I UK 106/10

Wyrok z dnia 3 września 2010 r.

I UK 106/10

Ubezpieczonemu, który w dniu zgłoszenia wniosku o wcześniejszą eme-

ryturę na podstawie art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emerytu-

rach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy z

innego niż pracowniczy tytuł ubezpieczenia społecznego, nie przysługuje

prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym, chyba że przez cały okres

wymagany do przyznania emerytury podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku

pracy (art. 29 ust. 3 tej ustawy).

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy

Kwaśniewski, Romualda Spyt.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 września

2010 r. sprawy z odwołania Wiesława W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Spo-

łecznych-Oddziałowi w N.S. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczone-

go od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 10 grudnia 2009 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2009 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Krakowie oddalił apelację ubezpieczonego Wiesława W. od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Nowym Sączu z dnia

24 czerwca 2008 r. oddalającego odwołanie ubezpieczonego od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w N.S. z dnia 12 lutego 2009 r. o odmowie

prawa do wcześniejszej emerytury.

W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony Wiesław W. (urodzony 17 lipca 1946

r.) złożył wniosek o emeryturę w dniu 12 grudnia 2008 r. W okresie do 31 marca

2

2009 r. pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wnioskodawca wy-

kazał następujące okresy składkowe i nieskładkowe: od 1 października 1964 r. do 29

marca 1972 r. - studia na AGH w K.; a następnie był zatrudniony: od 1 sierpnia 1972

r. do 31 stycznia 1980 r. w Fabryce Maszyn Wiertniczych „G.” w G.; od 21 września

1976 r. do 30 kwietnia 1978 r. w Spółdzielni Przemysłu Ludowego; od 1 lutego 1980

r. do 31 marca 1980 r. w G. Spółdzielni Pracy w G.; od 8 kwietnia 1980 r. do 31

grudnia 1987 r. w Spółdzielni Kółek Rolniczych w G.; w okresie od 1 stycznia 1988 r.

do 15 listopada 1993 r. w Spółdzielni Gospodarczo-Rolniczej w G. W okresie od 18

listopada 1993 r. do 28 lutego 1994 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych. Od 1 marca

1994 r. do 15 marca 2005 r. prowadził działalność gospodarczą FPUH „M.-R.” w G.

Ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę nie był pracownikiem. Ponadto w

okresach: od 16 listopada 1993 r. do 17 listopada 1993 r., od 1 marca 1994 r. do 15

marca 1994 r., od 1 czerwca 2001 r. do 30 września 2004 r. i od 16 marca 2005 r. do

30 września 2005 r. podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników. Ubezpieczony

posiada 28 lat, 4 miesiące i 23 dni okresów składkowych, 6 lat 3 miesiące i 3 dni

okresów nieskładkowych, co łącznie daje 34 lata 7 miesięcy i 26 dni okresów skład-

kowych i nieskładkowych (po doliczeniu okresu studiów w wymiarze 5,5 roku).

Decyzją z dnia 12 lutego 2009 r. organ rentowy odmówił ubezpieczonemu

prawa do emerytury na podstawie art. 29 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery-

turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009

r. Nr 153, poz. 1227, zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach lub ustawą), po-

nieważ przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę nie był pracownikiem.

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie ubezpieczonego od tej decyzji, uznając, że

nie spełnia on przesłanki wymaganego stażu ubezpieczeniowego (35 lat) określonej

w art. 29 ust. 1 ustawy, skoro legitymuje się łącznym okresem składkowym i nie-

składkowym w wymiarze 34 lat, 7 miesięcy i 26 dni, ani przesłanki pozostawania w

stosunku pracy bezpośrednio przed złożeniem wniosku o emeryturę z art. 29 ust. 2

ustawy, ponieważ bezpośrednio przed złożeniem wniosku pozostawał w rolniczym

ubezpieczeniu społecznym. Także pobieranie renty z tytułu częściowej niezdolności

do pracy nie zwalnia go z konieczności spełnienia przesłanki pozostawania w sto-

sunku pracy bezpośrednio przed dniem złożenia wniosku (art. 29 ust. 2 pkt 1), a je-

dynie z obowiązku wykazania, że w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubez-

pieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym pozostawał w

stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy (art. 29 ust. 2 pkt 2).

3

Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawcy, uznając, że spełnia on co

prawda przesłankę stażu ubezpieczeniowego (art. 29 ust. 1 ustawy), gdyż wlicza się

do niego okresy podlegania ubezpieczeniu rolniczemu, to jednak nie spełnia obu wa-

runków wynikających z art. 29 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy. Wbrew wymogowi art. 29

ust. 2 pkt 1, ostatnio przed zgłoszeniem wniosku nie był pracownikiem, pozostawał

bowiem w ubezpieczeniu rolniczym (od 16 marca 2005 r. do 30 września 2005 r.), a

wcześniej (do 15 marca 2005 r.) prowadził działalność gospodarczą. Natomiast fakt,

że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę był uprawniony do renty z tytułu niezdol-

ności do pracy, nie oznacza spełnienia przesłanki z art. 29 ust. 2 pkt 2 ustawy, po-

nieważ renta taka - równoważąca pozostawanie w stosunku pracy - powinna wynikać

z pracowniczego ubezpieczenia społecznego. Pobieranie przez ubezpieczonego

renty z tytułu niezdolności do pracy nie było „kontynuacją stosunku pracy, lecz na-

stępstwem podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej oraz rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu”, co pozbawia go upraw-

nienia do emerytury przyznawanej w oparciu o art. 29 ustawy, która ma charakter

uprawnienia pochodnego od pracowniczego ubezpieczenia społecznego.

W ocenie tego Sądu, warunek wykazania, że w okresie ostatnich 24 miesięcy

podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rento-

wym pozostawał w stosunku pracy co najmniej przez 6 miesięcy (art. 29 ust. 2 pkt 2)

nie musi być spełniony w sytuacji posiadania uprawnienia do renty z tytułu niezdol-

ności do pracy w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę. Obydwa warunki natomiast

(art. 29 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ) wyłączone zostają, gdy przez cały wymagany okres, o

którym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 i 2, ubiegający się o emeryturę podlegał ubezpie-

czeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozo-

stawania w stosunku pracy (art. 29 ust. 3). Tego wymogu ubezpieczony nie wypełnił,

gdyż nie posiada 35 lat wymaganego stażu pracowniczego.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie prawa materialnego,

w szczególności art. 29 ust. 1 i ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, polegające na

jego błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu i przyjęciu, że nie spełnia prze-

słanek do nabycia prawa do emerytury. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie

skargi do rozpoznania wskazano występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego oraz potrzebę wykładni art. 29 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS w zakresie w jakim określa on prawo do emerytury osób, które w dniu złożenia

wniosku o emeryturę były uprawnione do renty z tytułu niezdolności do pracy i które

4

bezpośrednio przed nabyciem prawa do renty nie podlegały ubezpieczeniu z tytułu

pozostawania w stosunku pracy. Zdaniem skarżącego, na gruncie art. 29 ust. 2 tej

ustawy przysługiwanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy zwalniało go z

konieczności spełnienia przesłanki pozostawania w stosunku pracy ostatnio przed

dniem złożenia wniosku o emeryturę lub wykazania, że przysługujące mu prawo do

renty z tytułu niezdolności do pracy wynikało z pracowniczego ubezpieczenia spo-

łecznego. Prawo do wcześniejszej emerytury z art. 29 ustawy o emeryturach i ren-

tach z FUS może nabyć także osoba, która bezpośrednio przed złożeniem wniosku o

emeryturę nie była pracownikiem, a podlegała ubezpieczeniu społecznemu w takim

zakresie jak pracownik z innego tytułu. Potwierdza to wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 13 stycznia 2006 r., UK 145/05, zgodnie z którym prawo do emerytury na pod-

stawie art. 29 ustawy o emeryturach i rentach z FUS może nabyć także ubezpieczo-

ny, który w chwili osiągnięcia wieku emerytalnego nie pozostawał w ubezpieczeniu

pracowniczym. Ponadto posiadanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, o

której mowa w art. 29 ust. 2 pkt 2 in fine ustawy, zwalnia ubezpieczonego zarówno

od obowiązku bycia pracownikiem „ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę"

(art. 29 ust. 2 pkt 1), jak również od wykazania pozostawania w stosunku pracy co

najmniej przez 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 29 ust. 2 pkt 1).

Wskazuje na to zarówno wykładnia gramatyczna jak i funkcjonalna wskazanego

przepisu. Użycie w nim spójnika „oraz" między pkt 1 i pkt 2 oznacza, że przepis ten

wymaga spełnienia jednoczesnego warunków określonych w pkt 1 i pkt 2, „chyba że

w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę są uprawnieni do renty z tytułu niezdolności

do pracy” (art. 29 ust. 2 pkt 2 in fine). Równocześnie nie ma podstaw do przyjęcia, że

w rozumieniu art. 29 ust. 2 ustawy prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy musi

wynikać z pracowniczego ubezpieczenia społecznego. Taka wykładnia prowadziłaby

do dyskryminowania wszystkich osób, które tak jak skarżący posiadają długoletni

pracowniczy staż ubezpieczeniowy (ponad 20 lat - od sierpnia 1972 r. do listopada

1993 r.), a z różnych względów w okresie bezpośrednio poprzedzającym nabycie

uprawnień rentowych posiadały, nawet chociażby na krótko, ubezpieczenie z innego

tytułu (prowadzenia działalności rolniczej i pozarolniczej działalności gospodarczej).

W tym zakresie aktualna pozostaje wykładnia dokonana w uchwale Sądu Najwyż-

szego z dnia 16 kwietnia 1991 r., III UZP 22/90 (OSNCP 1991 nr 8-9, poz. 99), zgod-

nie z którą za pracownika uważać należy także byłego pracownika.

5

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przeka-

zanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie, ewen-

tualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przyznanie skarżącemu prawa do emery-

tury oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz skarżącego kosztów postępowania

według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego w taryfowej wy-

sokości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie miała usprawiedliwionych podstaw. Została ona oparta

wyłącznie na zarzutach błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania przepisów

prawa materialnego, tj. art. 29 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach. Oznaczało

to związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego wyroku (art. 39813

§ 2 k.p.c.), których zresztą skarżący nie kwestiono-

wał. Z tych miarodajnych ustaleń wynikało, że skarżący nie podlegał ubezpieczeniu

społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w

stosunku pracy przez cały okres wymagany do nabycia prawa do wcześniejszej eme-

rytury, o którym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 2 w związku z ust. 3 tego przepisu (art. 29

ust. 3 tej ustawy). Wedle twierdzeń skarżącego w całym okresie podlegania ubezpie-

czeniu społecznemu pozostawał on w ubezpieczeniu pracowniczym jedynie od

„sierpnia 1972 r. do listopada 1993 r.”, a zatem przez okres krótszy niż wskazany w

art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy. Dlatego do nabycia prawa do spornej emerytury skarżący

powinien wykazać spełnienie wymagań określonych w art. 29 ust. 2 analizowanego

przepisu. Tych warunków skarżący nie wypełnił ponieważ ostatnio, przed zgłosze-

niem wniosku o sporną emeryturę, nie był pracownikiem (art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy),

ani w okresie 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpiecze-

niom emerytalnemu i rentowym nie pozostawał w stosunku pracy przez co najmniej 6

miesięcy, a w dniu zgłoszenia wniosku o sporną emeryturę nie był uprawniony do

renty z tytułu niezdolności do pracy z pracowniczego ubezpieczenia społecznego

(art. 29 ust. 2 pkt 2), ale z innego tytułu podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i

rentowym. Ubezpieczonemu, który w dniu zgłoszenia wniosku o wcześniejszą eme-

ryturę pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy z innego niż pracowniczy tytułu

ubezpieczenia społecznego, nie przysługuje prawo do emerytury w niższym wieku

emerytalnym z art. 29 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach, chyba że przez cały

6

wymagany okres, o którym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 lub 2 ustawy podlegał ubez-

pieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozo-

stawania w stosunku pracy.

Prawo do wcześniejszej emerytury (w niższym wieku emerytalnym) z art. 29

ustawy o emeryturach i rentach ma charakter wyjątkowej regulacji szczególnej, przez

to wymagania do jego ustalenia nie poddają się wykładni rozszerzającej, co oznacza,

że prawo do wcześniejszej emerytury może nabyć ubezpieczony, który spełnił wa-

runki wymagane do nabycia tego świadczenia, w tym uzależnione od bycia pracow-

nikiem ostatnio, przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę, lub jeżeli w okresie ostat-

nich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom eme-

rytalnemu i rentowym, pozostawał w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy,

chyba że w dniu zgłoszenia wniosku o emeryturę był uprawniony do renty z tytułu

niezdolności do pracy z pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecz-

nym lub podlegania pracowniczym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

Prawo do wcześniejszej emerytury z art. 29 ustawy o emeryturach i rentach jest

uzależnione od spełnienia „pracowniczych” wymagań kreujących to prawo, tj. bycia

pracownikiem ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o emeryturę (art. 29 ust. 2 pkt 1)

oraz podlegania przez co najmniej 6 miesięcy w okresie ostatnich 24 miesięcy podle-

gania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z

tytułu pozostawania w stosunku pracy, chyba że z tego pracowniczego tytułu pra-

cownik był uprawniony do renty z tytułu „pracowniczej” niezdolności do pracy (art. 29

ust. 2 pkt 2 tej ustawy), albo przez cały wymagany okres, o którym mowa w art. 29

ust. 1 pkt 1 lub 2 podlegał ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emery-

talnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy (art. 29 ust. 3 tej

ustawy). Skoro skarżący pobierał rentę z niepracowniczego tytułu niezdolności do

pracy, bo - wedle ustaleń zaskarżonego wyroku - „w następstwie podlegania ubez-

pieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej oraz rolni-

czemu ubezpieczeniu społecznemu”, to ostatnim tytułem podlegania przezeń ubez-

pieczeniu społecznemu lub ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym nie był stosu-

nek pracy ani nie pozostawał on w stosunku pracy przez co najmniej 6 miesięcy w

okresie ostatnich 24 miesięcy podlegania ubezpieczeniu społecznemu lub ubezpie-

czeniom emerytalnemu i rentowym, od których zależy przyznanie prawa do wcze-

śniejszej emerytury przez ubezpieczonych, którzy przez cały wymagany okres, o któ-

rym mowa w art. 29 ust. 1 pkt 1 lub 2, nie podlegali ubezpieczeniu społecznemu lub

7

ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z tytułu pozostawania w stosunku pracy

(art. 29 ust. 3 tej ustawy). Omawianych wymagań nie wyłącza ani nie „równoważy”

uprawnienie do renty z niepracowniczego tytułu niezdolności do pracy, która - wedle

miarodajnych ustaleń - nie była przyznana z tytułu niezdolności do pracy w ramach

stosunku pracy i w okresach wymienionych w art. 29 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach. Do nabycia spornej wcześniejszej emerytury skarżący wprawdzie nie musiał

być pracownikiem w dniu składania wniosku o emeryturę, ale do jej przyznania powi-

nien spełnić „pracownicze” wymagania, od których poddany analizie art. 29 ustawy o

emeryturach i rentach uzależnia prawo do spornej emerytury, z których w szczegól-

ności wywodzi się stanowisko, że renta z tytułu niezdolności do pracy, o której mowa

w art. 29 ust. 2 pkt 2 in fine tej ustawy, powinna wynikać z pracowniczego tytułu

ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2008 r., II

UK 326/07, OSNP 2009 nr 21-22, poz. 301).

Sąd Najwyższy nie podzielił także twierdzenia skargi kasacyjnej, jakoby

okresy pozostawania „w pracowniczym stosunku ubezpieczenia dłużej niż okresy

ubezpieczenia z innego tytułu”, które wszakże nie wypełniają ustawowo wskazanych

w art. 29 ustawy o emeryturach i rentach przesłanek warunkujących nabycie prawa

do wcześniejszej emerytury, dyskryminują ubezpieczonych, którzy „posiadają

długoletni pracowniczy staż ubezpieczeniowy, a z różnych względów w okresie

poprzedzającym nabycie uprawnień rentowych posiadały, nawet chociażby na krótko

ubezpieczenie z innego tytułu”, jeżeli ubezpieczeni nie spełnili poddanych analizie

„pracowniczych”, tj. szczególnych wymagań kreujących prawo do wcześniejszej

emerytury według art. 29 ustawy o emeryturach i rentach. Warto zasygnalizować, że

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 12 września 2000 r., K 1/00 (OTK 2000 nr 6,

poz. 185) uznał, że art. 29 ustawy o emeryturach i rentach jest zgodny z art. 2 i art.

32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w części, w jakiej nie przewiduje

prawa do wcześniejszej emerytury dla ubezpieczonych, którzy przed zgłoszeniem

wniosku o emeryturę objęci byli ubezpieczeniami społecznymi z innego tytułu niż

stosunek pracy, co potwierdza przyjętą przez Sąd Najwyższy wykładnię tego

przepisu dla potrzeb rozpoznanej sprawy. Z powyższego wynika, że prawo do

wcześniejszej emerytury z art. 29 ustawy co do zasady wymaga spełnienia

warunków wynikających z pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom

emerytalnemu lub rentowym.

8

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji w zgo-

dzie z art. 39814

k.p.c.

========================================