II CSK 121/10

Sygn. akt II CSK 121/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa "L. P." Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w R.

przeciwko Marianowi P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 27 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 września 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 3600

(trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka L.-P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w R. wniosła o

zasądzenie od pozwanego Mariana P. kwoty 10.000.000 złotych wraz z

ustawowymi odsetkami tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie przez

pozwanego z hali produkcyjnej powódki za okres od dnia 24 czerwca 2003 r. do

dnia 20 października 2005 r. oraz odszkodowania na szkodę spowodowaną

niefachowym demontażem hali oraz przywłaszczeniem materiałów i wyposażenia

powódki znajdujących się w hali.

Wyrokiem z dnia 8 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy w S. zasądził

od pozwanego na rzecz powódki kwotę 477 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

23 października 2007 r., oddalając powództwo w pozostałej części.

Sąd Okręgowy ustalił, że powódka była właścicielem hali produkcyjnej

o powierzchni 1301,30 m2

, składającej się z konstrukcji stalowej i płyt

okładzinowych, posadowionej na nieruchomości w R. przy ulicy J.[...]. W 2002 roku

została ogłoszona upadłość powodowej spółki. W dniu 25 kwietnia 2003 r. Luiza S.

jako prezes zarządu PPHU „M.” spółki z o.o. w S. oraz pozwany zawarli umowę

przedwstępną „kupna-sprzedaży” elementów konstrukcyjnych hali produkcyjnej

oraz materiałów wykończeniowych za kwotę 750.000 złotych netto. Sprzedaż miała

nastąpić do dnia 20 czerwca 2003 r., i do tego dnia miała zostać zapłacona w

ratach ustalona cena. Przy zawieraniu umowy przedwstępnej pozwany nie żądał

żadnych dokumentów, wierząc oświadczeniom Luizy S., że jest ona osobą

kompetentną do zbycia ruchomości stanowiących, według jej zapewnień, własność

spółki „M.”. W czerwcu 2003 r. pozwany dokonał rozbiórki hali. Demontaż był

przeprowadzony za pomocą dźwigu, w sposób profesjonalny. Podczas demontażu

nie doszło do uszkodzenia sąsiednich budynków. Hala została następnie

zamontowana w R., gdzie do tej pory pozwany prowadzi w niej produkcję.

W dniu 25 czerwca 2003 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w G.

dokonał zajęcia opisanej wyżej hali na zaspokojenie wierzytelności przypadających

m.in. T.-G. spółce z o.o. w R. W protokole zajęcia oznaczono powódkę jako

właściciela hali. Zajętą halę oddano pod dozór pozwanego. W dniu 20 października

2005 r. pozwany nabył w drodze licytacji ruchomość - halę produkcyjną o

3

powierzchni 1301,30 m2

. W protokole z licytacji jako właściciela hali wskazano L. P.

spółkę z o.o. w R. W tym samym dniu Komornik sądowy udzielił przybicia

pozwanemu za cenę wywoławczą 298.063 zł, którą pozwany uiścił. Powódka

bezskuteczne wzywała pozwanego do zapłaty wynagrodzenia z tytułu

bezumownego korzystania z hali produkcyjnej stanowiącej własność powódki oraz

odszkodowania za szkody spowodowane niewłaściwym demontażem hali.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo było uzasadnione jedynie

w zakresie żądania zapłaty przez pozwanego kwoty 477 zł tytułem wynagrodzenia

za bezumowne korzystanie z ruchomości (hali) za jeden dzień - 24 czerwca 2003 r.,

przed zajęciem ruchomości przez komornika. Podstawę materialnoprawną tego

roszczenia stanowił art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 225 k.c. Powódka wykazała,

że była właścicielem hali zajętej przez komornika. Do czasu nabycia ruchomości

w drodze licytacji w dniu 20 października 2005 r. hala była cały czas we władaniu

pozwanego, który władał nią jak posiadacz samoistny w złej wierze od chwili

objęcia jej w posiadanie, jednakże przymiot ten utracił w momencie dokonania

zajęcia ruchomości przez komornika i oddania jej pod dozór pozwanego. Nie było

uzasadnione żądanie zapłaty przez pozwanego wynagrodzenia z tytułu

bezumownego korzystania z hali za okres od dnia 25 czerwca 2003 r. do dnia

20 października 2005 r. Od daty zajęcia hali przez komornika i oddania jej pod

dozór pozwanego jego odpowiedzialność wobec powódki należało ocenić w oparciu

o przepis art. 857 § 2 k.p.c. Dozorca ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą

wobec dłużnika z tytułu pogorszenia, uszkodzenia, zniszczenia lub zaginięcia

zajętych ruchomości, natomiast katalog ten nie obejmuje wynagrodzenia

za korzystanie z rzeczy.

Za niezasadne Sąd Okręgowy uznał roszczenie powódki o zapłatę kwoty

511.000 zł z tytułem odszkodowania za zniszczenia spowodowane demontażem

hali, gdyż powódka nie wykazała, aby pozwany spowodował dewastację budynków

podczas demontażu hali. Powódka nie udowodniła również roszczenia w kwocie

729.000 zł uzasadnionego zawłaszczeniem przez pozwanego wyposażenia hali

o tej wartości.

4

Apelacja powódki została oddalona wyrokiem z dnia 30 września 2009 r.

Sądu Apelacyjnego w S., który uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny ocenił, że władztwa wykonywanego przez

pozwanego nad ruchomością oddaną mu pod dozór, nie można zakwalifikować

jako typowego dzierżenia z art. 338 k.c. Pozwany nie miał bowiem woli

wykonywania władztwa nad rzeczą jedynie „za kogo innego”. Postępowanie

pozwanego w stosunku do spornej ruchomości zamanifestowane na zewnątrz,

przesądza o tym, że pozwany faktycznie władał rzeczą „dla siebie” tzn. pobierał

z niej pożytki, użytkował ją. Rozstrzygnięcie charakteru władania ruchomością

przez pozwanego, czy miało ono charakter posiadania zależnego czy samoistnego,

nie miało jednak znaczenia dla określenia zakresu jego odpowiedzialności wobec

powódki od dnia 25 czerwca 2003 r. Z tym bowiem dniem pozwany ponosił

odpowiedzialność z tytułu władania rzeczą oddaną pod dozór stosownie do

przepisów o dozorze (art. 855 - 863 k.p.c.). Do stosunku między stronami i osobą

sprawującą dozór stosuje się przepisy o przechowaniu (art. 835-845 k.c.)

z odpowiednimi modyfikacjami przewidzianymi w przepisach art. 855 - 863 k.p.c.

Pozwany nie legitymował się uprawieniem do używania oddanej pod jego dozór

ruchomości. Używanie zatem przez pozwanego tej ruchomości, pobieranie z niej

pożytków, powodowało jego odpowiedzialność odszkodowawczą na podstawie art.

857 § 1 k.p.c. Dozorca odpowiada wobec stron za szkodę powstałą w wyniku

nieprawidłowego sprawowania dozoru. Natomiast za szkodę powstałą w skutek

nieprawidłowego sprawowania nadzoru nad dozorcą odpowiadają solidarnie Skarb

Państwa i komornik na podstawie art. 23 ustawy o komornikach. Powódka nie

dochodziła jednak roszczenia o odszkodowanie za nieprawidłowe wykonywanie

dozoru przez pozwanego, za pogorszenie czy utratę rzeczy, lecz wynagrodzenia,

opartego o przepisy prawa rzeczowego, z tytułu bezumownego korzystania z hali

przez pozwanego. W tym zakresie roszczenie powódki nie było zasadne, gdyż brak

było podstaw do zastosowania w stosunku do odpowiedzialności pozwanego

przepisów dotyczących roszczeń uzupełniających z art. 224 i 225 k.c.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła powódka, która

zaskarżyła go w całości, wskazując jako podstawę skargi naruszenie przepisów

prawa materialnego: art. 224 k.c. i art. 225 k.c. poprzez ich błędną wykładnię

5

polegającą na przyjęciu, że w stosunku do dozorcy, który używając zajęte u niego

przez komornika ruchomości dłużnika, nie będąc do tego uprawnionym, nie mają

zastosowania przepisy dotyczące wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z

rzeczy. Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i zasądzenie od

pozwanego na rzecz powódki kwoty 10.000.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami

od dnia wniesienia pozwu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach podstaw, z urzędu bierze jedynie pod uwagę nieważność

postępowania. Powyższe oznacza, że kontrola kasacyjna zaskarżonego orzeczenia

może dotyczyć wyłącznie wskazanej w skardze kasacyjnej podstawy, tj. naruszenia

prawa materialnego – art. 224 k.c. oraz art. 225 k.c. Już na wstępie, wobec

zaskarżenia wyroku Sądu Apelacyjnego w całości, należy zauważyć, że powołane

w skardze kasacyjnej przepisy nie miały zastosowania do rozstrzygnięcia w części

dotyczącej odpowiedzialności pozwanego za szkodę spowodowaną niewłaściwym

– według twierdzeń powódki – demontażem hali oraz przywłaszczeniem rzeczy

powódki znajdujących się na jej terenie. Z tego tylko względu skarga kasacyjna

w części zaskarżającej rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego o żądaniu zapłaty

odszkodowania z tytułu szkód spowodowanych demontażem przez pozwanego hali

powódki oraz przywłaszczeniem wyposażenia hali nie mogła zostać uwzględniona.

Przepisy zawarte w art. 224 k.c. oraz art. 225 k.c. określają roszczenia

właściciela rzeczy – do wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy, za zużycie rzeczy,

jej pogorszenie lub utratę oraz o zwrot pożytków lub wartości pożytków - wobec

samoistnego posiadacza rzeczy. Wykładnia i zastosowanie tych przepisów przez

Sąd Apelacyjny miały więc znaczenie jedynie dla prawidłowego rozstrzygnięcia

o tej części żądania powódki, które obejmowało wynagrodzenie za bezumowne

korzystanie z rzeczy powódki przez pozwanego. Warunkiem nieodzownym

zastosowania powołanych wyżej przepisów było wykazanie, że pozwany był

w okresie objętym żądaniem samoistnym posiadaczem rzeczy stanowiącej

własność powódki.

6

Przepisy regulujące dozór zajętych ruchomości (art. 855 – 863 k.p.c.)

określają sposób wykonywania zarządu zajętą ruchomością, zasady powierzania

wykonywania tego zarządu przez osobę trzecią, któremu powierzono obowiązki

dozorcy, jego obowiązki, uprawnienia do zwykłego używania rzeczy przez dłużnika

lub członków jego rodziny oraz dozorcę, uprawnienia dozorcy do żądania zwrotu

wydatków związanych z przechowaniem rzeczy oraz wynagrodzenia za dozór.

Przepisy te regulują również odpowiedzialność odszkodowawczą dozorcy za

pogorszenie, uszkodzenie, zniszczenie lub zaginięcie zajętych ruchomości.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1966 r., I CR 312/63 (OSNCP

z 1966 r., nr 12, poz. 221) przyjęto, że przy ocenie prawidłowości wykonywania

obowiązków dozorcy określonych przez art. 598 d. k.p.c. (obecnie art. 856 k.p.c.)

stosuje się art. art. 239 i n. k.z. (obecnie art. 471 i n. k.c.) tak jakby dozorca

obowiązany był do przechowywania rzeczy na podstawie umowy. Podobny pogląd,

na tle zarządu przymusową nieruchomością, wyrażono również w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 13 kwietnia 1966 r. II CR 24/66 (PiP z 1968 r. Nr 2, str. 330).

W tym wyroku zwrócono uwagę na to, że z chwilą poddania nieruchomości

zarządowi przymusowemu ustaje zarząd dłużnika. Podobnie jest w przypadku

ustanowienia dozorcy nad rzeczą ruchomą zajętą przez komornika. Zarządca

ruchomości, podobnie jak zarządca przymusowy, nie jest przedstawicielem lub

pełnomocnikiem żadnej ze stron. Nie jest zastępcą dłużnika, ani wierzyciela.

Nie jest też organem egzekucyjnym. Swoje czynności wykonuje w imieniu

własnym, ale na rzecz stron postępowania. Również w piśmiennictwie prawniczym

wyrażono stanowisko, że pomiędzy dozorcą a komornikiem dochodzi do zawarcia

quasi umowy, do której mają odpowiednie zastosowanie przepisy dotyczące

umowy przechowania. Wprawdzie powierzenie dozoru ruchomości osobie trzeciej

następuje na podstawie zarządzenia komornika sądowego, ale osoba trzecia musi

wyrazić zgodę na objęcie tej funkcji. Podejmując się wykonywania obowiązków

dozorcy osoba trzecia akceptuje również warunki wykonywania dozoru wynikające

z bezwzględnie obowiązujących przepisów zawartych w art. 855 – 863 k.p.c.

Zgodnie z art. 336 k.c. posiadaczem samoistnym rzeczy jest ten, kto nią

faktycznie włada jak właściciel. W posiadaniu samoistnym oprócz elementu

faktycznego władania rzeczą (corpus), które treścią odpowiada faktycznemu

7

władztwu nad rzeczą wykonywanemu przez właściciela, występuje również element

woli – zamiar posiadania rzeczy dla siebie (cum animo rem sibi habendi).

Mając na uwadze status prawny dozorcy, co do zasady, nie można uznać dozorcy

za samoistnego posiadacza oddanej mu pod pieczę rzeczy ruchomej. Władanie

rzeczą przez dozorcę i jego ograniczony zakres opiera się na stosunku prawnym

wynikającym z wydanego za zgodą dozorcy zarządzenia komornika sądowego

o powierzeniu dozoru nad rzeczą osobie trzeciej. Zakres władania dozorcy oddaną

mu pod dozór rzeczą jest ograniczony do przechowania rzeczy w stanie nie

pogorszonym (art. 856 § 1 k.p.c. i art. 857 § 1 k.p.c.). Dozorca nie może również tej

rzeczy używać, chyba że jest do tego uprawniony, np. na podstawie prawa

obligacyjnego lub ograniczonego prawa rzeczowego (art. 861 zd. drugie k.p.c.).

Jeżeli rzecz oddana pod dozór osobie nie uprawnionej do korzystania z niej

przynosi dochód, dozorca obowiązany jest po ustaniu dozoru złożyć komornikowi

rachunek z dochodów. Czysty dochód po potrąceniu wydatków jest składany do

depozytu sądowego. Z uzyskanego dochodu pokrywa się wynagrodzenie dozorcy,

resztę zaś dołącza się do sumy uzyskanej z egzekucji, a w razie umorzenia

egzekucji, wypłaca się dłużnikowi (art. 862 § 1 i 2 k.p.c.). Pożytki z zajętej

ruchomości, mimo że podlegają rozliczeniu w trybie przewidzianym w art. 862 § 1

k.p.c. i rozliczeniu w sposób przewidziany w art. 862 § 2 k.p.c., przypadają

egzekwowanemu dłużnikowi jako właścicielowi zajętej rzeczy, który również ponosi

obciążenia z nią związane. Właściciel zajętej rzeczy traci więc jedynie zarząd zajętą

rzeczą, nie traci natomiast statusu samoistnego posiadacza tej rzeczy do czasu

egzekucyjnej sprzedaży rzeczy. Do tej chwili korzysta nadal z części uprawnień

wynikających z prawa własności rzeczy, jak również ponosi obciążenia związane

z prawem własności rzeczy. W przypadku dozorcy brak jest również elementu woli

posiadania rzeczy dla siebie, gdyż, podobnie jak dzierżyciel, sprawuje on władztwo

nad rzeczą w cudzym imieniu (animus possidendi rem pro alieno). Zgodnie z art.

856 § 1 k.p.c. dozorca zobowiązany jest do oddania ruchomości na wezwanie

komornika lub stosownie do orzeczenia sądu albo na zgodne wezwanie obu stron.

Pozwany przyjmując od komornika sądowego pod dozór zajętą halę

zaakceptował taki właśnie zakres władania rzeczą. Tym samym uzewnętrznił brak

dalszej woli posiadania rzeczy dla siebie, zaakceptował konieczność władania

8

ruchomością w sposób ograniczony celem wykonywanego dozoru, tj. zapewnienia

utrzymania tej rzeczy w stanie niepogorszonym i oddania jej w każdym czasie na

żądanie uprawnionego podmiotu. W chwili zajęcia rzeczy, znajdującej się

w posiadaniu pozwanego, nie zgłosił on komornikowi żadnych praw do tej rzeczy,

w szczególności wynikających z zawartej wcześniej umowy przedwstępnej

sprzedaży zajętej hali. Pozwany nie wniósł również do sądu powództwa

o zwolnienie zajętej rzeczy spod egzekucji. Tym samym dał wyraz temu,

że akceptuje czynności komornika podjęte do rzeczy ruchomej wchodzącej w skład

majątku dłużnika (powodowej spółki). Wyrażając zgodę na objęcie czynności

dozorcy zaakceptował również, iż jego władanie zajętą rzeczą opiera się na

szczególnym stosunku prawnym wynikającym z zarządzenia komornika

o powierzeniu mu dozoru nad zajętą ruchomością. O tym, że władanie zajętą

ruchomością nie miało charakteru właścicielskiego potwierdza również to,

że pozwany przystąpił do licytacji ruchomości i ostatecznie nabył zajętą ruchomość

w trybie sprzedaży egzekucyjnej.

Zasadnie przyjął więc Sąd Okręgowy, a czego nie podważył Sąd Apelacyjny,

który nie rozstrzygnął statusu pozwanego jako posiadacza zajętej rzeczy,

że z chwilą oddania zajętej hali pod dozór pozwanego utracił on status posiadacza

samoistnego tej rzeczy. Cech samoistnego posiadania przez pozwanego zajętej

ruchomości nie nadawało to, że pozwany jako dozorca „korzystał” z oddanej pod

jego dozór hali z naruszeniem przepisu zawartego w art. 861 zd. drugie k.p.c.

Tak określony, a więc ograniczony, zakres faktycznego władania zajętą

ruchomością przez pozwanego, nie wypełniał bowiem cech samoistnego

posiadania rzeczy. Ponadto takiemu zachowaniu towarzyszyły inne, sprzeczne

z naturą samoistnego posiadania, zachowania pozwanego jednoznacznie

zaprzeczające właścicielskiemu władaniu przez niego oddaną pod jego dozór

rzeczą. Co najwyżej zachowanie pozwanego polegające na korzystaniu, a ściślej

na używaniu zajętej rzeczy (brak bowiem w sprawie ustaleń faktycznych, z których

wynikałoby, że pozwany czerpał pożytki z zajętej rzeczy w rozumieniu art. 53 k.c.)

z naruszeniem przepisu art. 861 k.p.c. mógł uzasadniać wniosek, że był on

posiadaczem zależnym tej rzeczy. Jest nią bowiem osoba, która nie rości sobie do

rzeczy prawa własności i postępuje z rzeczą, tak jak osoba, której przysługuje do

9

niej inne prawo. Używanie rzeczy jest treścią zarówno praw o charakterze

obligacyjnym (najmu – art. 659 § 1 k.c., dzierżawy – art. 693 § 1 k.c., użyczenia –

art. 710 k.c.), jak również praw rzeczowych (użytkowania – art. 252 k.c.).

Uwzględniając powyższe nie było uzasadnione konstruowanie w stosunku

do pozwanego roszczenia o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z rzeczy

oddanej mu pod dozór na podstawie powołanych w skardze kasacyjnej przepisów

art. 224 i art. 225 k.c., które dotyczą tylko roszczeń kierowanych wobec

samoistnego posiadacza rzeczy. Przepisy te, zgodnie z art. 230 k.c., mają

odpowiednie zastosowanie do stosunku między właścicielem rzeczy

a posiadaczem zależnym, o ile z przepisów regulujących ten stosunek nie wynika

nic innego. Wobec braku jednak wskazania jako podstawy skargi kasacyjnej także

art. 230 k.c. dalsze rozważania w tym zakresie, jak również poszukiwanie właściwej

podstawy materialno-prawnej uzasadniającej roszczenie powódki prowadziłyby

do przekroczenia granicy kontroli kasacyjnej.

W konsekwencji skarga kasacyjna jako pozbawiona uzasadnionych podstaw

podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

i art. 39821

k.p.c. przy uwzględnieniu przepisów § 2 ust. 1 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2

i § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).