I PK 36/10

Sygn. akt I PK 36/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 sierpnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Halina Kiryło

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z powództwa Bogdana P.

przeciwko Urzędowi Skarbowemu

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 sierpnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 28 października 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

U z a s a d n i e n i e

Powód Bogdan P. wniósł o przywrócenie do pracy w pozwanym Urzędzie

Skarbowym.

Wyrokiem z dnia 15 lipca 2009 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy oddalił

powództwo. Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód był zatrudniony u pozwanego

od dnia 1 sierpnia 1993 r. na podstawie umowy o pracę, a w dniu 1 sierpnia 1994 r.

został mianowany na stanowisko starszego referenta na podstawie art. 4 ustawy z

dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. z 1982 r.

Nr 31, poz. 214 ze zm.). Z dniem 1 stycznia 2008 r., dotychczasowy stosunek pracy

powoda zawarty na podstawie mianowania, przekształcił się w stosunek pracy na

podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony, zgodnie z art.110 ustawy

z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej (Dz. U. Nr 170, poz. 2118 ze zm.).

Ostatnio powód był zatrudniony na stanowisku inspektora w referacie egzekucji

administracyjnej. W dniu 30 marca 2009 r. pracodawca wypowiedział powodowi

umowę o pracę. Jako przyczynę wypowiedzenia umowy o pracę wskazano

systematyczne naruszanie zasad współżycia społecznego, a w szczególności

poniżanie, ubliżanie, naruszanie godności osobistych współpracowników i

przełożonych; bezpodstawne oskarżanie pracodawcy o popełnienie przestępstw

przez kierowanie zawiadomień do organów ścigania; oraz o nieprawidłowości -

kierowane do Ministra Finansów i Dyrektora Izby Skarbowej, poświadczenie

nieprawdy uniemożliwiające pracodawcy wykonywanie zadań, narażenie

pracodawcy na utratę dobrego imienia; utratę zaufania pracodawcy do pracownika i

brak lojalności wobec pracodawcy.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że wskazane przez pracodawcę przyczyny

uzasadniające wypowiedzenie umowy o pracę byly zasadne. Rozwiązanie z

powodem umowy o pracę było uzasadnione również z uwagi na słuszny interes

pracodawcy.

Apelację od powyższego wyroku Sądu Rejonowego wniósł powód.

Wyrokiem z dnia 28 października 2009 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że przywrócił

powoda do pracy w pozwanym Urzędzie Skarbowym na dotychczasowe warunki

3

pracy i płacy (pkt I.); zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 4. 086, 39 zł.

tytułem wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy, pod warunkiem podjęcia

przez powoda pracy (pkt II.); zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 270

zł. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję oddalalając

wniosek w pozostałej części (pkt III.).

Sąd drugiej instancji nie zajmował się oceną zasadności rozwiązania z

powodem umowy o pracę. Uznał bowiem, że wypowiedzenie powodowi umowy o

pracę nastapiło z naruszeniem art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o

służbie cywilnej. Naruszenie przez pracownika służby cywilnej obowiązków członka

korpusu służby cywilnej powinno stanowić przesłankę wszczęcia przeciwko takiemu

pracownikowi postępowania dyscyplinarnego – uregulowanego w ustawie o służbie

cywilnej, z ewentualnym zastosowaniem sankcji wydalenia z pracy w urzędzie (art.

113 i art. 114 ustawy o słuzbie cywilnej). Nie można zatem – na podstawie art. 9

ust. 1 ustawy o służbie cywilnej – zastosować trybu rozwiązania umowy o pracę za

wypowiedzeniem przewidzianego w kodeksie pracy. Według Sądu drugiej instancji

z przepisów ustawy o służbie cywilnej (art. 113 oraz art. 114 tej ustawy) wynika

obligatoryjność wszczęcia postępowania dyscyplinarnego w przypadku

stwierdzenia naruszenia obowiązków pracownika służby cywilnej. Obligatoryjność

wszczęcia postępowania dyscyplinarnego powoduje, że sankcje dyscyplinarne nie

mogą być zastąpione sankcjami powszechnymi prawa pracy. Zakończenie

stosunku pracy z powodu zawinionego naruszenia wymienionych w ustawie

obowiązków przez pracownika służby cywilnej może nastąpić tylko w wyniku

dyscyplinarnego wydalenia z pracy, a nie wypowiedzenia stosunku pracy. Musi być

stosowana jednolita procedura, przez wzgląd na przejrzystość działań urzędu, jako

publicznego pracodawcy. Dopuszczalne jest natomiast wypowiedzenie

pracownikowi służby cywilnej umowy o pracę na podstawie przepisów Kodeksu

pracy, stosowanych na zasadzie art. 5 k.p. i art. 9 ustawy o służbie cywilnej, w

innych przypadkach niż naruszenie obowiązków członka korpusu służby cywilnej

(np. likwidacja stanowiska pracy pracownika służby cywilnej). Sąd drugiej instancji

powołał sie na stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w wyrokach: z dnia 4 marca

2008 r., II PK 177/07 – OSNP 2009/11-12/139; z dnia 11 marca 2008 r., II PK

193/07, LEX nr 442815.

4

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego zaskarżył skargą kasacyjną pozwany.

Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 398 3

§

1 pkt 1 k.p.c.) zarzucając “niewłaściwe zastosowanie i wykładnię” art. 113 ust. 1

ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz. U. Nr 227, poz. 1505 ze

zm.) oraz niezastosowanie art. 9 ust. 1 tej ustawy w związku z art. 30 § 1 pkt 2, art.

32 § 1 pkt 3 k.p.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i

orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji powoda oraz o zasądzenie

od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu za I i II instancję oraz kosztów

postępowania kasacyjnego według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

W uzasadnieniu podstawy skargi kasacyjnej skarżący zarzucił, że Sąd

drugiej instancji dokonując wykładni funkcjonalnej przepisów art. 113 i art. 114

ustawy o służbie cywilnej, całkowicie pominął wnioski z wykładni systemowej

przepisów art. 4, art. 9, art. 35 ust. 3, art. 71 ust. 1 pkt 4, art. 114 ust. 4 ustawy o

służbie cywilnej. Zgodnie z art. 4 pkt 5 ustawy o służbie cywilnej, w służbie cywilnej

może być zatrudniona osoba, która cieszy się nieposzlakowaną opinią. Wymóg ten

dotyczy wszystkich członków korpusu służby cywilnej. Wskazane przez

pracodawcę przyczyny wypowiedzenia, które zostały potwierdzone w postępowaniu

sądowym przed Sądem Rejonowym, świadczyły o tym, że powód utracił

nieposzlakowaną opinię. Zgodnie art. 71 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy o służbie cywilnej,

dopuszczalne jest rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem służby cywilnej

którego stosunek pracy podlega większej ochronie prawnej, niż stosunek pracy

pracownika służby cywilnej w razie dwukrotnej, następującej po sobie, negatywnej

oceny lub utraty nieposzlakowanej opinii. Ponadto w art. 35 ust. 3 ustawy o służbie

cywilnej przewidziano możliwość rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem

z osobą podejmującą pracę po raz pierwszy w służbie cywilnej, niezależnie od tego,

czy przyczyny wypowiedzenia leżą po stronie pracodawcy czy też po stronie

pracownika służby cywilnej. Przepisy ustawy o służbie cywilnej nie zawierają

natomiast takich regulacji co do pracownika służby cywilnej. Wobec tego w

5

stosunku do niego należy stosować na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o słuzbie

cywilnej regulacje dotyczące rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem

przewidziane w kodeksie pracy (art. 30 § 1 pkt 2, art. 32 § 1 pkt 3 k.p.).

Dopuszczalność takiego sposobu rozwiązania stosunku pracy z

pracownikiem służby cywilnej akceptuje doktryna prawa – prof. Jacek Jagielski i

Krzysztof Rączka, autorzy komentarza do ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o

służbie cywilnej, Warszawa 2001 r., Wydawnictwa Prawnicze PWN.

Jako kolejny argument przeciwko wykładni dokonanej przez Sąd drugiej

instancji skarżący wskazał na brzmienie art. 114 ust. 4 ustawy o służbie cywilnej,

zgodnie z którym orzeczenie wobec pracownika służby cywilnej kary dyscyplinarnej

wydalenia z pracy skutkuje zakazem ubiegania się o zatrudnienie w korpusie służby

cywilnej przez okres pięciu lat. Takich skutków nie wywołuje natomiast rozwiązanie

umowy o pracę za wypowiedzeniem, nawet wówczas, gdy przyczyny

wypowiedzenia są zawinione przez urzędnika służby cywilnej, którego stosunek

pracy podlega większej ochronie prawnej, niż stosunek pracy pracownika służby

cywilnej. Zakazu ubiegania się o zatrudnienie w korpusie służby cywilnej przez

okres pięciu lat nie przewiduje również ustawa o służbie cywilnej w wypadku

rozwiązania stosunku pracy z urzędnikiem służby cywilnej bez wypowiedzenia z

winy urzędnika (art. 71 ust. 7 ustawy). Zastosowana przez Sąd w zaskarżonym

wyroku wykładnia poza przyjętą tezą jednolitości stosowania procedury określonej

w art. 113 ustawy o służbie cywilnej niczym nie uzasadnia zakazu rozwiązania

umowy o pracę za wypowiedzeniem z przyczyn leżących po stronie pracownika

służby cywilnej. Okoliczność, że ustawa o służbie cywilnej, w wypadku orzeczenia

kary wydalenia z pracy z urzędu (art. 114 ust. 4 ustawy o służbie cywilnej)

przewiduje skutek w postaci zakazu ubiegania się o zatrudnienie w korpusie służby

cywilnej przez okres pięciu lat, zbliża ten sposób rozwiązania stosunku pracy do

rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Skarżący podkreślił, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego

rozwiązanie umowy o pracę za wypowiedzeniem stanowi zwykły sposób

rozwiązania umowy o pracę na czas nieokreślony. Wskazane w oświadczeniu o

wypowiedzeniu umowy o pracę przesłanki wypowiedzenia, a w szczególności

oskarżanie pracodawcy o popełnianie przestępstw przez kierowanie zawiadomień

6

do organów ścigania oraz kierowanie oskarżeń o nieprawidłowościach w

kierowanym urzędzie skarbowym do Ministra Finansów i Dyrektora Izby Skarbowej,

nie stanowiło naruszenia obowiązków członka korpusu służby cywilnej

skutkującego wszczęciem postępowania dyscyplinarnego, ale uzasadniło podstawę

wypowiedzenia umowy o pracę w związku z utratą zaufania wobec pracownika.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 sierpnia 2007 r., I PK 79/07 – Monitor Prawa

Pracy Nr 12/2007 – wskazał, że przyczyny wypowiedzenia nie muszą

charakteryzować się znaczną wagą ani powodować szkód po stronie pracodawcy.

Nie jest też wymagane udowodnienie zawinionego działania pracownika. Natomiast

postępowanie dyscyplinarne w swojej istocie jest następstwem zawinionego

naruszenia obowiązków członka korpusu służby cywilnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona przeciwna wniosła o odrzucenie

skargi kasacyjnej ewentualnie o oddalenie skargi kasacyjnej; oraz o zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów

zastępstwa procesowego według spisu kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżony wyrok wynika z wyprowadzonego przez Sąd drugiej instancji z

przepisów ustawy o służbie cywilnej poglądu, że do pracowników służby cywilnej

nie mają zastosowania przepisy kodeksu pracy o rozwiązywaniu umów o pracę za

wypowiedzeniem w przypadku naruszenia obowiązków członka korpusu służby

cywilnej; pracownicy ci mogą bowiem z tego powodu podlegać wyłącznie

odpowiedzialności dyscyplinarnej.

Trzeba podkreślić, że wyrażone w uzasadnieniu wyroku stanowisko o

wyłączności postępowania dyscyplinarnego i w konsekwencji niedopuszczalności

wypowiadania umów o pracę pracownikowi służby cywilnej z przyczyny

podlegającej badaniu w postępowaniu dyscyplinarnym, Sąd drugiej instancji

traktuje jako zasadę nie dopuszczającą żadnych wyjątków. Z tego bowiem powodu

nie zajmował się w ogóle ustalonymi w wyroku Sądu pierwszej instancji

przesłankami wypowiedzenia w tym zasadnością jego przyczyn, nie zajmował się

także ustaleniem czy wszczęto, a jeżeli nie to z jakich powodów, postępowanie

7

dyscyplinarne. Stanowisko wyroku jest więc radykalnie jednoznaczne;

wypowiedzenie umowy o pracę pracownikowi służby cywilnej jest bezprawne w

każdym przypadku naruszenia obowiązków członka korpusu służby cywilnej, o

którym mowa w art. 113 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę uznał, że

wątpliwości nasuwa wskazany wyżej radykalizm konsekwencji poglądu o

pierwszeństwie odpowiedzialności dyscyplinarnej pracownika służby cywilnej.

W stosunkach pracy wprost podlegających Kodeksowi pracy nie jest

kwestionowane prawo pracodawcy do wypowiedzenie umowy o pracę z przyczyn,

które mogłyby stanowić podstawę rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia.

Pracodawca jest dysponentem przysługujących mu uprawnień i może wybrać takie,

które równocześnie odpowiada jego interesowi i jest korzystne dla pracownika. Nie

jest więc ani nieuzasadnione, ani nie narusza przepisów o wypowiedaniu umów o

pracę w rozumieniu art. 45 § 1 k.p. wypowiedzenie umowy z przyczyn,

rzeczywiście zaistniałych i ujawnionych w wypowiedzeniu (por. art. 30 § 4 k.p.),

choćby chodziło o ciężkie naruszenie przez pracownika podstawowych obowiązków

pracowniczych (por. art. 52 § 1 pkt 1 k.p.).

Budzi wątpliwości przyjęcie, iż w stosunku do pracowników służby cywilnej

dla których źródłem zatrudnienia jest umowa o pracę, pracodawca musi się

posłużyć sankcją dyscyplinarnego wydalenia z pracy w urzędzie (art. 113 ust. 1

oraz art., 114, 2 pkt 4 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej), bez

możliwości skorzystania z wypowiedzenia umowy o pracę, które byłoby dla

pracownika oczywiście korzystniejszą formą rozwiązania stosunku pracy niż

wydalenie, które powoduje nie tylko wygaśnięcie stosunku pracy, ale także zakaz

ubiegania się o zatrudnienia w korpusie służby cywilnej przez okres pięciu lat.

Stanowisko zaskarżonego wyroku nasuwa zastrzeżenia w świetle wykładni

systemowej przedmiotowego problemu interpretacyjnego dotyczącego art. 9 ust. 1

ustawy o służbie cywilnej (także art. 5 k.p.) w związku z art. 113 i art. 114 ustawy o

służbie cywilnej.

Problemem jest określenie znaczenia braku regulacji w ustawie o służbie

cywilnej rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem służby cywilnej nie będącym –

jak powód – urzędnikiem służby cywilnej. Interpretacja zaskarżonego wyroku, że

8

milczenie ustawy o służbie cywilnej nieoznacza braku regulacji, bo ta jest

wystarczająco zupełna w przepisach o odpowiedzialności dyscyplinarnej – nie

uwzględnia co najmniej dwóch rzeczy. Po pierwsze są jakościowe różnice

pomiędzy wypowiedzeniem umowy o pracę, które – jak to trefnie przypomniano w

skardze – jest „zwykłym” sposobem rozwiązania umowy o pracę na czas

nieokreślony, bez konieczności między innymi udowodnienia zawinionego działania

pracownika, a wydaleniem z pracy w urzędzie które musi zakładać

najpoważniejsze zawinione naruszenie obowiązków członka służby cywilnej. Nie

jest wystarczające wnioskowanie z art. 113 ustawy o służbie cywilnej o tym, że

ustawodawca regulując możliwość zastosowania najcięższej kary dyscyplinarnej

powodującej wygaśnięcie umowy o prace wyczerpał w ten sposób cały zakres

przypadków rozwiązania umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracownika. Kara

dyscyplinarna jest sankcją, a wydalenie z pracy w urzędzie jest sankcją

najsurowszą, powodującą wygaśnięcie stosunku pracy z konsekwencjami

określonymi w art. 114 ust. 4 ustawy o służbie cywilnej. Nie jest to regulacja której

przesłanki, funkcja i skutki prawne byłyby na tyle podobne do rozwiązania umowy o

pracę za wypowiedzeniem, że możnaby przyjmować, że wyłącza ona sens i

celowość regulacji kodeksowej, dotyczącej przecież czegoś innego. Po drugie,

powyższe zastrzeżenia zdaje się potwierdzać ustawodawca przez regulację

rozwiązania stosunku pracy z urzędnikami służby cywilnej. Regulacja ta obejmuje

rozwiązanie stosunku pracy z zachowaniem trzymiesięcznego okresu

wypowiedzenie (art. 71 ust. 1 i ust. 2 ustawy o służbie cywilnej) oraz rozwiązanie

stosunku pracy bez wypowiedzenia (art. 71 ust. 7 ustawy o służbie cywilnej). W

kontekście tych regulacji milczenie ustawy w zakresie rozwiązania stosunku pracy z

pracownikiem służby cywilnej, nie będącym urzędnikiem służby cywilnej przemawia

za nieuregulowaniem tej problematyki bezpośrednio w ustawie o służbie cywilnej,

co oznacza, stosownie do art. 9 ust. 1 ustawy, pozostawienie – inaczej niż wobec

urzędników służby cywilnej – regulacji przewidzianej w Kodeksie pracy. Nie ma

bowiem przekonujących racji za takim wyjaśnieniem regulacji w ustawie

rozwiązania stosunku pracy z urzędnikiem a nieuregulowania tego wobec

pracowników umownych, że tylko ci ostatni podlegają szczególnej ochronie przed

rozwiązaniem stosunku pracy szczególnej w porównaniu z urzędnikami.

9

Tymczasem w dotychczasowej – także ujmowanej historycznie - praktyce

legislacyjnej pracownicy zatrudnieni na podstawie mianowania, tak jak obecnie

urzędnicy służby cywilnej, uzyskiwali wyższy standard ochrony stosunku pracy

przed jego rozwiązaniem.

Jeżeli zatem urzędnicy służby cywilnej podlegają tak jak inni członkowie

korpusu służby cywilnej odpowiedzialności dyscyplinarnej a mimo to „podlegają”

regulacji przewidującej rozwiązanie stosunku pracy, to powinno się uznać, że

niebędący urzędnikami członkowie korpusu służby cywilnej także podlegają

regulacji przewidującej rozwiązanie stosunku pracy, z tym tylko, że w ich

przypadkach jest to regulacja powszechnego prawa pracy zawarta w odpowiednich

przepisach kodeksu pracy.

Przyjmując powyższe stanowisko Sąd Najwyższy zwraca uwagę na to, że

regulacje ustawy o służbie cywilnej dotyczące statusu członka korpusu służby

cywilnej, mają pośredni wpływ na stosowanie do pracowników służby cywilnej

przepisów Kodeksu pracy dotyczących rozwiązywania umów o pracę za

wypowiedzeniem, W szczególności odnosi się to do subsumcji ustaleń faktycznych

danej sprawy do wymagania uzasadnionych przyczyn wypowiedzenia umowy o

pracę.

Z takim zastrzeżeniem Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą

sprawę uznaje, że do członków korpusu służby cywilnej nie będących urzędnikami

służby cywilnej stosuje się przepisy Kodeksu pracy dotyczące rozwiązania umowy

o pracę za wypowiedzeniem nie podzielając w takim zakresie powołanej w

zaskarżonym wyroku tezy Sądu Najwyższego zawartej w wyroku z dnia 4 marca

2008 r. II PK 177/07 (OSNP 2009/11 – 12/ 139).

Mając powyższe na uwadze i uznając zasadność podstawy rozpoznanej

skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy orzekł stosowanie do art. 39815

§ 1 k.p.c.