III CZP 47/10

Uchwała z dnia 21 lipca 2010 r., III CZP 47/10

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Barbara Myszka

Sędzia SN Marek Sychowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa S. przeciwko "U.P.I." S.A.

w L. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 21 lipca 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 16

marca 2010 r.:

"Czy norma prawna zawarta w art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. umożliwia

dłużnikowi – który nie podjął obrony przed żądaniem pozwu w sprawie, która

doprowadziła do powstania tytułu wykonawczego, z tej przyczyny, iż zaniechał

podniesienia zarzutu spełnienia świadczenia, gdy było to obiektywnie możliwe np. w

sprzeciwie od nakazu zapłaty – zwalczenie tego tytułu, czy też powództwo to jest

możliwe tylko w takich wypadkach, w których ustawodawca prawnie wyłączył

obronę pozwanego przed żądaniem pozwu w postępowaniu w którym zapadł tytuł

egzekucyjny albo nie mógł on jej podjąć z innych usprawiedliwionych przyczyn?"

podjął uchwałę:

Podstawą powództwa opozycyjnego przewidzianą w art. 840 § 1 pkt 2 in

fine k.p.c. jest nierozpoznanie przez sąd zarzutu spełnienia świadczenia,

zgłoszonego przed zamknięciem rozprawy.

Uzasadnienie

Powód Zbigniew S., będący dłużnikiem wierzyciela "U.P.I." S.A z siedzibą w

Luksemburgu, wniósł przeciwko niemu powództwo o pozbawienie wykonalności

tytułu wykonawczego w postaci prawomocnego nakazu zapłaty wydanego przez

Sąd Rejonowy dla Łodzi-Widzewa z dnia 8 kwietnia 2008 r., twierdząc, że spłacił

całe zadłużenie w dniach 27 lipca i 14 października 2002 r.

Sąd Rejonowy Poznań – Grunwald i Jeżyce w Poznaniu wyrokiem z dnia 8

października 2009 r. oddalił powództwo, przyjmując, że zarzut spełnienia

świadczenia może być podstawą powództwa opozycyjnego tylko wtedy, gdy powód

nie zgłaszał go i nie mógł z przyczyn prawnych zgłosić w postępowaniu

rozpoznawczym. Skoro sytuacja taka nie miała miejsca w sprawie, w której tytuł

wydano, powództwo podlegało oddaleniu.

Przy rozpoznawaniu apelacji powoda, Sąd Okręgowy stwierdził, że jej

rozpoznanie zależy od tego, jak powinno się rozumieć treść art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

W szczególności chodzi o to, czy na podstawie tego przepisu można żądać

pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego, powołując zarzut spełnienia

świadczenia, do którego doszło przed wydaniem tego tytułu, i zagadnienie to

przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na skutek nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego dokonanej ustawą z

dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), na końcu art. art. 840 § 1 pkt 2

k.p.c. dodano słowa „a także zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut ten nie

był przedmiotem rozpoznania w sprawie”. (...) Wbrew intencji zadeklarowanej w

uzasadnieniu projektu wprowadzenia tej zmiany (por. Sejm IV kadencji, druk nr

965), którą miała być „jaśniejsza redakcja tego przepisu”, trzeba stwierdzić, że

nowelizacja przyniosła wiele wątpliwości interpretacyjnych, trafnie podnoszonych w

uzasadnieniu rozpoznawanego zagadnienia prawnego. Ich przyczyną jest trudność

w określeniu treści sformułowania „jeżeli zarzut ten nie był przedmiotem

rozpoznania w sprawie”, które może odnosić się do kilku sytuacji: powód twierdzi,

że spełnił świadczenie przed zamknięciem rozprawy w sprawie, w której wydano

przeciwko niemu tytuł egzekucyjny, lecz nie zgłaszał w niej zarzutu o spełnieniu

świadczenia, albo wprawdzie zgłosił odpowiedni zarzut, lecz sąd nie rozpoznawał

go merytorycznie uznając, że był spóźniony z przyczyn procesowych. Może także

wystąpić sytuacja, w której zarzut nie został rozpoznawany na skutek przeoczenia

sądu albo dotyczył spełnienia świadczenia, do którego doszło po zamknięciu

rozprawy.

Nie budzi wątpliwości tylko sytuacja, w której do spełnienia świadczenia

doszło po zamknięciu rozprawy, gdyż chodzi tu o klasyczną podstawę powództwa

opozycyjnego, opartego na zdarzeniu powodującym wygaśnięcie zobowiązania w

postaci świadczenia, dokonanego po zamknięciu rozprawy. Podstawą takiego

powództwa nie może być natomiast twierdzenie dłużnika o spełnieniu świadczenia,

jeżeli nie podnosił tego w postępowaniu rozpoznawczym. Sytuacja taka występuje

rzadko, gdyż spełnienie świadczenia daje podstawę do sformułowania tak

oczywistego zarzutu, że trudno przyjąć, aby działający racjonalnie dłużnik pominął

go w swojej obronie. Nie można jej jednak wykluczyć, chociażby dlatego, że

nielojalny dłużnik może wskazywać ją jako podstawę powództwa opozycyjnego w

celu przedłużenia postępowania, a tym samym odwleczenia zaspokojenia

wierzyciela.

Przeciwko zasadności konstruowania powództwa w takiej sytuacji

przemawiają dwa względy. Po pierwsze, ze sformułowania ustawy „jeżeli zarzut ten

nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie” wynika, że chodzi o zarzut zgłoszony

przez pozwanego, do którego jednak sąd się nie ustosunkował, nie może być

bowiem przedmiotem rozpoznania sądu okoliczność niepodniesiona przez stronę.

Po drugie, uznanie, że dłużnik może zgłosić zarzut spełnienia świadczenia dopiero

po zamknięciu rozprawy i powoływać go jako podstawę powództwa opozycyjnego z

art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. godziłoby w fundamentalne instytucje procesu

cywilnego, tj. prawomocność orzeczenia sądowego, związanie sądu i stron takim

orzeczeniem (art. 365 k.p.c.) oraz powaga rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.). Jak

się powszechnie przyjmuje, stan powagi rzeczy osądzonej pociąga za sobą m.in.

skutek w postaci prekluzji materiału procesowego (faktycznego) sprawy. Prekluzja

oznacza, że z chwilą uprawomocnienia się wyroku, zarzuty, których podstawą są

okoliczności istniejące już przed jego wydaniem, nie mogą być podstawą

powództwa opozycyjnego, jeżeli nie zostały zgłoszone w czasie postępowania.

Innymi słowy, strona traci bezpowrotnie możliwość podnoszenia tych okoliczności,

chyba że wykaże, iż nie mogła tego uczynić we właściwym czasie z przyczyn od

niej niezależnych.

Z tych względów należy przyjąć, że podstawą powództwa opozycyjnego

przewidzianego w art. 840 § 1 pkt 2 in fine k.p.c. może być zarzut spełnienia

świadczenia, jeżeli został zgłoszony w czasie postępowania rozpoznawczego przez

pozwanego (dłużnika), lecz nie został rozpoznany. Odnosi się to do sytuacji, w

której sąd nie rozpoznał tego zarzutu na skutek przeoczenia albo gdy ocenił, że

jego rozpoznanie jest niedopuszczalne z przyczyny późnego zgłoszenia, czyli z

powodu tzw. prekluzji procesowej (por. art. 207 § 3, art. 47914

§ 2, art. 493 § 1, art.

503 § 1 i art. 5055

§ 1 k.p.c.). (...) Dotyczy to również do wypadków, w których

rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym, np. przez wydanie

nakazu zapłaty. W takiej sytuacji wymaganie zgłoszenia zarzutu spełnienia

świadczenia nie odnosi się, rzecz jasna, do zamknięcia rozprawy, lecz do wydania

orzeczenia stanowiącego tytuł egzekucyjny. Jeżeli dłużnik w tym postępowaniu

zgłosił zarzut spełnienia świadczenia np. w sprzeciwie od wydanego nakazu

zapłaty, lecz zarzut ten nie został przez sąd rozpoznany, to może on stanowić

podstawę powództwa opozycyjnego przewidzianego w art. 840 § 1 pkt 2 in fine

k.p.c.

Z tych przyczyn na podstawie art. 390 k.p.c. orzeczono, jak w uchwale.