III ZS 18/10

Sygn. akt III ZS 18/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 sierpnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

Protokolant Anna Gryżniewska

w sprawie ze skargi Ministra Sprawiedliwości

na uchwały Nr 5 i 6 Walnego Zgromadzenia Notariuszy Izby Notarialnej z dnia 12

marca 2010 roku.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 17 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżone uchwały i zasądza od Izby Notarialnej na

rzecz Ministra Sprawiedliwości kwotę 270 zł (dwieście

siedemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadnienie

2

W dniu 12 marca 2010 r. Walne Zgromadzenie Notariuszy Izby Notarialnej

/.../ podjęło uchwalę Nr 5, w której w pkt 1 postanowiono, że Rada Izby Notarialnej

upoważniona jest do wyznaczania patronów tylko spośród notariuszy, którzy

wyrazili zgodę na objęcie patronatem aplikantów notarialnych, natomiast w pkt 2

postanowiono nie wyrazić zgody Radzie Izby Notarialnej na zatrudnianie aplikantów

notarialnych.

Ponadto tego samego dnia Walne Zgromadzenie Notariuszy Izby Notarialnej

/.../ podjęło uchwalę Nr 6, w której zostały wprowadzone ograniczenia w

sprawowaniu patronatu przez notariuszy. Przyjęto, że notariusz sprawujący

patronat winien wykazywać się wysokimi kwalifikacjami oraz umiejętnościami

dydaktycznymi, osoba taka nie może być też karana w trybie postępowania

dyscyplinarnego prowadzonego na podstawie ustawy - Prawo o notariacie.

Ograniczono też możliwość zatrudniania aplikantów do dwóch osób (w przypadku

notariuszy prowadzących indywidualnie kancelarię) oraz do trzech osób (w

przypadku notariuszy prowadzących kancelarię w formie spółki cywilnej). Notariusz

sprawujący patronat został również zobowiązany do przedstawienia radzie izby

notarialnej harmonogramu aplikacji przed rozpoczęciem przez aplikanta aplikacji.

W dniu 22 czerwca 2010 r. Minister Sprawiedliwości wniósł skargę do Sądu

Najwyższego zaskarżając w całości, jako sprzeczne z prawem uchwały Nr 5 i 6

Walnego Zgromadzenia Notariuszy Izby Notarialnej /.../ z dnia 12 marca 2010 roku.

W ocenie Ministra Sprawiedliwości powołane uchwały Walnego Zgromadzenia

Notariuszy Izby Notarialnej naruszają: - art. 30 § 1, art. 35 pkt 3 i 7, art. 71 § 5 i 73

ustawy - Prawo o notariacie w związku z § 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości 2 dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie organizacji aplikacji notarialnej

(Dz.U. Nr 258, poz. 2169 ze zm.), poprzez przekroczenie kompetencji walnego

zgromadzenia notariuszy, polegające na przyjęciu regulacji wkraczających w

ustawowy zakres uprawnień i obowiązków rady izby notarialnej; - art. 35 pkt 3 i 7,

71 § 5, 72 § 1 i art. 75 ustawy - Prawo o notariacie w związku z § 1 ust. 1 i 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2005 r. w sprawie

organizacji aplikacji notarialnej, poprzez uchwalenie norm pozostających w

sprzeczności z ustawowym uprawnieniem rady izby notarialnej do zatrudniania

3

aplikantów, jak też ustawowym obowiązkiem wyznaczenia patronów dla

pozostałych aplikantów niezatrudnionych przez notariusza lub radę izby notarialnej,

a tym samym uniemożliwienie odbywania przez część aplikantów aplikacji, która

winna rozpoczynać się 1 stycznia każdego roku; - art. 17 ust. 1 Konstytucji RP,

zgodnie z którym samorządy są zobowiązane do sprawowania pieczy nad

należytym wykonywaniem zawodów zaufania publicznego w granicach interesu

publicznego i dla jego ochrony, z uwagi na przyjęcie przez Walne Zgromadzenie

Notariuszy Izby Notarialnej /.../ uchwał polegających w istocie na uchyleniu się od

wykonania w interesie publicznym obowiązków nałożonych na samorząd przez

ustawę - Prawo o notariacie (art. 73 ustawy) oraz sprzecznej z przepisami

ustawowymi i przepisami aktów wykonawczych. Wskazując na powyższe Minister

Sprawiedliwości wniósł o uchylenie, jako sprzecznych z prawem, wyżej

wskazanych uchwał Walnego Zgromadzenia Notariuszy Izby Notarialnej w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa - Prawo o notariacie w sposób jednoznaczny określa kompetencje

organów izby notarialnej, jakimi są walne zgromadzenie notariuszy izby i rada izby

notarialnej. Kompetencje walnego zgromadzenia notariuszy izby notarialnej

enumeratywnie zostały określone w art. 30 § 1 ustawy, zgodnie z którym do

zakresu działania walnego zgromadzenia notariuszy izby notarialnej należy: - wybór

prezesa i wiceprezesa oraz pozostałych członków rady izby notarialnej, - wybór

członka Krajowej Rady Notarialnej, - wybór notariuszy do sądów dyscyplinarnych

oraz rzecznika dyscyplinarnego, - zatwierdzanie sprawozdania rocznego i

zamknięcia okresu rachunkowego, przedstawionego przez radę izby notarialnej, -

uchwalenie budżetu, - ustalenie składek na określone cele, - załatwianie innych

spraw w zakresie działania notariatu.

Natomiast kompetencje rady izby notarialnej określa art. 35 ustawy,

stanowiąc, że do zakresu działania rady izby notarialnej należy: - opiniowanie

wniosków w przedmiocie powoływania i odwoływania notariuszy i asesorów

notarialnych, - nadzór nad wykonywaniem obowiązków przez notariuszy, asesorów

i aplikantów notarialnych oraz nad przestrzeganiem przez nich powagi i godności

notariusza, - nadzór nad wykonywaniem obowiązkowego ubezpieczania o którym

mowa w art. 19a, - organizowanie szkolenia aplikantów notarialnych, - zarząd i

4

rozporządzanie majątkiem izby, - zwoływanie walnych zgromadzeń notariuszy izby i

wykonywanie uchwał tych zgromadzeń, - prowadzenie wykazów notariuszy,

asesorów i aplikantów notarialnych izby, - wykonywanie innych czynności

przewidzianych prawem.

Sąd Najwyższy podziela ocenę Ministra Sprawiedliwości, iż zaskarżone

uchwały są sprzeczne z przepisami regulującymi zasady odbywania aplikacji

notarialnej, tj. ustawą - Prawo o notariacie, rozporządzeniem Ministra

Sprawiedliwości w sprawie organizacji aplikacji notarialnej oraz Konstytucją RP. Z

powyższych przepisów jednoznacznie wynika, że walne zgromadzenie notariuszy

nie posiada kompetencji w zakresie organizowania aplikacji notarialnej.

Kompetencje tego organu zasadniczo sprowadzają się do spraw związanych z

wyborem osób pełniących określone funkcje w strukturze samorządu notarialnego

oraz spraw związanych ze sferą finansową działania izby notarialnej. Z kolei art. 35

ustawy wprost stanowi, że to do zakresu działania rady izby notarialnej należy

organizowanie szkolenia aplikantów notarialnych. Ponadto ustawowym

obowiązkiem rady izby notarialnej jest wyznaczenie patronów dla aplikantów

niezatrudnionych przez notariusza lub radę izby notarialnej. Organ ten posiada też

uprawnienia do zatrudniania aplikantów (art. 71 § 5 i art. 75 ustawy - Prawo o

notariacie w związku z § 1 ust 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w

sprawie organizacji aplikacji notarialnej). Biorąc powyższe pod uwagę uznać

należy, że uchwały Nr 5 i 6 Walnego Zgromadzenia Notariuszy Izby Notarialnej

/.../, regulując sprawy związane z organizacją aplikacji, zostały podjęte bez

umocowania ustawowego.

Art. 71 § 5 ustawy - Prawo o notariacie stanowi, że: „Aplikant notarialny

może być również zatrudniony przez notariusza prowadzącego kancelarię lub przez

radę izby notarialnej. Sposób sformułowania powołanego przepisu, poprzez użycie

słowa „również" wskazuje jednoznacznie, że zawarcie umowy o zatrudnienie jest

tylko jedną z możliwości odbywania aplikacji, określonych przez przepisy prawa.

Rozwinięcie określonych w tym przepisie form odbywania aplikacji zawarte jest w §

1 ust. 1 i 2 powołanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Istnienie po

stronie rady izby notarialnej obowiązku wyznaczenia notariusza, u którego aplikant

odbywać będzie aplikację w razie niezawarcia umowy o pracę z notariuszem,

5

potwierdza również treść ust. 2 tego paragrafu, z której wynika, że rada izby

notarialnej wyznacza notariusza zarówno dla aplikanta zatrudnionego przez nią, jak

i w innych niewymienionych w przepisach przypadkach. Zwrócić też należy uwagę,

że treść powyższych przepisów wskazuje na istnienie nierozerwalnego związku

pomiędzy dokonaniem wpisu na listę aplikantów, a uzyskaniem statusu aplikanta i

odbywaniem aplikacji. Rozporządzenie w sprawie organizacji aplikacji notarialnej

przewiduje w istocie trzy możliwości odbywania aplikacji, tj.: - u notariusza, z którym

aplikant zawarł umowę o pracę, - u notariusza wyznaczonego przez radę izby

notarialnej w przypadku zatrudnienia przez radę, - u notariusza wyznaczonego

przez radę, która dokonała wpisu na listę aplikantów bez względu na to, czy

aplikant jest zatrudniony przez radę, czy też notariusza. W przypadku aplikacji

pozaetatowej, po stronie rady izby notarialnej powstaje obowiązek wyznaczenia

aplikantom patronów. Wyznaczenie zaś dla aplikanta patrona koresponduje z

obowiązkiem po stronie notariusza - objęcia patronatu.

Sąd Najwyższy w podobnych sprawach w wyrokach z dnia 17 marca 2010 r.

(sygn. akt III ZS 7/09 i III ZS 2/10) uchylił uchwały Rady Izby Notarialnej /.../ oraz

Rady Izby Notarialnej /.../ , zgodnie z którymi wpis na listę aplikantów stanowił

jedynie „rejestrację przyszłego kandydata na aplikację notarialną" i nie wynikało z

niego uprawnienie do rozpoczęcia szkolenia, zaś rozpoczęcie aplikacji zostało

uzależnione od znalezienia sobie przez aplikantów wśród notariuszy patrona. W

uzasadnieniu powyższych orzeczeń Sąd Najwyższy stwierdził, że wyznaczenie

patrona dla aplikanta jest obowiązkiem rady izby notarialnej, a obciążenie tym

obowiązkiem aplikanta narusza przepisy ustawowe. Podobne stanowisko Sąd

Najwyższy zajął w wyrokach z dnia 13 maja 2010 r., uchylając wskutek skarg

wniesionych przez Ministra Sprawiedliwości uchwały Rad Izb Notarialnych w

Warszawie, Krakowie i Szczecinie, które stanowiły m.in., że wpis na listę aplikantów

nie jest równoznaczny z rozpoczęciem odbywania aplikacji i ma jedynie charakter

rejestracji (w sprawach III ZS 4/10, III SZ 5/10 i III ZS 7/10), oraz uchwały Rady Izby

Notarialnej w Poznaniu, którymi odmówiono aplikantom wyznaczenia patronów (w

sprawach III ZS 8/10, III 2S 9/10, III ZS 10/10, III ZS 11/10 i III ZS 12/10). Sąd

Najwyższy w sprawach tych stwierdził, że obowiązkiem ustawowym rady izby

notarialnej jest zorganizowanie i prowadzenie aplikacji, co wiąże się obowiązkiem

6

wyznaczenia przez radę patronów, a dla członków samorządu, czyli notariuszy,

oznacza obowiązek objęcia patronatu nad wskazanym aplikantem.

Akty niższej rangi, do jakich należą uchwały samorządów, muszą być

wydane na podstawie upoważnienia ustawowego i nie mogą być sprzeczne z

regulacjami zawartymi w ustawie - por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14

października 1999 r., III SZ 2/99, OSNP 2000/20/772. W związku z tym stwierdzić

należy, że do działań organów samorządu notarialnego podejmowanych w formie

uchwał ma zastosowanie przepis art. 7 Konstytucji RP, zgodnie z którym organy

władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Samorząd notarialny

nie jest wprawdzie organem władzy publicznej sensu stricto lecz, jako samorząd

zawodowy reprezentujący osoby zaufania publicznego i sprawujący pieczę nad

należytym wykonywaniem zawodu notariusza w granicach interesu publicznego i

dla jego ochrony, nie może - jak miało to miejsce w niniejszej sprawie -

podejmować uchwał polegających w istocie na uchyleniu się od wykonania w

interesie publicznym obowiązków nałożonych na samorząd przez ustawę - Prawo o

notariacie. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że Walne Zgromadzenie

Notariuszy Izby Notarialnej /.../ poprzez takie działanie dopuściło się również

naruszenia art. 17 ust. 1 Konstytucji RP, w konsekwencji powyższego Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji.