IV CSK 62/10

Sygn. akt IV CSK 62/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 sierpnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej […]

przeciwko Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo - Kredytowej […]

o stwierdzenie nieważności uchwały,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 sierpnia 2010 r.,

dwóch skarg kasacyjnych: strony pozwanej i strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 2 czerwca 2009 r.,

I uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

i zmienia go o tyle, że oddala roszczenie o stwierdzenie

nieważności uchwały nr 13 z dnia 22 stycznia 2007 r. Zarządu

Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo - Kredytowej

[…] także w zakresie dotyczącym § 1 pkt 6 tejże uchwały.

II oddala skargę kasacyjną strony pozwanej w pozostałej części,

a skargę kasacyjną strony powodowej w całości.

III znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 23 stycznia 2009 r. Sąd Okręgowy stwierdził nieważność

uchwały nr 13 Zarządu Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo –

Kredytowej […] z dnia 22 stycznia 2007 r. w części dotyczącej § 1 pkt 4, 5, 6, § 2

ust. 2 i 5 oraz § 3 ust. 1.

Według ustaleń dokonanych w sprawie, powódka Spółdzielcza Kasa

Oszczędnościowo – Kredytowa /.../ jest członkiem pozwanej Krajowej Spółdzielczej

Kasy Oszczędnościowo – Kredytowej na zasadzie obowiązkowego zrzeszenia, o

którym mowa w art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 1 grudnia 1995 r. o spółdzielczych

kasach oszczędnościowo-kredytowych (Dz. U. z 1996 r. Nr 1, poz. 2 ze zm.), dalej:

„u.s.k.o.k.”. W dniu 22 stycznia 2007 r. zarząd pozwanej podjął uchwałę nr 13,

zgodnie z którą członkiem zarządu może być osoba, która spełnia łącznie

określone wymogi kwalifikacyjne: posiada pełną zdolność do czynności prawnych

(§ 1 pkt 1); nie była prawomocnie karana za przestępstwo umyślne przeciwko

mieniu, dokumentom lub przestępstwo karno – skarbowe (§ 1 pkt 2); posiada co

najmniej średnie wykształcenie (§ 1 pkt 3); ukończyła naukę w szkole wyższej,

której program obejmuje specjalistyczne szkolenia związane z działalnością kas

spółdzielczych (§ 1 pkt 4); posada doświadczenie zawodowe niezbędne do

zarządzania kasą (§ 1 pkt 5); daje rękojmię przestrzegania Kodeksu dobrych

praktyk i zasad działania spółdzielczych kas oszczędnościowo kredytowych (§ 1

pkt 6) oraz legitymuje się zaświadczeniem lekarskim o braku przeciwwskazań do

zatrudnienia na stanowisku kierowniczym (§ 1 pkt 7). W § 2 pkt 5 uchwały

stwierdzono, że ustalenie spełnienia wymogów kwalifikacyjnych przez konkretnego

kandydata dokonywane jest w formie uchwały rady nadzorczej kasy. Nadzór nad

ustalaniem spełniania wymogów kwalifikacyjnych członków zarządu kasy sprawuje

Kasa Krajowa na podstawie art. 39 u.s.k.o.k. W tym celu uchwały rady nadzorczej

oraz dokumenty złożone przez kandydatów przedkładane są Kasie Krajowej, nie

później niż siedem dni po podjęciu uchwały (§ 3 pkt 1). W § 2 pkt 2 uchwały

ustanowiony został wymóg przedłożenia przez kandydata na członka zarządu

określonych dokumentów potwierdzających spełnienie przez niego wymogów

kwalifikacyjnych.

3

Zdaniem Sądu Okręgowego wskazane zapisy uchwały nr 13 z dnia

22 stycznia 2007 r. wykraczają poza określony w art. 10 ust. 2 i art. 39 u.s.k.o.k.

zakres dopuszczalnej ingerencji Krajowej Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo –

Kredytowej w działalność zrzeszonych w niej kas, w związku z czym zasadne było

orzeczenie nieważności uchwały w części w części dotyczącej § 1 pkt 4, 5, 6, § 2

ust. 2 i 5 oraz § 3 ust. 1.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 2 czerwca 2009 r., na skutek apelacji strony

pozwanej, zmienił wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 23 stycznia 2009 r. w ten

sposób, że oddalił powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały nr 13 z dnia 22

stycznia 2007 r. Zarządu Krajowej Spółdzielczej Kasie Oszczędnościowo –

Kredytowej w części dotyczącej § 1 punktu 5 oraz § 2 ust. 2 i 5. W pozostałym

zakresie apelację oddalił.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, istota sporu dotyczy granic dozwolonej przez

ustawę o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych ingerencji

w obsadę członków zarządu zrzeszonych w Kasie Krajowej poszczególnych kas

oszczędnościowo – kredytowych. W zakresie określenia wymogów kwalifikacyjnych

dotyczących członków zarządów zrzeszonych kas ustawodawca upoważnił Kasę

Krajową do określenia warunków kwalifikacyjnych członków zarządu, ale nie do

uzależnienia ich skutecznego powołania od uprzedniego ustalenia ich kwalifikacji

przez Kasę Krajową. Należy podkreślić, że ustawa wskazuje, iż chodzi tu jedynie

o wymogi kwalifikacyjne, a nie o kwalifikacje, co prowadzi do wniosku, iż dokonano

rozgraniczenia tych pojęć, zaś ich analiza pozwala na rozróżnienie pomiędzy

kwalifikacjami ujmowanymi podmiotowo, a wymogami kwalifikacyjnymi w ujęciu

ogólnym, przedmiotowym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wymóg ogólności

decyduje o tym, czy uchwała pozwanej z dnia 22 stycznia 2007 r. jest

w zaskarżonej powództwem części nieważna, ponieważ stanowi ingerencję

w działalność kas zrzeszonych w Kasie Krajowej, nieznajdującą podstaw

w obowiązujących przepisach i wykraczającą poza cele przedmiotowe, bliżej

określone w art. 34 i 39 uskok w kontekście przewidzianych ustawą działań

nadzorczych kasy.

4

Dokonując oceny zakresu ingerencji dopuszczonego przez art. 10 ust. 1

ustawy o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych, Sąd Apelacyjny

uznał, że określony w § 1 pkt 5 zaskarżonej uchwały wymóg kwalifikacyjny

dotyczący posiadanego przez kandydata doświadczenia zawodowego,

niezbędnego do kierowania kasą, spełnia kryterium ogólności. Nie ma natomiast

takiego charakteru żądanie ukończenia nauki w szkole wyższej, której program

obejmuje specjalistyczne szkolenia związane z działalnością kas. Wymaganie te

pozostaje w sprzeczności z przyjętym jednocześnie w § 1 pkt 3 uchwały limitem

średniego wykształcenia i wykracza poza cel wskazany w art. 34 i 35 u.s.k.o.k.

W kwestii wymagań określonych w punkcie § 2 pkt 2 i 5 uchwały, Sąd

Apelacyjny uznał, iż ustanowiona w tych paragrafach jednolita procedura ustalania

wymogów kwalifikacyjnych dla kandydatów na członów zarządów kas, dokonana

poprzez określenie listy dokumentów, jakie kandydat do zarządu obowiązany jest

przedłożyć oraz reguły ustalenia spełnienia wymogów kwalifikacyjnych w drodze

uchwały rady nadzorczej kasy, mieści się w przewidzianym w art. 35 ust. 6

u.s.k.o.k. uprawnieniu Kasy Krajowej do opracowywania jednolitych procedur

świadczenia usług i prowadzenia dokumentacji. Wymóg ustalania spełniania

wymogów kwalifikacyjnych przez kandydata w formie uchwały zarządu wynika ze

specyfiki spółdzielczej formy działalności kas, do których odpowiednia

zastosowanie mają przepisy prawa spółdzielczego.

Odnosząc się do wymogu kwalifikacyjnego określonego w § 1 pkt 6 uchwały,

obligującego kandydata na członka zarządu kasy do dawania rękojmi

przestrzegania Kodeksu dobrych praktyk i zasad działania spółdzielczych kas

oszczędnościowo -kredytowych, Sąd Apelacyjny stwierdził, iż wymaganie to ma

zdecydowanie podmiotowy charakter i prowadzi do nadmiernej, nieznajdującej

oparcia w przepisach ustawy, ingerencji zarządu Kasy Krajowej w obsadę

personalną organów zrzeszonych w niej kas.

W rezultacie Sąd Apelacyjny zmienił częściowo zaskarżony wyrok przez

oddalenie żądania o stwierdzenie nieważności uchwały nr 13 w § 1 pkt 5 oraz

w pkt 2 ust. 2 i 5, oddalając apelację w pozostałym zakresie, jako niezasadną.

Powyższy wyrok skargą kasacyjną zaskarżyły obie strony.

5

Strona powodowa zaskarżyła wyrok w części oddalającej powództwo.

Skargę kasacyjną oprała na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.):

- art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo – kredytowych, przez błędną wykładnię tego przepisu

polegającą na przyjęciu, że dopuszcza on możliwość wprowadzenia przez

Kasę Krajową ograniczeń zawartych w § 1 pkt 5 oraz § 2 ust. 2 i 5 uchwały

nr 13 z dnia 22 stycznia 2007 r.;

- art. 35 pkt 6 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo – kredytowych, poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie polegające na przyjęciu, że przepis ten daje uprawnienie Kasie

Krajowej do opracowania jednolitej dokumentacji kadrowej, którą zrzeszone

w niej kasy oszczędnościowo – kredytowe mają obowiązek stosować, w

związku z czym kandydat na członka zarządu obowiązany jest przedłożyć

dokumenty, o których mowa w § 2 ust. 2 zaskarżonej uchwały;

- art. 22 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. 2007 r., nr 155,

poz. 1095 ze zm.) przez błędną ich wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

polegające na przyjęciu, że wprowadzenie zaskarżonych zapisów uchwały nie

narusza tych przepisów.

W konkluzji wniosła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Strona pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w części oddającej

apelację. Skargę kasacyjną oprała na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.):

- art. 10 art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo – kredytowych, przez błędną jego wykładnię wskutek

uznania, że wymogiem kwalifikacyjnym w rozumieniu tego przepisu nie może

być dawanie rękojmi przestrzegania „Kodeksu dobrych praktyk i zasad

działania spółdzielczych kas oszczędnościowo – kredytowych”.

6

- art. 34 i 39 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r. o spółdzielczych kasach

oszczędnościowo – kredytowych, przez błędną ich wykładnię wskutek uznania,

iż przepisy te nie dają pozwanej uprawnień do sprawowania nadzoru nad

ustalaniem przez rady nadzorcze kas spełniania wymogów kwalifikacyjnych

członków zarządów kas określonych przez pozwaną na podstawie art. 10

ust. 2 ustawy.

W konkluzji wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Punktem wyjścia do oceny zasadności obu skarg kasacyjnych musi być

stwierdzenie, że wykładnia przepisów art. 34, art. 35, oraz art. 39 regulujących

zakres nadzoru Kasy Krajowej nad zrzeszonymi w niej kasami oszczędnościowo –

kredytowymi powinna uwzględniać z jednej strony autonomię prawną i gospodarczą

tych kas, jako samodzielnych podmiotów gospodarczych, a z drugiej cel tego

nadzoru, sformułowany w art. 34 u.s.k.o.k. Celem tym jest zapewnienie stabilności

finansowej kas oraz sprawowanie nadzoru nad kasami dla zapewnienia

bezpieczeństwa zgromadzonych w nich oszczędności oraz zgodności działalności

kas z przepisami ustawy. Uwzględniając obie te przesłanki, którym powinien

odpowiadać nadzór sprawowany przez Kasą Krajową, Sąd Najwyższy w wyrokach

z dnia 12 stycznia 2007 r., IV CSK 342/06 oraz z dnia 16 stycznia 2008 r., IV CSK

462/07 (niepubl.) podkreślił, że przepisy regulujące zakres tego nadzoru, jako

mające charakter wyjątkowy, powinny być wykładane ściśle. Kierując się tym

wskazaniem stwierdzić należy, iż Sądy obu Instancji trafnie uznały, że wykracza poza

granice dopuszczalnych ustawowo form nadzoru przez Kasę Krajową nad zrzeszonymi

w niej spółdzielczymi kasami oszczędnościowo – kredytowymi uregulowanie z § 3 pkt 1

kwestionowanej uchwały. Nakłada ono obowiązek przedstawiana jej przez te

kasy uchwał rady nadzorczej ustalających spełnienie wymogów kwalifikacyjnych

przez kandydatów na członków zarządu kasy oraz dokumentacji, którą ci kandydaci

obowiązani są przedstawić, ubiegając się o stanowisko członka zarządu.

Tymczasem art. 10 § 2 uskok zawiera tylko upoważnienie Kasy Krajowej do

określenia wymogów kwalifikacyjnych członków zarządu, dających rękojmię

7

prowadzenia działalności kasy z zachowaniem bezpieczeństwa środków

pieniężnych i wkładów w niej zgromadzonych. Nałożenie przez Kasę Krajową w § 3

pkt 1 kwestionowanej uchwały dalej idących obowiązków na kasy oszczędnościowo

– kredytowe przekracza więc tę delegację ustawową, a tym samym i zakres

kompetencji Kasy Krajowej, stanowiąc nieuprawnioną ingerencję w ich autonomię

prawną, organizacyjną i gospodarczą, jako samodzielnych podmiotów prawa.

Z tych względów Sądy obu Instancji słusznie zdyskwalifikowały to uregulowanie,

jako nie mające oparcia w ustawie, a podważanie tego rozstrzygnięcia w skardze

kasacyjnej strony pozwanej nie może odnieść skutku.

Wymogi kwalifikacyjne członków zarządu, do określenia których została

upoważniona Kasa Krajowa na podstawie art. 10 § 2 u.s.k.o.k., zostały

sprecyzowane w § 1 kwestionowanej uchwały nr 13 z dnia 22 stycznia 2007 r. Na

etapie postępowania kasacyjnego spornym pozostaje dopuszczalność

sformułowania wymogów określonych w punktach 5 i 6 tego paragrafu. Powodowa

Kasa w swojej skardze kwestionuje utrzymanie przez Sąd Apelacyjny wymogu

o konieczności posiadania przez członka zarządu „doświadczenia zawodowego

niezbędnego do zarządzania kasą” (pkt 5), zaś strona pozwana wyeliminowanie

przez ten Sąd, jako niezgodnego z prawem, wymogu w postaci dawania rękojmi

przestrzegania Kodeksu dobrych praktyk i zasad działania spółdzielczych kas

oszczędnościowo – kredytowych (pkt 6).

Oceniając trafność tych zarzutów należy wskazać, że zgodnie z art. 10 § 2

u.s.k.o.k., wymogi kwalifikacyjne dla członków zarządu, określane przez Kasę

Krajową, powinny być tak sformułowane, aby dawały rękojmię prowadzenia kasy

z zachowaniem środków pieniężnych i wkładów w niej zgromadzonych. Temu

postulatowi ustawowemu odpowiada niewątpliwie wymóg posiadania przez członka

zarządu kasy doświadczenia zawodowego niezbędnego do zarządzania kasą;

zdobywanie takiego doświadczenia dopiero w trakcie pełnienia funkcji może

stanowić zagrożenie dla podstawowych wartości dotyczących prowadzenia

działalności kasy, o których mowa w tym przepisie. Dlatego też trzeba uznać, że

Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, że wymóg z § 1 pkt 5 uchwały jest zgodny

z prawem, a tym samym kwestionowanie jego treści w skardze kasacyjnej powódki

jest nietrafne.

8

Odmiennie zaś od Sądu Apelacyjnego należy ocenić wymóg kwalifikacyjny

dawania przez członka zarządu rękojmi przestrzegania Kodeksu dobrych praktyk

i zasad działania kas (§ 1 pkt 6 uchwały). Niewątpliwie jest to wymóg

o charakterze najbardziej ocennym ze wszystkich wymienionych w § 1 uchwały.

W swojej istocie powinien stanowić pozytywną prognozę przydatności kandydata

do pełnienia funkcji członka zarządu i swoistą konkluzję tej oceny. Zasadność

sformułowania tego wymogu nie może zatem budzić wątpliwości w świetle art. 10

§ 2 uskok, w którym wyraźnie mowa jest o rękojmi należytego prowadzenia

działalności kasy. Z uzasadnienia skarżonego wyroku wynika, że istotną przyczyną,

która skłoniła Sąd do uznania tego wymogu za niezgodny z ustawą była obawa, że

ta drogą może dochodzić do nieuprawnionych ingerencji Kasy Krajowej w obsadę

personalną organów zrzeszonych w niej kas. W sytuacji jednak, kiedy ostaje się

rozstrzygnięcie o uznaniu za niezgodne z ustawą regulacji z § 3 pkt 1 uchwały,

obawy te, jak i wspierająca je argumentacja, stają się w dużej mierze

bezprzedmiotowe. Tym samym merytoryczna celowość wymogu, aby oprócz stricte

formalnych wymagań, rada nadzorcza mogła oceniać także, czy kandydat do

zarządu kasy daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków, w świetle art. 10

ust. 2 u.s.k.o.k. nie powinna podlegać dyskusji, co w tej części czyniło uzasadnioną

skargę kasacyjną pozwanej. Dlatego też Sąd Najwyższy uchylił wyrok w tym

zakresie i zmienił go przez oddalenie roszczenia o stwierdzenie nieważności także

§ 1 pkt 6 kwestionowanej uchwały (art. 39816

k.p.c.).

W świetle powyższych rozważań, a zwłaszcza wobec uznania za niezgodną

z prawem regulacji z § 3 pkt 1 uchwały, trzeba inaczej, niż to czyni strona

powodowa, oceniać regulacje uchwały zawarte w § 2 pkt 2 i 5. W punkcie 2-gim

wymienia się dokumenty, które powinien złożyć kandydat na członka zarządu. Są to

dokumenty zupełnie podstawowe, których zwykle wymaga się od kandydata na

pracownika. Skompletowanie ich nie jest przesadnym obciążeniem, a ma istotny

walor o charakterze porządkowo – organizacyjnym. Pozwala przy tym ujednolicić

procedurę dla wszystkich kandydatów ubiegających się o stanowisko członka

zarządu kasy i uczynić ją przejrzystą. Dlatego też Sąd Apelacyjny słusznie nie

doszukał się racji do zakwestionowania treści tego wymogu. Zdaniem Sądu

Najwyższego należy jedynie skorygować podstawę prawną sformułowania tego

9

wymogu. Nie jest nią bowiem, jak to przyjęto w zaskarżonym orzeczeniu, art. 35

pkt 6 ustawy, gdyż przepis ten odnosi się do prowadzenia dokumentacji związanej

z wykonywaniem podstawowej funkcji przez kasy oszczędnościowo – kredytowe,

tj. do udzielania pożyczek i kredytów, a nie do dokumentacji personalnej.

Podstawą prawną do określenia wymogu dotyczącego dokumentacji, jaką powinien

przedstawić kandydat do zarządu kasy, jest ogólny przepis art. 10 ust. 2 ustawy.

Kwestia ta nie ma jednak znaczenia dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy,

a tym samym nie może mieć wpływu na ostateczną ocenę w tej materii skargi

kasacyjnej, która należało oddalić w tej części, jako niezasadną (art. 39814

k.p.c.)

Podobnie jest z wymogiem zawartym w § 2 pkt 5 uchwały. Ma rację Sąd

Apelacyjny, iż rada nadzorcza z racji swojego kolegialnego charakteru podejmuje

decyzje w formie uchwał, stąd też uzasadnionym jest wymóg, aby stwierdzenie

przez radę spełnienia przez kandydata do zarządu wymogów kwalifikacyjnych

następowało w takiej samej formie. Wymóg ten spełnia ponadto ważny postulat

transparentności działania rady, co również zasługuje na akceptację.

Z podanych przyczyn orzeczono jak w sentencji. Postanowienie o kosztach

uzasadnia art. 100 w zw. z art. 39821

k.p.c.

md