II UK 97/10

Wyrok z dnia 1 września 2010 r.

II UK 97/10

Mechanizm waloryzowania świadczeń emerytalno-rentowych określony

w art. 6 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze

zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) ma zastosowanie także do świadczeń,

do których prawo powstało przed 1 stycznia 1999 r.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 września

2010 r. sprawy z wniosku Antoniego K. przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu

w P. o wysokość świadczenia, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku

Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 21 października 2009 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 26 maja 2009 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Poznaniu oddalił odwołanie Antoniego K. od decyzji Wojskowego

Biura Emerytalnego w P. (zwanego dalej wojskowym organem emerytalnym) z dnia

29 stycznia 2009 r., w której odmówiono ponownego ustalenia wysokości świadcze-

nia emerytalnego wnioskodawcy. Podstawę rozstrzygnięcia stanowił następujący

stan faktyczny. Decyzją z dnia 3 czerwca 1998 r. wojskowy organ emerytalny przy-

znał wnioskodawcy emeryturę wojskową na podstawie przepisów ustawy z dnia 10

grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa

o zapatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych). Świadczenie to podlegało walo-

2

ryzacji na podstawie art. 6 tej ustawy, który z dniem 1 stycznia 1999 r. uzyskał nowe

brzmienie nadane mu przez art. 159 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o eme-

ryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i

rentach).

Wyrokiem z dnia 21 października 2009 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił

apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku, wskazując, że art. 6 ustawy o za-

opatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu obowiązującym przed 1

stycznia 1999 r. stanowił, iż emerytury podlegają waloryzacji w takim samym stopniu

i terminie, w jakim następuje wzrost uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych

pozostających w służbie i zajmujących analogiczne stanowiska. Wskutek reformy

systemu ubezpieczeń społecznych z dniem 1 stycznia 1999 r. weszła w życie ustawa

o emeryturach i rentach. Przepis art. 159 tej ustawy nadał nowe brzmienie art. 6

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, zgodnie z którym eme-

rytury podlegają waloryzacji na zasadach i w terminach przewidzianych w przepisach

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W ocenie Sądu drugiej instancji, brak jest podstaw dla przyjęcia, że wobec

wnioskodawcy - jako osoby, której przyznano prawo do świadczenia emerytalnego

przed dniem 1 stycznia 1999 r. - powinny mieć zastosowanie przepisy ustawy o za-

opatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, w szczególności art. 6 w nieobowią-

zującym brzmieniu. Wobec braku przepisów przejściowych, nowe brzmienie wskaza-

nej normy odnosi się do wszystkich podmiotów uprawnionych do świadczeń emery-

talnych przysługujących żołnierzom zawodowym.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił naru-

szenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: 1) art. 6 ustawy z dnia 10 grud-

nia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu nada-

nym przez art. 159 ust. 1 (prawidłowo: pkt 1) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. „o

rentach i emeryturach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych”, przez jego błędną

wykładnię, co skutkowało tym, że wynik logiczny orzeczenia Sądu drugiej instancji

jest błędny, a zarzuty apelacyjne nie zostały rozpoznane; 2) art. 2 Konstytucji oraz

„art. 1 Protokołu 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka”, przez ich całkowite po-

minięcie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że przyjęta interpretacja art.

159 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach prowadzi do pokrzywdzenia wnioskodawcy

3

względem osób przechodzących na emeryturę po 1 stycznia 1999 r., ponieważ po

tym dniu nastąpiły istotne zmiany w wysokości uposażenia żołnierzy zawodowych,

od których zależy wartość świadczeń emerytalnych. W ocenie skarżącego, interpre-

tacja i praktyka stosowana przez orzekające sądy jest niewystarczająca i sprzeczna

z wynikającymi z art. 2 Konstytucji RP zasadami niedziałania prawa wstecz (lex retro

non agit) i demokratycznego państwa prawnego oraz pomija zasadę poszanowania

praw nabytych. Zdaniem skarżącego, Sąd drugiej instancji nie był w stanie wskazać

przepisów, na podstawie których wobec wnioskodawcy miałyby mieć zastosowanie

mniej korzystne niż poprzednio zasady waloryzacji świadczeń, poprzestając na

stwierdzeniu, że „takie brzmienie art. 6 ustawy bezsprzecznie utraciło moc". Tymcza-

sem żaden z przepisów nie daje prawa wyboru pomiędzy jedną i drugą normą, żaden

nie informuje, która z nich ma pierwszeństwo, oraz że poprzednie przepisy tracą moc

obowiązującą (derogacja). Zmiany w powołanych ustawach nie przewidują przepisów

intertemporalnych i derogacyjnych, mają charakter materialnoprawny i dotyczą spo-

sobu i zakresu nabywania lub kształtowania uprawnień, gdyż „prawo do świadczenia

to także prawo do konkretnego sposobu jego obliczania/waloryzacji”. Tym samym w

świetle utrwalonego orzecznictwem Sądu Najwyższego nie dotyczą one wniosko-

dawcy (tak w wyroku z dnia 24 lutego 1998 r., I CKN 504/97, zgodnie z którym we-

dług reguł prawa międzyczasowego do stosowania prawa materialnego do czynności

prawnych i innych zdarzeń stosuje się prawo obowiązujące w chwili dokonania czyn-

ności lub powstania zdarzeń prowadzących do określonych stosunków prawnych).

Nadto pozbawienie wnioskodawcy prawa do waloryzacji świadczeń emerytalnych

stanowi naruszenie art. 1 Protokołu Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

W tym zakresie skarżący wskazał na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowie-

ka w Strasburgu z dnia 11 kwietnia 2008 r., nr 74168/01 w sprawie Wilkowicz prze-

ciwko Polsce.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej są niezasadne. Przepis art. 6 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt 1

ustawy o emeryturach i rentach stanowi, że emerytury i renty podlegają waloryzacji

na zasadach i w terminach przewidzianych w przepisach o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W obowiązującej poprzednio wersji świadcze-

4

nia te podlegały waloryzacji w takim samym stopniu i terminie, w jakim następował

wzrost uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych pozostających w służbie i

zajmujących analogiczne stanowiska (art. 6 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu żołnierzy

zawodowych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 1998 r.). Równocześnie w

art. 179 ustawy o emeryturach i rentach zmodyfikowano z dniem 1 stycznia 1999 r.

wysokość emerytur i rent przyznanych od uposażeń osiągniętych przed tą datą mię-

dzy innymi na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodo-

wych poprzez ich poddanie dodatkowej waloryzacji wskaźnikiem 104,3%. Z mocy art.

196 powołanej ustawy, weszła ona w życie z dniem 1 stycznia 1999 r. (poza art.

182), nie budzi więc wątpliwości, że z tym dniem weszło także w życie nowe brzmie-

nie art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, co jest równo-

znaczne z utratą ze wskazaną datą mocy obowiązującej jego dotychczasowej treści.

Oznacza to, że ustawa o emeryturach i rentach zmodyfikowała ze wskazaną datą

zarówno wysokość świadczeń emerytalnych żołnierzy zawodowych przyznanych

przed dniem 1 stycznia 1999 r., poprzez ich podwyższenie wskaźnikiem dodatkowej

waloryzacji, jak i zasady waloryzacji tych świadczeń na przyszłość. Brak przepisu

intertemporalnego, który stanowiłby o zachowaniu dotychczasowego mechanizmu

waloryzacji emerytur wojskowych do świadczeń, do których prawo zostało nabyte

przed 1 stycznia 1999 r., wskazuje, że art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żoł-

nierzy zawodowych w nowej wersji ma zastosowanie także do świadczeń, do których

prawo powstało przed tą datą.

Zdaniem skarżącego, takiej interpretacji sprzeciwia się wyrażona w art. 2 Kon-

stytucji RP zasada demokratycznego państwa prawnego, z którą łączą się między

innymi zasady ochrony praw nabytych oraz niedziałania prawa wstecz. W istocie

skarżącemu nie chodzi więc o błędną wykładnię art. 6 ustawy o zaopatrzeniu eme-

rytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt

1 ustawy o emeryturach i rentach, ale o jego błędne zastosowanie.

Kwestia zgodności art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawo-

dowych w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1999 r. z zasadą ochrony praw

nabytych została rozstrzygnięta w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20

grudnia 1999 r., K 4/99 (OTK 1999 nr 7, poz. 65), w którym stwierdzono, że nie sta-

nowi jej naruszenia zrównanie zasady waloryzacji świadczeń wojskowych z zasa-

dami waloryzacji przewidzianymi w ustawie o emeryturach i rentach, również w od-

niesieniu do osób, którym przed 1 stycznia 1999 r. przysługiwało prawo podmiotowe

5

do świadczenia z zaopatrzenia wojskowego. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał

podkreślił między innymi, że przedmiotem ochrony przewidzianej w zasadzie ochrony

praw słusznie nabytych jest przysługujące już określonej osobie prawo podmiotowe.

Z zasady tej nie wynika natomiast zakaz zmiany przepisów określających sytuację

prawną osoby w zakresie, w którym sytuacja ta nie wyraża się w przysługującym da-

nej osobie prawie podmiotowym. Prawo do waloryzacji emerytur i rent - rozumiane

jako uprawnienie do zachowania stałej wartości ekonomicznej przyznanych świad-

czeń emerytalno-rentowych - jest istotnym elementem prawa do zabezpieczenia

społecznego w zakresie i formie, które określa ustawa (art. 67 ust. 1 Konstytucji RP),

jednakże sama metoda podwyższania nominalnej wartości przysługujących świad-

czeń przyjęta w normujących waloryzację przepisach nie stanowi istoty prawa do

waloryzacji. Poprzez zmianę sposobu waloryzacji przysługujących świadczeń (ich

podwyższania), zachowującą instytucję przystosowania ich wartości do siły nabyw-

czej pieniądza, nie dochodzi ani do pozbawienia prawa do świadczeń emerytalno-

rentowych, ani wyłączenia ich waloryzacji, a jedynie do zmodyfikowania na przy-

szłość mechanizmu ich waloryzowania. Natomiast naruszenie oczekiwań określonej

grupy świadczeniobiorców co do przewidywanego poziomu przyszłych świadczeń nie

stanowi samo przez się naruszenia prawa do waloryzacji, a w konsekwencji - nie-

zgodnego z ustawą zasadniczą arbitralnego ograniczenia zasady ochrony praw na-

bytych.

Treścią zasady lex retro non agit jest zakaz stanowienia prawa, które nakazy-

wałoby stosowanie nowo ustanowionych norm prawnych do sytuacji zaistniałych

przed ich wejściem w życie. Prawo powinno co do zasady działać na przyszłość i

wobec tego nie należy stanowić przepisów, które miałyby być stosowane do zdarzeń

zaszłych i zakończonych przed ich wejściem w życie, jeżeli nowe ukształtowanie

praw i obowiązków obywateli prowadziłoby lub mogło prowadzić do pogorszenia ich

sytuacji prawnej w stosunku do stanu poprzedniego, co pozostaje w ścisłym związku

z nakazem poszanowania praw słusznie nabytych (por. między innymi wyroki Trybu-

nału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2009 r., P 66/07, OTK-A 2009 nr 5, poz. 65

oraz z dnia 15 lipca 2009 r., K 64/07, OTK-A 2009 nr 7, poz. 110 i orzeczenia w nich

powołane).

Nie budzi wątpliwości, że ustawa o emeryturach i rentach nie zmodyfikowała

sposobu waloryzacji wojskowych świadczeń emerytalno-rentowych z mocą

wsteczną, ale na przyszłość, a sam mechanizm (metoda) podwyższania ustalonych

6

już świadczeń nie jest równoznaczny z prawem do waloryzacji i nie jest jego istotą, o

czym wyżej była mowa. Nie jest do końca trafny pogląd skarżącego, że prawo do

świadczenia emerytalno-rentowego obejmuje prawo do konkretnego sposobu zarów-

no jego obliczania jak i waloryzowania. Czym innym jest bowiem ukształtowane

prawo podmiotowe do świadczenia emerytalno-rentowego i sposobu ustalenia pod-

stawy wymiaru jego wysokości, a czym innym sposób waloryzowania (podwyższania)

na przyszłość ustalonego już świadczenia. Zmiana metody podwyższania świadcze-

nia w przyszłości nie pozbawiła wnioskodawcy prawa do jego waloryzacji, a w kon-

sekwencji sytuacja prawna skarżącego w zakresie istotnych elementów już ukształ-

towanego i przysługującego mu prawa do świadczenia nie uległa pogorszeniu. Za-

rzut niezgodności art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych

w brzmieniu nadanym przez art. 159 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z wyra-

żoną w art. 2 Konstytucji RP zasadą niedziałania prawa wstecz okazał się zatem nie-

usprawiedliwiony, podobnie jak bliżej niesprecyzowany zarzut obrazy art. 1 Protokołu

Nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, poprzez pozbawienie skarżącego

prawa do waloryzacji świadczenia emerytalnego. Powołanie się w tym zakresie na

wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 11 kwietnia 2008 r., nr

74168/01 w sprawie Wilkowicz przeciwko Polsce jest bezprzedmiotowe, gdyż wska-

zane orzeczenie zapadło w zupełnie innym stanie faktycznym i prawnym niż wynika-

jący ze sprawy, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna.

Należy wreszcie zwrócić uwagę, że w powołanym wyżej wyroku z dnia 20

grudnia 1999 r., K 4/99 Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, iż - w odniesieniu do

emerytów służb mundurowych - „przy wprowadzonej kompleksowej i gruntownej

zmianie systemu ubezpieczeń społecznych zasada równości uzasadnia modyfikację

sfery dotychczasowych uprawnień, chyba że miałyby one uzasadnienie w treści ob-

owiązujących przepisów konstytucyjnych, co jednak nie ma miejsca w rozpatrywanej

sprawie”. W ocenie Trybunału, „istotna podmiotowo różnica (podstawa zróżnicowania

statusu prawnego) ma tu miejsce do czasu pozostawania w służbie (…), natomiast

później osoba taka staje się przede wszystkim emerytem i winna zasadniczo podle-

gać ogólnym regulacjom dotyczącym tej grupy osób”. Należy więc przyjąć, że dosto-

sowanie po dniu 1 stycznia 1999 r. mechanizmów waloryzacji emerytur wojskowych

do powszechnych, jednolitych i równych dla wszystkich ubezpieczonych reguł walo-

ryzowania świadczeń emerytalno-rentowych nastąpiło w drodze uprawnionej inge-

rencji ustawodawcy, który nie naruszył tzw. ekspektatyw maksymalnie ukształtowa-

7

nych, do jakich nie zalicza się stosowania na przyszłość mechanizmów waloryzowa-

nia tych świadczeń. Tego typu mechanizmy mogą być zatem legislacyjnie modyfiko-

wane z mocą ex nunc. Ustawodawca nie tylko był legitymowany, ale nawet zobowią-

zany do realizacji zawartej w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasady równości wobec

prawa wszystkich obywateli znajdujących się w podobnej sytuacji prawnej (tu: posia-

dających status emeryta), a w szczególności do zapewnienia zasady równości

wszystkich ubezpieczonych niezależnie od systemu ubezpieczeń społecznych (za-

opatrzeniowego lub powszechnego), któremu podlegają. W takim postrzeganiu nor-

matywnym, określona data zakończenia służby wojskowej i uzyskanie uprawnień z

wojskowego zaopatrzenia emerytalnego nie jest usprawiedliwionym kryterium zróżni-

cowania wojskowych uprawnień zaopatrzeniowych dla utrzymania korzystniejszego

mechanizmu waloryzacji „starszych” emerytur wojskowych w porównaniu do tego

samego typu świadczeń, które uprawnieni nabywają po dniu 1 stycznia 1999 r. i które

następnie miałyby podlegać mniej korzystnym sposobom waloryzacji (por. postano-

wienie Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2009 r., I UK 294/09, niepublikowane).

Z tych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu z mocy art. 39814

k.p.c.

========================================