I CSK 601/09

Sygn. akt I CSK 601/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi G. P. i M. A. o wznowienie postępowania w sprawie z powództwa

G. P. i M. A.

przeciwko Przedsiębiorstwu „K.(...)” Spółce z o.o. w S.

o zapłatę, zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 12

września 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej skarżących od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 kwietnia 2009 r.,

sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powodowie G. P. i M. A., prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą

Hurtownia Materiałów Budowlanych M.(...) spółka cywilna, wnieśli skargę o wznowienie

postępowania w sprawie I ACa (...), zakończonej wyrokiem z dnia 12 września 2007 r.,

którym Sąd Apelacyjny oddalił w całości apelację powodów wniesioną od wyroku Sądu

Okręgowego, uwzględniającego tylko częściowo ich powództwo, a mianowicie do kwoty

43.400,95 oraz z apelacji pozwanego Przedsiębiorstwa „K.(...)” spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w S. zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej

powództwo przez jego oddalenie. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia, które odnosiło

się do rozliczeń pomiędzy stronami w oparciu o faktury wystawione przez powodów,

Sąd Apelacyjny wskazał, że dokumenty te nie mogły stanowić wystarczającej podstawy

uwzględnienia powództwa, zwłaszcza wobec kwestionowania przez pozwanych

zasadności obciążeń, jak i rzeczywistego zakresu kosztów poniesionych przez

powodów. W skardze o wznowienie postępowania powodowie powołali się na nowe

okoliczności faktyczne, których nie znali i wskazali dowody, że po zakończeniu

postępowania sądowego, w wyniku kontroli przeprowadzonych przez pracownika

Urzędu Skarbowego stwierdzono, że faktury, na których powodowie opierali swe

żądania, zostały przez pozwaną spółkę zaksięgowane i wliczone, jako koszty

prowadzonej działalności. W ocenie powodów, takie stanowisko pozwanego należy

traktować jako uznanie długu.

Postanowieniem z dnia 9 września 2008 r. Sąd Apelacyjny odrzucił skargę G. P. i

M. A. o wznowienie postępowania. W uzasadnieniu postanowienia wyjaśnił, że skarga

powodów nie została oparta na ustawowej podstawie wznowienia. Przedstawione przez

skarżących – wcześniej powodów – dowody uzyskane w wyniku kontroli skarbowej

przeprowadzonej w dniach 14 i 18 marca 2008 r., wskazujące na zaliczenie przez stronę

pozwaną oznaczonych faktur do dokumentów wykazujących koszty prowadzenia

działalności gospodarczej oraz rozliczenie podatku VAT, nie świadczyły o uznaniu długu

przez stronę pozwaną. Przedstawione przez skarżących dokumenty dowodziły jedynie

naruszenia przez stronę pozwaną prawa podatkowego: zaniżenia wysokości danin

należnych Skarbowi Państwa. Wyniki kontroli skarbowej nie dostarczyły więc dowodów

w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c. W rezultacie skarga nie opierała się na ustawowych

przesłankach wznowienia i podlegała odrzuceniu (art. 410 § 1 k.p.c.).

3

W zażaleniu skarżący kwestionując odrzucenie skargi w szczególności podnieśli,

że nie można tego samego zdarzenia oceniać całkowicie odmiennie w zależności od

tego, czy jest ono rozpatrywane w płaszczyźnie prawa podatkowego, czy też prawa

cywilnego, jak również, iż wykryte dzięki kontroli skarbowej dokumenty powinny być

ocenione w kontekście materiału dowodowego zgromadzonego w toku prawomocnie

zakończonego postępowania.

Postanowieniem z dnia 5 lutego 2009 r. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone

postanowienie, pozostawiając Sądowi Apelacyjnemu rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania zażaleniowego. Sąd Najwyższy wskazał, że zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem, samo sformułowanie podstawy wznowienia w sposób odpowiadający

przepisom art. 401-404 k.p.c. nie oznacza oparcia skargi na ustawowej podstawie

wznowienia, jeżeli z jej uzasadnienia wynika, że przytoczona podstawa nie występuje

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 28 października 1999 r., II UKN 174/99,

OSNP 2001, nr 4, poz. 123, z dnia 15 czerwca 2005 r., IV CZ 50/05, niepubl., z dnia 15

września 2005 r., II CZ 78/05, niepubl., z dnia 18 maja 2006 r., IV CZ 36/06, niepubl.).

Należy jednak zaznaczyć, że odrzucenie skargi dlatego, że już z samego jej

uzasadnienia wynika, iż przytoczona podstawa wznowienia nie występuje, jest możliwe

jedynie wtedy, gdy nie zachodzą żadne w tym względzie wątpliwości (art. 410 § 2

k.p.c.). Brak przytoczonej podstawy wznowienia w świetle skargi można by przyjąć

w związku z wykrytymi w wyniku kontroli skarbowej dowodami - mającymi, zdaniem

skarżących, wskazywać na to, że wystawione przez nich w maju 2006 r. faktury strona

pozwana od razu uznała przy rozliczeniu podatku - gdyby dowody te mogły według

skargi stanowić jedynie wyraz tzw. uznania właściwego lub uznania niewłaściwego.

Termin „uznanie” może mieć w zakresie szeroko rozumianego prawa cywilnego,

poza uznaniem właściwym powodującym przerwanie biegu terminu przedawnienia (art.

123 pkt 2 k.p.c.), jeszcze inne znaczenie. Terminu tego używa się również na

oznaczenie dokumentu potwierdzającego w określonych celach dług osoby

wystawiającej dokument. W świetle treści skargi nie można wykluczyć przypisywania

powoływanym w niej dokumentom nazwy uznania w tym właśnie, ostatnio wskazanym

sensie, a tak one rozumiane, mogą wespół z pozostałym materiałem dowodowym - na

równi na przykład z zeznaniami świadków lub wszelkimi innymi dowodami co do

spełnienia świadczenia - stanowić podstawę ustaleń co do przesłanek warunkujących

istnienie dochodzonego roszczenia o zapłatę. Z tego względu, zdaniem Sądu

Najwyższego, nie było w sprawie podstaw do zastosowania art. 410 § 1 k.p.c.

4

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2009 r. oddalił skargę

powodów o wznowienie postępowania. Według tego Sądu, wykrycie nowych

okoliczności faktycznych w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c. należy rozumieć jedynie w ten

sposób, iż strona nie miała żadnej możliwości uzyskania wiedzy na ten temat, a dopiero

po zakończeniu postępowania mogła dowiedzieć się o jego istnieniu. Nie może być

jednak skutkiem opieszałości lub zaniedbań strony w poszukiwaniu środków

dowodowych na poparcie stanowiska w procesie w sytuacji, gdy była obiektywna

możliwość powołania się na fakty oraz wskazania na nie środków dowodowych.

Zdaniem Sądu, na nowe okoliczności oraz dowody powołują się powodowie, do których

należała inicjatywa procesowa i którzy mieli czas na przygotowanie, również dowodowo,

dochodzonego roszczenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego, okoliczności faktyczne w

postaci zaksięgowania przez pozwanego faktur, jako kosztów prowadzonej działalności,

z których wywodzą skargę powodowie, z powołaniem na dowód w postaci protokołu

kontroli i faktur z naniesioną przez pozwanego adnotacją, nie stanowią nowej

okoliczności faktycznej w rozumieniu powołanego art. 403 § 2 k.p.c. albowiem skoro

powodowie twierdzili, że złożyli faktury u pozwanego i że zostały przez niego przyjęte, to

nie było żadnych przeszkód dla zgłoszenia wniosku dowodowego zmierzającego do

zobowiązania pozwanego do złożenia odpisów tych faktur z naniesionymi adnotacjami

księgowymi.

Sąd Apelacyjny stwierdzając ostatecznie, że nie dostrzegł podstawy do wznowienia

postępowania oddalił skargę na podstawie art. 412 § 2 k.p.c.

Powód wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego. Zarzucił w niej

naruszenie następujących przepisów postępowania: art. 403 § 2 k.p.c., przez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, iż powołana w nim podstawa restytucyjna wymaga

zaistnienia „nowych okoliczności”, nie zaś ich ujawnienia oraz art. 412 § 2 k.p.c., przez

niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że przesłanki odrzucenia skargi mogą stanowić

podstawę jej oddalenia. Według skarżącego, w ramach podstawy kasacji wymienionej w

art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., doszło również do naruszenia art. 20 ustawy z dnia 29

września 1994 r. o rachunkowości (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r., Nr 152, poz. 1223 ze

zm.; wymienianej dalej jako ustawa o rachunkowości) przez nieuwzględnienie tego

przepisu przy ocenie charakteru i skutków dokonania zaksięgowania faktury VAT jako

uznania zasadności oraz wysokości wierzytelności przysługującej powodowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

5

Słusznie zarzuca się w skardze kasacyjnej oddalenie skargi o wznowienie

postępowania na tej podstawie, że przytoczone przez skarżącego okoliczności nie

odpowiadają ustawowej podstawie wznowienia.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, jeżeli z uzasadnienia skargi wynika,

że okoliczności w niej wskazane nie wyczerpują ustawowej przesłanki wznowienia

postępowania, to podnoszona w żądaniu podstawa prawna żądania nie zachodzi. W

takim przypadku skarga nie jest oparta na ustawowej podstawie wznowienia i podlega

odrzuceniu, stosownie do art. 410 § 1 k.p.c. (zob. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 28 października 1999 r., II UKN 174/99, OSNP 2001, nr 4, poz. 133;

z dnia 7 lipca 2005 r., IV CO 6/05, Biul. SN 2005, nr 9; z dnia 21 września 2007 r. V CZ

88/07 nie publ.; z dnia 26 września 2007 r. IV CZ 48/07, nie publ.; z dnia 9 października

2009 r., II CZ 51/09, nie publ.; z dnia 26 listopada 2009 r., III CZ 52/09, niepubl.).

Nie należy utożsamiać badania wymogów skargi, a w ramach tego, oparcia skargi

na ustawowej podstawie, z rozpoznaniem sprawy na nowo w granicach, jakie zakreśla

podstawa wznowienia (art. 412 k.p.c.), po dokonaniu którego sąd może wydać wyrok

oddalający skargę, jeżeli powołana podstawa nie zachodzi. Ten drugi etap

postępowania dotyczy merytorycznego rozpoznania sprawy po pozytywnym wyniku

badania, czy skarga jest oparta na ustawowej podstawie wznowienia i wymaga

przeprowadzenia rozprawy. Stwierdzenie, że nie zachodzi podstawa do wznowienia nie

jest tożsame z uznaniem, że skarga nie opiera się na wymienionej w tym przepisie

podstawie wznowienia. W pierwszej z tych sytuacji konsekwencją jest oddalenie skargi

po przeprowadzeniu rozprawy, zaś w drugiej – odrzucenie skargi, co może nastąpić na

posiedzeniu niejawnym. Oddalenie, a nie odrzucenie skargi, nieopartej na ustawowej

podstawie stawia w niekorzystnej sytuacji skarżącego, chociażby z tej przyczyny, że nie

jest dopuszczalne dalsze wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym,

merytorycznym orzeczeniem wydanym na skutek skargi o wznowienie. Jak wskazał Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 29 czerwca 2006 r. (IV CZ 51/06, nie publ.), zawarty

w art. 416 k.p.c. zakaz ponownego wnoszenia skargi o wznowienie nie stosuje się, jeżeli

poprzednia skarga uległa odrzuceniu.

Podstawą wznowienia z art. 403 § 2 k.p.c., na którą powołuje się skarżący, mogą

być tylko okoliczności w poprzednim postępowaniu w ogóle nie ujawnione i wówczas

nieujawnialne. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że określona w

powołanym przepisie podstawa skargi o wznowienie postępowania nie zachodzi, jeżeli

w poprzednim postępowaniu istniała obiektywna możliwość powołania się na

6

okoliczności faktyczne lub środki dowodowe, a zaniechanie strony w tym przedmiocie

było następstwem jej opieszałości, zaniedbań, zapomnienia czy błędnej oceny potrzeby

powołania (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1968 r.,

I CO 1/68, OSNCP 1969, Nr 2, poz. 36; z dnia 10 lutego 1999 r., II CKN 807/9836; z

dnia 17 stycznia 2001 r., IV CKN 1515/00, niepubl.; z dnia 12 lutego 2004 r., V CZ

158/03, nie publ.; z dnia 4 marca 2005 r., III CZ 134/04, niepubl.). Nie stanowi też

nowego dowodu w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c. tego rodzaju dowód, z którego strona

mogła skorzystać przy dołożeniu należytej staranności (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 19 lutego 2009 r., II CZ 16/09, niepubl.).

W związku z tym trudno zarzucić stronie powodowej, iż miała możliwość i

powinna była powołać dowody na okoliczność zaksięgowania faktur, kiedy zachowanie

to, pozostające w ewidentnej sprzeczności ze stanowiskiem pozwanej zaprzeczającej

istnienie zobowiązania, stanowiłoby naruszenie przepisów regulujących obowiązki

podatkowe przedsiębiorców.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wydanego w sprawie postanowienia

z dnia 5 lutego 2009 r., nie można wykluczyć przypisania tym dokumentom, cech

potwierdzenia istnienia długu przez osobę wystawiającą dokument. Również Sąd

Apelacyjny, na marginesie zasadniczych rozważań, podkreślił, że zachowanie będące

przejawem akceptacji długu może stanowić jeden ze środków dowodowych na

okoliczność zasadności dochodzonego roszczenia w toku postępowania

rozpoznawczego. Dlatego nie mogło dojść do zarzuconego w skardze kasacyjnej

naruszenia art. 20 ustawy o rachunkowości.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu.