I UK 77/10

Sygn. akt I UK 77/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z odwołania Z. J.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o odpowiedzialność członka

zarządu za zaległe składki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 października 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 28 października 2009 r. Sąd Apelacyjny na podstawie art.

385 k.p.c. oddalił apelację odwołującego się Z. J. od wyroku Sądu Okręgowego –

Sądu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 kwietnia 2008 r. oddalającego odwołanie

Z. J. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 kwietnia 2007 r.

2

wydanej na podstawie art. 116, art. 108 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. –

Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) w związku z art. 31

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.

z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), którą organ rentowy ustalił odpowiedzialność Z. J.

– jako prezesa zarządu „T. – F.” Spółki z o.o.– za zobowiązania tej Spółki z tytułu

nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne (114.518,67 zł), ubezpieczenie

zdrowotne (24.726,28 zł), Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych (9.332,86 zł) powstałe w okresie pełnienia przez niego funkcji

prezesa zarządu Spółki – od grudnia 2001 do kwietnia 2002 r.

Bezsporne było w sprawie, że odwołujący się pełnił funkcję prezesa

(dyrektora) zarządu Spółki w okresie od marca 1999 r. do maja 2002 r. Zaległości

składkowe Spółki powstały w okresie od grudnia 2001 r. do kwietnia 2002 r. Sąd

drugiej instancji podzielił podstawę faktyczną oraz podstawę prawną zaskarżonego

wyroku Sądu pierwszej instancji, w szczególności podzielił stanowisko, że

odwołujący się ponosi jako członek zarządu Spółki odpowiedzialność za zaległości

składkowe Spółki na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Co do bezskuteczności egzekucji –

jako przesłanki odpowiedzialności na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej –

Sąd drugiej instancji wskazał, że występuje ona nie tylko w sytuacji umorzenia

postępowania egzekucyjnego, ale również w razie umorzenia postępowania

upadłościowego, a także odmowy jego wszczęcia. „Upadłość” bowiem jest

egzekucją uniwersalną, która w odróżnieniu od egzekucji singularnej, ma na celu

równomierne, choćby częściowe zaspokojenie wszystkich wierzycieli wobec całego

majątku niewypłacalnego dłużnika, w trybie i na zasadach uregulowanych w prawie

upadłościowym. Brak możliwości realizacji tego celu z uwagi na to, że majątek

dłużnika nie wystarczy nawet na zaspokojenie kosztów postępowania, jest

równoznaczny z bezskutecznością egzekucji uniwersalnej, co odnosi się do

wszystkich zobowiązań niewypłacalnego dłużnika i wszystkich jego wierzycieli.

Dopiero w przypadku, gdy wierzyciel nie dysponuje takim postanowieniem,

rozważenia wymagają sytuacje, gdy w ogóle nie wszczęto postępowania

egzekucyjnego w związku z nieściągalnością wierzytelności od samej spółki, to jest

stanem, w którym z okoliczności sprawy wynika, że spółka nie ma majątku, z

3

którego wierzyciel mógłby uzyskać zaspokojenie swojej należności oraz, gdy

egzekucja prowadzona przez innego wierzyciela w stosunku do tego samego

dłużnika okazała się bezskuteczna z powodu braku majątku. Sąd drugiej instancji

powołał się na pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 maja

2009 r., I UZP 4/09 – OSNP 2009/23-24/319. Odnośnie postępowania

egzekucyjnego prowadzonego tylko do rachunku bankowego Spółki, Sąd drugiej

instancji zauważył, że brak w związku z tym postanowienia o bezskuteczności

egzekucji z całego majątku dłużnika, nie oznacza niespełnienia przesłanki

odpowiedzialności członka zarządu Spółki, skoro egzekucja uniwersalna z majątku

Spółki okazała się bezskuteczna. Ponadto nie ma wątpliwości, że nie zachodzi

żadna możliwość zaspokojenia egzekwowanej wierzytelności z jakichkolwiek części

majątku Spółki. Świadczy o tym między innymi to, że prawomocnym

postanowieniem z dnia 25 czerwca 2001 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek Z. J. o

otwarcie postępowania układowego, stwierdzając brak przesłanki ustawowej

polegającej na zaistnieniu wyjątkowych i niezależnych od dłużnika okoliczności,

jako przyczyny jego trudności finansowych. Wniosek z dnia 18 marca 2002 r. o

ogłoszenie upadłości, nie został rozpoznany z powodu nieuzupełnienia braków

formalnych. Następny wniosek złożony przez nowego prezesa zarządu S. B. w dniu

17 lipca 2002 r. został oddalony postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 27

sierpnia 2002 r., ponieważ majątek spółki nie wystarczał nawet na pokrycie kosztów

postępowania upadłościowego. W takiej sytuacji, jeżeli organ rentowy dysponował

powołanymi wyżej postanowieniami Sądu Rejonowego, nie miał on obowiązku

prowadzenia egzekucji singularnej, ponieważ całokształt okoliczności sprawy

wskazywał, w sposób nie budzący wątpliwości, że Spółka nie dysponuje

wystarczającym majątkiem na pokrycie zaległości z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne, co wykazała egzekucja uniwersalna. Ponadto analiza

sprawozdań finansowych Spółki za lata 1998 – 2001 pokazała, że na dzień 31

grudnia 1998 r. ujemna wartość kapitałów własnych Spółki wynosiła 46.180,50 zł i

do 31 grudnia 1999 r. zwiększyła się do kwoty 542.727,45 zł. W 2002 r. komornik

skarbowy zajął rachunki bankowe Spółki. Od 1 sierpnia 2002 r. Spółka nie

prowadziła żadnej aktywności gospodarczej, a od 2003 r. nie posiadała siedziby.

Postanowieniem z 22 czerwca 2006 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie

4

egzekucyjne, ponieważ Spółka nie posiadała żadnego majątku nieruchomego jak i

ruchomego, ani praw majątkowych. Postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec

Spółki okazało się zatem bezskuteczne (wyrok Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego z 17 czerwca 2008 r.). Sąd drugiej instancji w oparciu o

powyższe okoliczności uznał, że egzekucja wobec Spółki byłaby bezskuteczna, nie

ma bowiem jakichkolwiek wątpliwości, że nie zachodzi żadna możliwość

zaspokojenia egzekwowanej wierzytelności z jakichkolwiek części majątku Spółki.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego odwołujący się zaskarżył w całości

skargą kasacyjną na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego (art.

3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.), zarzucając błędną wykładnię art. 116 § 1 i § 2 Ordynacji

podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W

uzasadnieniu skarżący stwierdził, że Sąd przyjął, że bezskuteczność egzekucji –

jako jedna z przesłanek odpowiedzialności na podstawie art. 116 Ordynacji

podatkowej – może być stwierdzona w jakikolwiek sposób np. w oparciu o analizę

sprawozdań finansowych spółki. Natomiast – według skarżącego – konieczne jest

ażeby bezskuteczność egzekucji została stwierdzona odpowiednim

postanowieniem organu egzekucyjnego, po przeprowadzeniu postępowania

egzekucyjnego. Konieczność formalnego stwierdzenia bezskuteczności egzekucji

postanowieniem organu egzekucyjnego stanowi dla osoby trzeciej (członka

zarządu) gwarancję prawidłowego, pozbawionego uznaniowości, ustalenia

bezskuteczności egzekucji. Dokonywanie wykładni rozszerzającej – przy ocenie

przesłanki bezskuteczności egzekucji z art. 116 Ordynacji podatkowej – jest

sprzeczne z wolą ustawodawcy, chroniącego osobę trzecią przed nieuzasadnionym

obciążeniem jej odpowiedzialnością za zaległości składkowe spółki. Ponadto

stwierdzenie przesłanki bezskuteczności egzekucji z art. 116 Ordynacji podatkowej

nie może nastąpić w sytuacji, kiedy egzekucja była prowadzona jedynie co do

części majątku Spółki. Organ rentowy dokonał jedynie zajęcia rachunku bankowego

Spółki.

Skarga zawiera wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego

przez uwzględnienie apelacji skarżącego i zwolnienie go od odpowiedzialności za

zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu nieopłaconych

składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i

5

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, powstałych w okresie, gdy

pełnił on funkcję członka zarządu Spółki, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz o uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy – stosownie do art. 39813

§ 1 k.p.c. – rozpoznał sprawę w

granicach podstawy skargi sprecyzowanej zarzutem błędnej wykładni wskazanego

przepisu prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Skarżący zarzut błędnej

wykładni art. 116 § 1 i § 2 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych opierał na twierdzeniu, że Sąd uznał, iż

bezskuteczność egzekucji – jako jedna z przesłanek odpowiedzialności na

podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej – może być stwierdzona w jakikolwiek

sposób, np. w oparciu o analizę sprawozdań finansowych spółki.

Zarzut ten jest wyraźnie sprzeczny z podstawami wyroku przedstawionymi w

jego uzasadnieniu. Wbrew twierdzeniu skarżącego ustalenie bezskuteczności

egzekucji przedmiotowych zobowiązań Spółki wynika z wielu przedstawionych w

uzasadnieniu wyroku faktów, wśród których istotne znaczenie miały wyniki

postępowania upadłościowego. Jak zostało ustalone wniosek o ogłoszenie

upadłości złożony przez nowego prezesa zarządu Spółki w dniu 17 lipca 2002 r.

został oddalony postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 27 sierpnia 2002 r.,

ponieważ ustalony majątek spółki nie wystarczał nawet na pokrycie kosztów

postępowania upadłościowego. Ponadto w 2002 r. komornik skarbowy zajął

rachunki bankowe Spółki. Od 1 sierpnia 2002 r. Spółka nie prowadziła żadnej

aktywności gospodarczej, a od 2003 r. nie posiadała nawet siedziby.

Postanowieniem z 22 czerwca 2006 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie

egzekucyjne, ponieważ Spółka nie posiadała żadnego majątku nieruchomego jak i

ruchomego, ani praw majątkowych (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Gliwicach z 17 czerwca 2008 r., III S.A. /Gl 1471/07). Na podstawie wskazanych

ustaleń faktycznych, które wiążą Sąd Najwyższy stosownie do art. 39813

§ 2 k.p.c.

opiera się kwestionowane bezpodstawnie w skardze ustalenie o bezskuteczności

6

egzekucji całego majątku Spółki. Bezskuteczność egzekucji – jako przesłanka

odpowiedzialności na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej – występuje nie

tylko w sytuacji umorzenia postępowania egzekucyjnego, ale również w razie

umorzenia postępowania upadłościowego, a także odmowy jego wszczęcia.

„Upadłość” bowiem jako egzekucja uniwersalna, ma na celu ograniczone

zaspokojenie wszystkich wierzycieli wobec całego majątku niewypłacalnego

dłużnika. Brak możliwości realizacji tego celu z uwagi na to, że majątek dłużnika

nie wystarczy nawet na zaspokojenie kosztów postępowania, odnosi się do

wszystkich zobowiązań niewypłacalnego dłużnika i wszystkich jego wierzycieli. W

uchwale z dnia 13 maja 2009 r. (I UZP 4/09, OSNP 2009 nr 23-24, poz. 319) Sąd

Najwyższy dokonał szerokiej analizy odpowiedzialności przewidzianej w art. 116

Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych. Termin „egzekucja” zawarty w art. 116 Ordynacji podatkowej posiada

tę samą treść normatywną, jaką określeniu temu nadają przepisy regulujące

cywilne i administracyjne postępowanie egzekucyjne. Oznacza zagwarantowaną

przez państwo możliwość przymusowej realizacji przewidzianych obowiązującymi

przepisami prawa określonych rodzajów odpowiedzialności. Nie należy go

natomiast pojmować w znaczeniu potocznym, odnoszącym się do okoliczności

niezaspokojenia wierzyciela przez spółkę bez nawiązania do gwarantowanego

przymusem państwowym sposobu, w jaki zobowiązanie może być poddane

realizacji. Bezskuteczność egzekucji rozumiana jako brak możliwości

przymusowego zaspokojenia wierzyciela występuje wówczas, gdy wierzyciel

dysponuje postanowieniem o umorzeniu postępowania egzekucyjnego ze względu

na jego bezskuteczność, ale także w razie umorzenia postępowania

upadłościowego (art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe

i naprawcze – Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), oraz oddalenia wniosku o ogłoszenie

upadłości (art. 13 ust. 1 i ust. 2 Prawa upadłościowego i naprawczego). Upadłość

określana w nauce prawa jako egzekucja uniwersalna, w odróżnieniu od egzekucji

singularnej (prowadzonej przez poszczególnych wierzycieli na podstawie przepisów

Kodeksu postępowania cywilnego albo ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 229,

poz. 1954 ze zm.), ma na celu równomierne, choćby częściowe zaspokojenie

7

wszystkich wierzycieli z całego majątku niewypłacalnego dłużnika, w trybie i na

zasadach uregulowanych w Prawie upadłościowym. Niemożliwość realizacji tego

celu z uwagi na to, że majątek dłużnika nie wystarczy nawet na zaspokojenie

kosztów postępowania, jest równoznaczna z bezskutecznością egzekucji

uniwersalnej, co odnosi się do wszystkich zobowiązań niewypłacalnego dłużnika i

wszystkich jego wierzycieli.

Zaskarżony niniejszą skargą wyrok Sądu drugiej instancji uwzględnia

powyższe stanowisko.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę podzielając

wyjaśnienia interpretacyjne wyrażone w uchwale z dnia 13 maja 2009 r. I UZP 4/09,

uznał za prawidłową wykładnię art. 116 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych dokonaną przez Sąd Apelacyjny w

zaskarżonym wyroku.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy – uznając bezzasadność

podstawy skargi kasacyjnej, orzekł stosownie do art. 39814

k.p.c.