IV CSK 54/10

Sygn. akt IV CSK 54/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 sierpnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Włodzimierza P.

przeciwko Skarbowi Państwa – Sądowi Rejonowemu

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 sierpnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 kwietnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda kosztami

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 17 października 2008 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo

o 100 000 zł odszkodowania za szkodę wyrządzoną prawomocnym

postanowieniem z dnia 30 czerwca 2004 r., wydanym przez Sąd Rejonowy w

sprawie o podział majątku wspólnego.

Sąd ustalił, że przed Sądem Rejonowym toczyła się z wniosku Elżbiety P.

sprawa o podział majątku wspólnego Elżbiety P. i Włodzimierza P., prowadzona

pod sygn.[...]. Postanowieniem częściowym z dnia 11 października 2002 r. Sąd

przyznał wnioskodawczyni spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego, a na rzecz uczestnika postępowania zasądził od wnioskodawczyni –

tytułem zwrotu nakładów na ten składnik majątku wspólnego i wyrównania udziału –

kwotę 27 542,74 zł. Postanowieniem końcowym z dnia 30 czerwca 2004 r. Sąd

Rejonowy ustalił, że w skład majątku wspólnego wchodzą ponadto szczegółowo

opisane ruchomości i wynikające z warunkowej umowy sprzedaży z dnia

12 grudnia 1991 r. roszczenie o przeniesienie prawa użytkowania wieczystego

zabudowanej nieruchomości o łącznej wartości 100 000 zł, położonej w E. przy ul.

Ł.[…], i wymienione składniki majątku wspólnego przyznał uczestnikowi

postępowania, a na rzecz wnioskodawczyni zasądził od uczestnika postępowania

54 227,50 zł tytułem spłaty udziału w majątku wspólnym.

Postanowienie końcowe uprawomocniło się – bez zaskarżenia – z dniem

21 lipca 2004 r. Złożony przez pełnomocnika uczestnika postępowania wniosek

o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia

postanowienia został prawomocnie odrzucony. Również apelacja uczestnika

postępowania od postanowienia końcowego została odrzucona.

Włodzimierz P. wniósł także skargę o wznowienie postępowania

zakończonego prawomocnym postanowieniem końcowym z dnia 30 czerwca

2004 r. Jako podstawę skargi wskazał: pozbawienie możności działania, oparcie

orzeczenia na dokumencie podrobionym i wykrycie mogących mieć wpływ na wynik

sprawy nowych okoliczności, zwłaszcza prawomocnego wyroku z dnia 10 sierpnia

2004 r. oddalającego powództwo Elżbiety P. i Włodzimierza P. o zobowiązanie

3

Grażyny i Mieczysława małż. C. do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na

powodów prawa użytkowania wieczystego zabudowanej nieruchomości w E. przy

ul. Ł.[…]. Postanowieniem z dnia 28 września 2005 r. Sąd Rejonowy odrzucił

jednak skargę uczestnika postępowania o wznowienie postępowania, a Sąd

Okręgowy oddalił jego zażalenie na to postanowienie.

Postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2007 r., IV CNP

20/07, została także odrzucona skarga Włodzimierza P. o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jako niedopuszczalna z powodu

wniesienia jej od postanowienia, które stało się prawomocne przed dniem

1 września 2004 r.

Elżbieta P. uzyskała zasądzoną postanowieniem końcowym spłatę z tytułu

udziału w majątku wspólnym w drodze postępowania egzekucyjnego.

Sąd Okręgowy uznał, że podstawy prawnej dochodzonego roszczenia nie

może stanowić art. 418 k.c., regulujący odpowiedzialność Skarbu Państwa za

szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego na skutek wydania

orzeczenia, ponieważ został on uchylony jako niezgodny z art. 77 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia

2001 r., SK 18/00 (Dz. U. Nr 145, poz. 1638). Wykluczył także możliwość

uwzględnienia powództwa na podstawie art. 417 k.c., w wersji sprzed dnia

1 września 2004 r., w rozumieniu nadanym mu przytoczonym wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 4 grudnia 2001. Sąd nie może bowiem stwierdzić w tej

sprawie samodzielnie – ze względu na związanie prawomocnym orzeczeniem –

stanowiącej przesłankę odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa

niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia końcowego z dnia

30 czerwca 2004 r. Podstawy do zasądzenia dochodzonego roszczenia nie

stanowi także obowiązujący do dnia 1 września 2004 r. art. 419 k.c., albowiem

uregulowana w nim odpowiedzialność Skarbu Państwa za tzw. szkody legalne jest

ograniczona do naprawienia – czego powód nie dochodzi w sprawie – szkód na

osobie.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda,

podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

4

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie, pełnomocnik powoda

zarzucił naruszenie art. 417 k.c. w związku z art. 5 ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie Kodeksu cywilnego i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162,

poz. 1692, dalej – „ustawna nowelizująca”) i art. 77 Konstytucji. Powołując się na tę

podstawę wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Naruszenie art. 417 k.c. w związku z art. 5 ustawy nowelizującej i art. 77

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez jego błędną wykładnię polega –

zdaniem skarżącego – na uznaniu, że w sprawie o naprawienie szkody

spowodowanej wydaniem niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia sąd

nie jest uprawniony – także w wypadku, gdy szkodę spowodowało orzeczenie,

które stało się prawomocne przed dniem 1 września 2004 r. – do samodzielnego

badania kwestii niezgodności tego orzeczenie z prawem. Taka wykładnia

przytoczonego przepisu pozbawia bowiem poszkodowanego możliwości uzyskania

odszkodowania za szkodę spowodowaną wydaniem orzeczenia niezgodnego

z prawem, które stało się prawomocne przed dniem 1 września 2004 r.

Dla oceny zasadności tego zarzutu rozstrzygające znaczenie ma wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 grudnia 2009 r., SK 34/08 (OTK-A 2009, nr 11,

poz. 165), który wszedł w życie z dniem 18 grudnia 2009 r. (Dz. U. z 2009 r. Nr 215,

poz. 1675). W przytoczonym wyroku Trybunał orzekł, że art. 5 ustawy nowelizującej

w zakresie, w jakim wyłącza skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia sądu wyrządzającego szkodę, które stało się

prawomocne po wejściu w życie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, jest

niezgodny z art. 77 ust. w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej.

Przedstawiając skutki prawne tego orzeczenia, Trybunał Konstytucyjny

podkreślił, że przedmiotem kontroli była norma intertemporalna wyłączająca

możliwość wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń, które

uprawomocniły się przed 1 września 2004 r. Wyrok ma więc charakter

zakresowego rozstrzygnięcia intertemporalnego. Nie oznacza on zatem usunięcia

5

całego przepisu z systemu prawnego. Bezpośrednim i podstawowym skutkiem

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego jest utrata mocy obowiązującej jedynie

oznaczonego w sentencji fragmentu normy wyrażonej w art. 5 ustawy

nowelizującej. Innymi słowy – jak wyjaśnił Trybunał – wraz w wejściem w życie

omawianego wyroku (art. 190 ust. 3 zdanie pierwsze Konstytucji), zrekonstruowana

na podstawie zaskarżonego przepisu norma intertemporalna odnosząca się do

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia zostaje

bezwzględnie i bezwarunkowo wyeliminowana z systemu prawnego. Wyrok

wprowadza zmianę do obowiązującego systemu prawnego. Z dniem jego wejścia

w życie traci moc obowiązująca norma intertemporalna odnosząca się do skargi.

Orzeczenie o niezgodności poddanej kontroli Trybunału Konstytucyjnego

normy z Konstytucją nie oznacza jednak automatycznego wzruszenia wydanych na

jej podstawie orzeczeń lub nieważności postępowań. Naprawienie skutków

obowiązywania niekonstytucyjnego przepisu obowiązującego do chwili wejścia

w życie „w stosunku do ukształtowanych i skonsumowanych zaszłości prawnych”

określa bowiem art. 190 ust. 4 Konstytucji. Przepis ten przewiduje możliwość

zainicjowania właściwej procedury wznowieniowej, która pozwoli na rozpatrzenie

sprawy w świetle stanu prawnego ukształtowanego wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego.

Przytoczone orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego umożliwia osobom,

które – przy spełnianiu wymagań dotyczących skargi o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia (art. 4241

-42412

k.p.c.) – legitymują się

orzeczeniem, które stało się prawomocne w okresie od wejścia w życie Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej (17 października 1997 r.) do dnia 1 września 2004 r.,

uzyskanie prejudykatu stwierdzającego niezgodność tego prawomocnego

orzeczenia z prawem, stanowiącego niezbędną przesłankę dochodzenia

odszkodowania za szkodę spowodowaną wydaniem tego orzeczenia. W świetle

tego orzeczenia nie ulega też wątpliwości, że nie jest dopuszczalne stwierdzanie

niezgodności z prawem orzeczenia, które stało się prawomocne przed 1 września

2004 r., w procesie o odszkodowanie za szkodę wyrządzona przez wydanie tego

orzeczenia. Także w tym wypadku niezbędne jest uzyskanie przez stronę w drodze

postępowania uregulowanego w art. 4241

-42412

k.p.c. wyroku stwierdzającego

6

niezgodność prawomocnego orzeczenia z prawem. Zarzut wydania zaskarżonego

wyroku z naruszeniem art. 417 k.c. w związku z art. 5 ustawy nowelizującej i art. 77

Konstytucji w sposób wskazany w skardze kasacyjnej należało zatem uznać za

nieuzasadniony.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39814

k.p.c. i art. 102 w związku z art. 39821

i 391 § 1 k.p.c.). Za

nieobciążaniem powoda kosztami postępowania kasacyjnego przemawia –

wynikająca z uwzględnionego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych – jego

sytuacja życiowa, rodzinna i majątkowa.