło

między innymi rozszerzenie katalogu podmiotów zobowiązanych do zwrotu kwoty

równej udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji. Ustawą tą dodano bowiem do art.

68 u.g.n. ustęp 2b nakazujący odpowiednie stosowanie do osoby bliskiej, która

zbyła lub wykorzystała nieruchomość na inne cele niż cele uzasadniające

udzielenie bonifikaty przed upływem 10 lat, a w przypadku nieruchomości

stanowiącej lokal mieszkalny przed upływem 5 lat, ustępu 2 przywołanego artykułu

statuującego obowiązek zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie po jej

waloryzacji.

Zmiana normatywna treści art. 68 u.g.n. polegająca na dodaniu do tego

artykułu ustępu 2b - jak wskazuje się w uzasadnieniu do projektu ustawy z dnia 24

sierpnia 2007 roku (Sejm RP V kadencji, nr druku 1468) - ma umożliwiać

obciążenie osoby bliskiej, na rzecz której została zbyta nieruchomość, obowiązkiem

5

zwrotu kwoty odpowiadającej udzielonej bonifikacie w sytuacji, gdy ta dokonała jej

„dalszego" zbycia lub wykorzystała tę nieruchomość na inny cel niż uzasadniający

udzielenie bonifikaty. Zwrócono bowiem uwagę, że przepis art. 68 u.g.n.

w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 24 sierpnia 2007 roku nie

dawał podstaw do nałożenia na osobę bliską obowiązku zwrotu kwoty równej

udzielonej nabywcy bonifikacie po jej waloryzacji w przypadku zbycia lub

wykorzystania nieruchomości na inny cel niż uzasadniający udzielenie bonifikaty.

Wprowadzone powołaną ustawą z dnia 24 sierpnia 2007 roku rozwiązanie

legislacyjne kreujące obowiązek zwrotu także przez osobę bliską kwoty równej

udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji w sytuacji zbycia przez nią lub

wykorzystania nieruchomości na inny cel niż uzasadniający udzielenie bonifikaty

(art. 68 ust. 2 u.g.n. w zw. z art. 68 ust. 2b u.g.n.), służące niewątpliwie ochronie

interesu ekonomicznego Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego,

w pewnym sensie nawiązuje do orzecznictwa Sądu Najwyższego zapadłego na

podstawie art. 68 u.g.n. sprzed nowelizacji. Podkreślano w nim bowiem, że art. 68

ust. 2 u.g.n. nie stanowił podstawy do nałożenia na osobę bliską pierwotnego

nabywcy obowiązku zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie, a wprowadzenie

takiego obowiązku wymaga stosownej zmiany legislacyjnej. W uzasadnieniu

uchwały z dnia 9 grudnia 2005 roku, sygn. akt III CZP 112/05 (publ. OSNC 2006, nr

11, poz. 184) Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że wynikający z art. 68 ust. 2 u.g.n.

obowiązek zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie spoczywa wyłącznie na

pierwotnym nabywcy nieruchomości, a więc osobie, która nabyła nieruchomość od

gminy. Również w wyroku z dnia 25 października 2006 roku, sygn. akt III CSK

145/06 (publ. OSP 2008 r. nr 4, poz. 41) Sąd Najwyższy, sprzeciwiając się

szerokiemu rozumieniu użytego w treści art. 68 ust. 2 u.g.n. zwrotu „nabywca

nieruchomości" bo obejmującego również osobę bliską na rzecz której została

przeniesiona własność nieruchomością, przyjął, że wynikający z tego przepisu

obowiązek zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie dotyczy wyłącznie

pierwotnego nabywcy nieruchomości. Sąd zwrócił przy tym uwagę, opowiadając się

za ścisłą wykładnią pojęcia „nabywca nieruchomości" rozumianego jako podmiot

zobowiązany wobec sprzedawcy nieruchomości zbywającego mu tę nieruchomość

za cenę uwzględniającą bonifikatę, że wiązanie negatywnych konsekwencji

6

majątkowych w postaci obowiązku zwrotu kwoty równej wysokości udzielonej

bonifikaty, stanowi ingerencję w wynikające z prawa własności uprawnienie do

swobodnego rozporządzania przedmiotem prawa własności, a ta jest dopuszczalna

wyłącznie w przypadkach wyraźnie wskazanych w ustawie (art. 64 ust. 2 i ust. 3

Konstytucji RP). Tym samym ewentualne zapewnienie ochrony uzasadnionym

interesom Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego w postaci

nałożenia także na osobę bliską obowiązku zwrotu kwoty równej udzielonej

bonifikacie wymaga przeprowadzenia stosownej ingerencji ustawodawcy, której nie

można skutecznie zastąpić próbą nie dającej się zaaprobować wykładani prawa.

Podobny pogląd Sąd Najwyższy wyraził także w uchwale z dnia 30 maja 2008 roku,

sygn. akt III CZP 24/08 (publ. OSNC-ZD 2009, nr 1, poz. 13). Analizując zakres

podmiotowy zastosowania art. 68 ust. 2 w brzmieniu obowiązującym do dnia 22

września 2004 roku Sąd Najwyższy stwierdził, że obowiązek zwrotu

zwaloryzowanej kwoty bonifikaty nie występuje w razie zbycia nieruchomości na

rzecz osoby bliskiej pierwotnego nabywcy. Podkreślił przy tym, nawiązując do

stanowiska SN wyrażonego w powołanym wyroku z dnia 25 października 2006,

sygn. akt III CSK 145/05, że obowiązek zwrotu bonifikaty stanowi ograniczenie

właściciela w jego prawie rozporządzania własnością, a taka ingerencja w prawo

własności musi wyraźnie wynikać z przepisu ustawy (art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji

RP) i nie może być uzasadniana przy pomocy wykładni rozszerzającej przepisu,

który ogranicza obowiązek zwrotu bonifikaty tylko do ściśle określonych osób lub

sytuacji.

Nowelizacja ustawy o gospodarce nieruchomościami dokonana ustawą

z dnia 24 sierpnia 2007 roku stworzyła normatywne podstawy do obciążenia osoby

bliskiej, na rzecz której pierwotny nabywca przeniósł prawo własności

nieruchomości, obowiązkiem zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie

po dokonaniu jej waloryzacji (art. 68 ust. 2 w zw. z art. 68 ust. 2b u.g.n.).

Jak słusznie podkreśla się w judykaturze, spełnienie się przesłanek określonych

w art. 68 ust. 2b u.g.n. - na skutek nakazu odpowiedniego stosowania w takich

przypadkach art. 68 ust. 2 u.g.n. - kreuje po stronie gminy z mocy przywołanych

przepisów wierzytelność o zapłatę sumy odpowiadającej zwaloryzowanej

7

bonifikacie, przysługującą jej w stosunku do osoby bliskiej (por. uchwała SN z dnia

24 lutego 2010 roku, sygn. akt III CZP 131/09, publ. Biul. SN 2010, nr 2, poz. 9).

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 68 ust. 2b u.g.n.

poprzez jego błędną wykładnię oraz art. 68 ust. 2a u.g.n. poprzez jego niewłaściwe

zastosowanie, wobec przytoczonej przez skarżącego argumentacji na ich poparcie,

wymaga ustalenia, w jakich sytuacjach aktualizuje się obowiązek zwrotu przez

osobę bliską kwoty równej udzielonej bonifikacie po dokonaniu jej waloryzacji.

W tej materii literalna wykładnia art. 68 ust. 2b u.g.n. prowadzi do

jednoznacznego wniosku, że obowiązek zwrotu przez osobę bliską kwoty równej

zwaloryzowanej bonifikacie powstaje Z chwilą zbycia przez osobę bliską

nieruchomości - niezależnie od celu takiego zbycia oraz osoby nabywcy - lub

wykorzystania przez nią nieruchomości na inny cel niż cel uzasadniający udzielenie

bonifikaty. Obowiązek zwrotu - co należy podkreślić - powstaje jednak tylko

w sytuacji, gdy zbycie lub wykorzystanie nieruchomości na inny cel niż cel na jaki

została udzielona bonifikata, nastąpiło przed upływem 10 lat, a w przypadku

nieruchomości stanowiącej lokal mieszkalny przed upływem lat 5, licząc od dnia

pierwotnego nabycia (art. 68 ust. 2b in fine u.g.n.).

W tym miejscu zwrócić należy uwagę, że wbrew stanowisku Sądów

orzekających nie ma podstaw do przyjęcia, iż w stosunku do osoby bliskiej,

zobowiązanej na podstawie art. 68 ust. 2 w zw. z art. 68 ust. 2b u.g.n. do zwrotu

kwoty równej udzielonej bonifikacie po jej waloryzacji, ma zastosowanie art. 68 ust.

2a u.g.n. Wykładnia art. 68 u.g.n prowadzi do wniosku, że enumeratywne

przesłanki zwolnienia od obowiązku zwrotu kwoty równej udzielonej bonifikacie po

jej waloryzacji (art. 68 ust. 2a u.g.n.) znajdują zastosowanie wyłącznie do

pierwotnych nabywców nieruchomości wskazanych w art. 68 ust. 2 u.g.n., a nie do

osób im bliskich (art. 68 ust. 2b u.g.n.), na rzecz których zbyły nieruchomość. Z art.

68 ust. 2b u.g.n. wynika bowiem nakaz odpowiedniego stosowania wyłącznie art.

68 ust. 2 u.g.n., a nie - jak przyjęły Sądy meriti - także art. 68 ust. 2a u.g.n. Z tych

też względów za słuszny należało uznać zarzut naruszenia art. 68 ust. 2a i art. 68

ust. 2b u.g.n.

8

Zasadny jest również zarzut naruszenia art. 2, art. 7 i art. 10 w zw. z art. 8

ust. 2 Konstytucji RP argumentowany przez skarżącego wkroczeniem władzy

sądowniczej w kompetencję władzy ustawodawczej poprzez dokonanie

nieuprawnionej wykładni rozszerzającej art. 68 ust. 2b u.g.n., polegającej na

objęciu wymienionych w tym przepisie osób bliskich zwolnieniem z obowiązku

zwrotu bonifikaty przewidzianym w art. 68 ust. 2a u.g.n. W judykaturze podkreśla

się bowiem, że dokonana przez sąd orzekający w sprawie wykładnia ignorująca

wyraźną treść przepisu może stanowić podstawę skutecznego zarzutu wykładni

contra legem, albo działania będącego raczej tworzeniem niż stosowaniem prawa,

gdyż taki sposób interpretacji prawa przez organ władzy sądowniczej, z punktu

widzenia konstytucyjnej zasady trójpodziału władzy, jest działaniem

niedopuszczalnym (por. wyrok SN z dnia 12 września 2003 roku, sygn. akt I CK

46/02, niepubl.; uchwała SN z dnia 7 czerwca 2001 roku, sygn. akt III CZP 29/01,

publ. OSNC 2001, nr 12, poz. 171; uchwała SN z dnia 25 lipca 2002 roku, sygn. akt

III CZP 46/02, publ. OSNC 2003, nr 7-8, poz. 98).

Przyjęcie przez Sądy meriti w przedmiotowej sprawie dopuszczalności

stosowania do osoby bliskiej przesłanek zwolnienia od obowiązku uiszczenia kwoty

równej udzielonej bonifikacie, o których mowa w art. 68 ust. 2a u.g.n., pozostaje

w oczywistej sprzeczności z wynikami literalnej wykładni przepisu art. 68 ust. 2b

u.g.n. Przywołany przepis - jak już sygnalizowano - nakazuje odpowiednie

stosowanie do osoby bliskiej wyłącznie art. 68 ust. 2 u.g.n., a nie art. 68 ust. 2a

u.g.n.

Z tych też względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c. orzekł jak

w sentencji.

W przedmiocie kosztów sądowych orzeczono na podstawie art. 108 § 1

k.p.c.