III CSK 153/10

Sygn. akt III CSK 153/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

w sprawie z powództwa Macieja R., Ewy N.-R., Marcina G.-R., Elżbiety G.-R. i

Wojciecha K.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Starostę N. i

Wojewodę M. oraz Gminie P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 16 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej - Skarbu Państwa reprezentowanego przez

Starostę N. i Wojewodę M.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 czerwca 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od pozwanego Skarbu Państwa - Starosty N. na

rzecz powoda Macieja R. kwotę 1800 (tysiąc osiemset)zł

2

oraz na rzecz powodów Ewy N.-R., Marcina G.-R., Elżbiety

G.-R. i Wojciecha K. kwoty po 450 (czterysta pięćdziesiąt)

zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

3

Wyrokiem z dnia 19 stycznia 2009 r. Sąd Okręgowy zasądził od

pozwanego Skarbu Państwa – Starosty N.: na rzecz powoda Macieja R. kwotę 1

530 000 złotych, na rzecz powódki Elżbiety G.-R. kwotę 382 500 złotych, na rzecz

powoda Marcina G.-R. kwotę 382 500 złotych, na rzecz powoda Wojciecha K.

kwotę 382 500 złotych - z ustawowymi odsetkami od dnia 19 stycznia 2009 r.

do dnia zapłaty; umorzył postępowanie co do kwoty 197 965 złotych oraz oddalił

powództwo w stosunku do pozwanej Gminy P.

Sąd Okręgowy ustalił, że na mocy orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady

Narodowej w N. z dnia 7 kwietnia 1953 r. zostały przejęte na własność Skarbu

Państwa nieruchomości ziemskie, stanowiące współwłasność Jerzego R.,

Władysława R. i Stefana R., wchodzące w skład Gminy Zbiorowej P. Spadek po

Władysławie R. nabyli w częściach równych jego bracia Jerzy i Stefan. Spadek po

Jerzym R. nabyli powodowie w częściach równych, natomiast spadek po Stefanie

R. odziedziczył w całości Maciej R.

Wojewoda decyzją z dnia 30 marca 2000 r. stwierdził nieważność

orzeczenia w części dotyczącej parcel objętych księgą wieczystą nr [...] O. oraz

części parceli objętej księgą wieczystą nr [...] O. W odniesieniu do pozostałych

parcel, Wojewoda stwierdził, że orzeczenie wydane zostało z rażącym

naruszeniem prawa, natomiast stwierdzenie nieważności nie było możliwe z

uwagi na nieodwracalne skutki prawne decyzji. Decyzją z dnia 15 grudnia 2004 r.

Wojewoda M. odmówił przyznania odszkodowania za szkodę spowodowaną

orzeczeniem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z uwagi na brak związku

przyczynowego pomiędzy orzeczeniem Prezydium a szkodą polegającą na

utracie własności nieruchomości.

Sąd Okręgowy przyjął, że do roszczeń dochodzonych przez powodów

stosuje się przepisy art. 417, 419, 420 i 4201

k.c. oraz art. 160 § 1 k.p.a. w ich

brzmieniu przed dniem 1 września 2004 r., gdyż decyzja Wojewody została

wydana przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks cywilny i niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r. Nr 162, poz.

1692). W ocenie tego Sądu zachodziły przesłanki do zasądzenia na rzecz

powodów odszkodowania w postaci: wydania decyzji administracyjnej z rażącym

4

naruszeniem prawa, szkoda oraz związek przyczynowy pomiędzy bezprawną

decyzją a szkodą. Wysokość szkody została ustalona w oparciu o opinię biegłego

Aleksandra W. sporządzoną w październiku 2008 r. Zgodnie z art. 363 § 2 k.c.

ustalenie wysokości odszkodowania nastąpiło według cen z daty jego ustalenia.

Sąd Okręgowy przyjął, że legitymowany biernie w sprawie jest Skarb Państwa, co

wynika z art. 36 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz.U. z 1990 r. Nr 32, poz. 191 ze zm.). Jednostką

organizacyjną właściwą do reprezentowania w sprawie Skarbu Państwa był

Starosta N. Uwzględniając powyższe Sąd Okręgowy zasądził na rzecz powodów

kwoty odszkodowania, odpowiadające wartości ich nabytych przez dziedziczenie

udziałów w wywłaszczonym majątku.

Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Skarbu Państwa – Starosty N. wniesioną od wyroku Sądu

Okręgowego, uznając za prawidłowe ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny uznał również za prawidłowe stanowisko

Sądu Okręgowego, że Starosta N. jest organem właściwym do reprezentacji

Skarbu Państwa w niniejszej sprawie, co uzasadniają przepisy art. 11 ust. 1 i art.

23 ust 1 pkt 8 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami (Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.), zwanej dalej u.g.n.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany, który

zaskarżył wyrok w całości. Jako podstawę skargi kasacyjnej wskazano naruszenie

przepisów prawa materialnego: art. 361 § 2 k.c. w zw. z art. 160 § 1 i 2 k.p.a.

przez przyjęcie, że na skutek decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w

N. powodowie ponieśli szkodę w łącznej wysokości 3 060 000 złotych.

Skargę kasacyjną oparto również na podstawie naruszenia przepisów

postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

- art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 286 k.p.c. w zw. z art. 157 ust. 1 i 3 u.g.n.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie środka dowodowego

w postaci wniosku pozwanego o dokonanie oceny prawidłowości operatu

szacunkowego przez organizację zawodową rzeczoznawców majątkowych;

5

- art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 386 § 4 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nierozpoznanie istoty sprawy w zakresie

wystąpienia szkody jako następstwa orzeczenia Prezydium Rady

Narodowej w N., a ponadto nieodniesienie się do zarzutów pozwanego na

okoliczność błędnego ustalenia stanu nieruchomości wziętego za podstawę

określenia wysokości odszkodowania oraz nieustalenia wystąpienia

szkody;

- art. 11 i art. 23 ust. 1 pkt 8 u.g.n. w zw. z art. 67 § 2 k.p.c. poprzez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że obowiązek reprezentacji Skarbu

Państwa w sprawach dotyczących gospodarowania nieruchomościami

Skarbu Państwa obejmuje reprezentację Skarbu Państwa w sprawach

dotyczących odszkodowań za skutki decyzji administracyjnej, co

skutkowało niewłaściwym zastosowaniem powołanych przepisów

polegającym na przyjęciu, że starosta wykonujący zadania z zakresu

administracji rządowej jest reprezentantem Skarbu Państwa w tej kategorii

spraw, tj. organem z którego działalnością wiąże się roszczenie

odszkodowawcze.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz

o przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 217 § 2 k.p.c. w zw. z art. 286

k.p.c. i art. 157 ust. 1 i 3 u.g.n. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. wskutek

nieprzeprowadzenia przez Sądy obu instancji dowodu z opinii organizacji

zawodowej rzeczoznawców majątkowych. W apelacji nie zawarto

wniosku o przeprowadzenie tego dowodu, a jedynie sformułowano zarzut

naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 157 ust. 1

u.g.n. Zasadnie przyjął Sąd Apelacyjny, że zarzut ten nie zasługiwał

na uwzględnienie. W sprawie została sporządzona przez rzeczoznawcę

majątkowego Aleksandra W. opinia zawierająca wycenę nieruchomości. W

stosunku do tej opinii pozwany Skarb Państwa, który przed Sądem pierwszej

instancji był reprezentowany przez Starostę N. oraz Wojewodę M., wniósł

6

zastrzeżenia dotyczące przyjęcia w opinii wadliwych ustaleń faktycznych oraz

niewłaściwej metody określania wartości budynków i gruntów. Zastrzeżenia

pozwanego wobec opinii – podniesione w pismach procesowych Starosty N. z

dnia 24 lutego 2007 r. (k. 258-260) oraz z dnia 13 listopada 2008 r. (k. 383 – 384),

nadto w pismach procesowych Wojewody z dnia 22 lutego 2007 r. (k. 265 -266)

oraz z dnia 22 grudnia 2008 r. (k. 390). Mimo podniesienia tych zarzutów

pozwany Skarb Państwa przed Sądem Okręgowym, wbrew twierdzeniom

zawartym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, nie złożył stanowczego wniosku

o przeprowadzenie innych dowodów na okoliczność wyceny nieruchomości, czy

też weryfikacji prawidłowości wyceny nieruchomości sporządzonej przez

ustanowionego w sprawie biegłego sądowego. W szczególności pozwany nie

wniósł o ty, by Sąd Okręgowy zwrócił się w trybie przewidzianym w art. 157 ust. 1

w zw. z ust. 3 u.g.n. do organizacji zawodowej rzeczoznawców majątkowych

o dokonanie oceny prawidłowości sporządzenia operatu szacunkowego przez

biegłego sądowego. W piśmie procesowym z dnia 13 listopada 2008 r. Starosta

N. podniósł jedynie, że należy rozważyć, czy opinia biegłego nie powinna być –

na wniosek sądu - przedmiotem oceny organizacji zawodowej rzeczoznawców

majątkowych, zgodnie z art. 157 u.g.n. Takie stanowisko oznaczało, że pozwany

nie sformułował stanowczego wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii

organizacji zawodowej rzeczoznawców majątkowych. Wniosek dowodowy

powinien mieć charakter stanowczy, gdyż wówczas wyraża on stanowisko strony

o istnieniu potrzeby przeprowadzenia w sprawie określonego dowodu. Jego

złożenie powoduje konieczność wydania przez sąd odpowiedniego postanowienia

o dopuszczeniu albo pominięciu dowodu, co umożliwia stronom zgłoszenie

ewentualnego zastrzeżenia w trybie art. 162 k.p.c. wobec decyzji procesowej

sądu. Sformułowanie stanowczego wniosku dowodowego ma również istotne

znaczenie dla strony przeciwnej, gdyż ze względu na kontradyktoryjny charakter

postępowania sądowego, pozwala jej wypowiedzieć się co do potrzeby

przeprowadzenia zgłoszonego dowodu, możliwości jego przeprowadzenia

ze względu na ewentualną prekluzję dowodową, czy konieczności

przeprowadzenia innych dowodów przeciwnych na sporną okoliczność.

7

Przepisy zawarte w art. 157 ust. 1 i 3 u.g.n. przewidują szczególny tryb

oceny prawidłowości operatu szacunkowego sporządzonego przez rzeczoznawcę

majątkowego. Według art. 157 ust. 3 u.g.n. w przypadku, gdy operat

szacunkowy został sporządzony przez osoby powołane lub ustanowione przez

sąd, o ocenę operatu może wnioskować tylko sąd. Regulacja ta wyłącza więc

możliwość zwrócenia się przez samą stronę do organizacji zawodowej

rzeczoznawców majątkowych o dokonanie, na podstawie umowy przewidzianej

w art. 157 ust. 1 u.g.n., oceny prawidłowości sporządzenia operatu szacunkowego

wykorzystywanego w postępowaniu sądowym. Sąd Apelacyjny uznał,

że Sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 157 ust. 1 u.g.n., gdyż na podstawie

tego przepisu taką opinię, sporządzoną na podstawie umowy zawartej

z organizacją zawodową rzeczoznawców majątkowych, powinna była przedłożyć

w sprawie sama strona pozwana. Zasadnie w skardze kasacyjnej podnosi się,

że zastosowanie art. 157 ust. 1 u.g.n. nie było możliwe w sytuacji, gdy opinia

biegłego zawierająca wycenę nieruchomości została sporządzona

w postępowaniu sądowym na zlecenie sądu. W takim przypadku, zgodnie z art.

157 ust. 3 tej ustawy, o ocenę sporządzonej opinii przez organizację zawodową

rzeczoznawców majątkowych, powinien zwrócić się sąd. Zastosowanie trybu

przewidzianego w art. 157 ust. 1 u.g.n. uzyskania opinii organizacji zawodowej

rzeczoznawców majątkowych przez samą stronę (pozwanego) nie wchodziło

w rachubę. W skardze kasacyjnej pomija się jednak, że w apelacji pozwany

podniósł zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 157 ust. 1 u.g.n., a więc

z pominięciem art. 157 ust. 3. Zasadne było więc stanowisko Sądu Apelacyjnego,

że Sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 157 ust. 1 u.g.n. skoro zastosowanie

tego przepisu, bez powołania art. 157 ust. 3 tej ustawy, nie mogło mieć miejsca

w sprawie. Zarzut naruszenia art. 157 ust. 1 u.g.n. został podniesiony w zw. z art.

233 § 1 k.p.c. Zgodnie zaś z art. 378 § 1 k.p.c. Sąd drugiej instancji jest związany

zarzutami procesowymi a z urzędu może brać pod uwagę tylko nieważność

postępowania. Tym samym Sąd Apelacyjny z urzędu na mógł rozważyć

naruszenia art. 157 ust. 1 w zw. z art. 157 ust. 3 u.g.n. Z tej przyczyny

podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 157 ust. 1 i 3 u.g.n.

przez Sąd Apelacyjny był nieuzasadniony. Ponadto, zarzut naruszenia tych

8

przepisów nie był zasadny także dlatego, że przed Sądem pierwszej instancji nie

został sformułowany wniosek o przeprowadzenie dowodu z opinii organizacji

zawodowej rzeczoznawców majątkowych. Treść art. 157 ust. 3 u.g.n. nie

uzasadnia stanowiska, że strony są zwolnione z obowiązku, wynikającego z art.

232 k.p.c., złożenia wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii organizacji

zawodowej rzeczoznawców majątkowych. Skoro pozwany kwestionował

prawidłowość operatu szacunkowego sporządzonego przez biegłego powołanego

przez sąd i uważał, że zasadność swych zarzutów potwierdzi ocena tego operatu

przez organizację zawodową rzeczoznawców majątkowych, to powinien był –

z uwagi na treść art. 157 ust. 3 u.g.n. – wnieść o to, by sąd zwrócił się do tej

organizacji o dokonanie oceny sporządzonej w sprawie wyceny nieruchomości.

Dowód z opinii organizacji zawodowej rzeczoznawców majątkowych, o której

mowa w art. 157 ust. 1 w zw. z ust. 3 u.g.n., tak jak każdy inny dowód w sprawie,

może zostać przeprowadzony przez sąd z urzędu albo na wniosek strony.

Uwzględniając powyższe za nieuzasadniony należy uznać zarzut naruszenia

przez Sąd Apelacyjny art. 157 ust. 1 i 3 u.g.n.

Za nieuzasadniony należy zarzut naruszenia art. 217 § 2 k.p.c. i art. 286

k.p.c. w sytuacji, gdy okoliczności wymagające wiadomości specjalnych – wycena

nieruchomości przejętych na własność Państwa – została dokonana przez Sąd na

podstawie dowodu z opinii biegłego, a w sprawie nie wniesiono

o przeprowadzenie innego dowodu z opinii biegłego, w tym organizacji zawodowej

rzeczoznawców majątkowych, której przedmiotem byłaby wycena tych

nieruchomości.

Za nieuzasadniony należy uznać zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 227 k.p.c., art. 386 § 4 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. Art. 328 § 2 k.p.c. określa

elementy, jakie powinno zawierać uzasadnienie wyroku sądu pierwszej instancji,

tj. wskazanie podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia. Art. 328 § 2 k.p.c.

poprzez art. 391 § 1 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie do uzasadnienia

wyroku sądu drugiej instancji. Uwzględnienie skargi kasacyjnej na podstawie

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. może mieć miejsce

wyjątkowo. Zgodnie bowiem z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. skargę kasacyjną można

oprzeć na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to

9

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie wyroku, które jest

sporządzane po jego wydaniu, nie ma bezpośredniego wpływu na wynik sprawy.

Dlatego też naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. może jedynie

w wyjątkowych wypadkach stanowić uzasadnioną podstawę kasacyjną,

a mianowicie wówczas, gdy treść uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji

jest tego rodzaju, że uchyla się spod kontroli kasacyjnej (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK 364/06, Lex nr 238975, z dnia 24

lutego 2006 r., II CSK 136/05, Lex nr 200973, z dnia 7 października 2005 r., IV CK

122/05, Lex nr 187124, z dnia 27 czerwca 2001 r., II UKN 446/00, OSNP

z 2003 r., nr 7, poz. 182). Taki zarzut nie jest uzasadniony w stosunku do

uzasadnienia wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną, z którego wynika

stanowisko tego Sądu co do kwestionowanego w apelacji faktu wystąpienia

i wysokości szkody, istnienia adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy

dochodzoną szkodą a wadliwą decyzją administracyjną. Z uzasadnienia

zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku wynika również to, że Sąd odwoławczy

nie zakwestionował oceny Sądu Okręgowego wiarygodności i mocy dowodowej

opinii biegłego Aleksandra W. wobec braku innych dowodów dotyczących wyceny

nieruchomości. Brak rozpoznania wszystkich zarzutów zawartych w apelacji, co

podniesiono w skardze kasacyjnej, może uzasadniać zarzut naruszenia przez sąd

odwoławczy art. 378 § 1 k.p.c., który określa granice rozpoznania sprawy w

postępowaniu apelacyjnym. W tych granicach sąd odwoławczy jest zobowiązany

odnieść się do zarzutów zawartych w apelacji. Jednak w skardze kasacyjnej

pozwany nie podniósł zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 378 § 1 k.p.c.

Nie są również uzasadnione, podniesione w związku z zarzutem naruszenia art.

328 § 2 k.p.c., zarzuty naruszenia art. 227 k.p.c. oraz art. 386 § 4 k.p.c. Art. 227

k.p.c. przewiduje, że przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia

sprawy istotne znaczenie. Zarzut naruszenia tego przepisu jest uzasadniony

wówczas, gdy sąd oddali wnioski dowodowe istotne dla rozstrzygnięcia sprawy

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2010 r., I UK 230/09, Lex nr

230/09, z dnia 7 marca 2001 r., I PKN 299/00, OSNP z 2002 r., nr 23, poz. 573)

albo przeprowadzi dowody dla ustalenia faktów, które nie mają istotnego

znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z

10

dnia 11 maja 2005 r., III CK548/04, Lex nr 151666). Skoro w sprawie nie zostały

złożone wnioski dowodowe, które zostałyby pominięte przez Sądy obu instancji, to

brak było podstaw do tego, aby wypowiadać się w tej kwestii w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku. Bezzasadny był także zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c.,

który określa treść wyroku sądu drugiej instancji m.in. w razie, gdy sąd pierwszej

instancji nie rozpozna istoty sprawy. Naruszenie tego przepisu mogłoby mieć

miejsce wówczas, gdyby sąd odwoławczy nie wydał orzeczenia przewidzianego

w tym przepisie mimo stwierdzenia nierozpoznania istoty sprawy przez sąd

pierwszej instancji, co w sprawie nie miało miejsca.

Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia art. 361 § 2 k.c. w zw. z art. 160 § 1

i 2 k.p.a. Zarzut naruszenia prawa materialnego należy ocenić na podstawie

dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych. Wbrew stanowisku zawartemu

w skardze kasacyjnej, ustalony w sprawie stan faktyczny uzasadniał przyjęcie,

że powodowie (ich poprzednicy prawni) doznali szkody wskutek wydania

orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. z dnia 7 kwietnia 1953

r., w części co do której Wojewoda decyzją z dnia 30 marca 2000 r. stwierdził, że

zostało ono wydane z rażącym naruszeniem prawa. Decyzja nadzorcza

stwierdzającą wydanie decyzji administracyjnej z rażącym naruszeniem prawa

przesądza o istnieniu podstawowej przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej przewidzianej w art. 160 § 1 k.p.a., nie przesądza natomiast

automatycznie o istnieniu pozostałych przesłanek tej odpowiedzialności

wynikających z przepisów kodeksu cywilnego w związku z art. 160 § 2 k.p.a., tj.

powstania szkody oraz istnienia normalnego związku przyczynowego w

rozumieniu art. 361 § 1 k.c. pomiędzy wadliwą decyzją administracyjną a

dochodzoną szkodą (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 2003 r., III

CZP 6/03, OSNC z 2004 r., nr 1, poz. 4, uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2006 r., III CZP 99/06, OSNC z 2007 r., nr 6,

poz. 79 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 lutego 2004 r., II CK 433/02, Lex

nr 163987, z dnia 6 lutego 2004 r., II CK 404/02, Lex nr 157282, z dnia 10

kwietnia 2008 r., IV CSK 5/08, Lex nr 371827). Szkoda rzeczywista, o której

stanowi art. 160 § 1 k.p.c., oznacza straty w rozumieniu art. 361 § 2 k.c.,

tj. zmniejszenie aktywów poszkodowanego poprzez utratę określonych

11

składników majątkowych. Poprzednicy prawni powodów ponieśli szkodę -

polegającą na utracie własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa –

bezpośrednio w następstwie uprawomocnienia się wydanego z naruszeniem

przepisów prawa orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. z dnia

7 kwietnia 1953 r. Orzeczenie to zostało wydane na podstawie przepisów dekretu

z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa nie pozostających

w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich, położonych

w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i

krakowskiego (Dz.U. Nr 46, poz. 339), które przewidywały przejęcie przez

Państwo, na podstawie decyzji administracyjnych, własności nieruchomości osób

fizycznych. W konsekwencji na podstawie tej decyzji poprzednicy prawni

powodów utracili prawo własności nieruchomości. Z uzasadnienia decyzji

nadzorczej wynika, że brak było przesłanek, przewidzianych w powołanym wyżej

dekrecie, do przejęcia na własność Państwa nieruchomości należących do

poprzedników prawnych powodów. Ostateczna decyzja administracyjna wydana

przez Wojewodę w części w której stwierdzono, że orzeczenie Prezydium

Powiatowej Rady Narodowej w N. zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa,

nie uchyliła skutków prawnych tego orzeczenia, które nadal pozostaje w obrocie

prawnym i wiąże sądy powszechne. Oznacza to, że powodowie, jako następcy

prawni właścicieli przejętych na własność Państwa nieruchomości, muszą znosić

skutki prawne wynikające z wydanego z rażącym naruszeniem prawa orzeczenia

- Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N., a w konsekwencji nie posiadają

żadnego tytułu prawnego do odzyskania przejętych przez Państwo

nieruchomości. Nie mogą więc w drodze środków prawnych doprowadzić

do zakwestionowania ewentualnych czynności prawnych z udziałem osób trzecich

dotyczących przeniesienia prawa własności tych nieruchomości, czy też

ustanowienia na rzecz tych osób innych praw rzeczowych, w tym prawa

użytkowania wieczystego. Przeprowadzenie dowodów na okoliczność,

że w stosunku do każdej z przejętych na własność Państwa nieruchomości

nastąpiły nieodwracalne skutki prawne – co uważał za konieczne w sprawie

pozwany Skarb Państwa - było więc zbędne dla ustalenia, że poprzednicy prawni

12

powodów ponieśli szkodę majątkową polegającą na bezpowrotnej utracie prawa

własności nieruchomości przejętych z naruszeniem prawa na własność Państwa.

Odparcie powyższych zarzutów oznacza, że prawidłowe było

rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego zarówno w zakresie przyjętej zasady

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa wobec powodów, jak

również co do wysokości poniesionej szkody. Ma to istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia o pozostałych zarzutach skargi kasacyjnej – naruszenia art. 67 § 2

k.p.c. w zw. z art. 11 i art. 23 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami. Według art. 67 § 2 k.p.c. za Skarb Państwa

podejmuje czynności procesowe organ państwowej jednostki organizacyjnej,

z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, lub organ jednostki

nadrzędnej. Sąd Apelacyjny przyjął, że kompetencja Starosty N. do

reprezentowania w sprawie Skarbu Państwa wynika z art. 11 ust. 1 oraz art. 23

ust. 1 pkt 8 u.g.n. Dalsze rozważania należy poprzedzić uwagą, że starosta nie

jest organem państwowej jednostki organizacyjnej, o której stanowi art. 67 § 2

k.p.c. Według przepisów ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie

powiatowym (t.j. Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592 ze zm.) jest on

przewodniczącym zarządu powiatu (art. 26 ust. 2), tj. organu wykonawczego

powiatu, uprawnionym do reprezentowania powiatu (art. 34 ust. 1). Na mocy

przepisów szczególnych jest on także uprawniony do reprezentowania Skarbu

Państwa (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 9 sierpnia 2000 r., I CKN

843/00, Lex Polonica nr 380637, z dnia 3 października 2002 r., I CKN 448/01,

OSP z 2003 r., nr 7-8, poz. 99, uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia

2 lipca 2004 r., II CK 405/03, Lex nr 174135 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 kwietnia 2008 r., I CSK 462/07, Lex nr 424351). Potwierdza to treść art. 17 oraz

17a ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień

przysługujących Skarbowi Państwa (Dz.U. Nr 106, poz. 493 ze zm.), które

przewidują, że reprezentantami Skarbu Państwa są oprócz kierowników

urzędów państwowych (innymi słowy organy jednostek organizacyjnych Skarbu

Państwa), także organy administracji publicznej oraz inne podmioty uprawnione

na podstawie przepisów do reprezentowania Skarbu Państwa zgodnie z ich

właściwością i w zakresie określonym w przepisach odrębnych. Takim

13

przepisem szczególnym jest art. 11 ust. 1 u.g.n., według którego

z zastrzeżeniem wyjątków wynikających z przepisów niniejszej ustawy oraz

odrębnych ustaw, organem reprezentującym Skarb Państwa w sprawach

gospodarowania nieruchomościami jest starosta, wykonujący zadanie z zakresu

administracji rządowej. Według natomiast art. 23 ust. 1 pkt 8 u.g.n. zasobem

nieruchomości Skarbu Państwa gospodarują, z zastrzeżeniem art. 43 ust. 2 i 4,

art. 57 ust. 1, art. 58-60 oraz 60a, starostowie, wykonujący zadania z zakresu

administracji rządowej, a w szczególności podejmują czynności w postępowaniu

sądowym w sprawach dotyczących własności lub innych praw rzeczowych na

nieruchomości, o zapłatę należności za korzystanie z nieruchomości,

o roszczenia ze stosunku najmu, dzierżawy lub użyczenia, o stwierdzenie

nabycia spadku, o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie. Wymienione w art. 11 ust. 1 w zw. z art. 23 ust. 1 pkt 8 u.g.n.

kategorie spraw dotyczącą gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa

wchodzącymi w skład zasobu nieruchomości Skarbu Państwa, a więc spraw

dotyczących własności tych nieruchomości, praw rzeczowych oraz obligacyjnych

oraz wszelkich spraw dotyczących szeroko rozumianego zarządu tymi

nieruchomościami. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażano stanowisko

dotyczące szerokiej wykładni tego przepisu. Dotyczyło to jednak spraw ściśle

związanych z własnością nieruchomości (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

11 lutego 2004 r., III CSK 68/03, Lex nr 276235). W wyroku z dnia 27 czerwca

2002 r., IV CKN1183/00 (Lex nr 55079) Sąd Najwyższy wyjaśnił,

że reprezentacja Skarbu Państwa przez starostę, stosownie do przepisu art. 23 § 1

pkt 8 u.g.n., ogranicza się tylko do nieruchomości wchodzących w skład zasobu

nieruchomości Skarbu Państwa. Zasób ten, zgodnie z art. 21 tej ustawy,

nie obejmuje m.in. nieruchomości oddanych w użytkowanie wieczyste. Z ustaleń

faktycznych dokonanych przez Sąd Okręgowych i zaaprobowanych przez Sąd

Apelacyjny wynika, że nieruchomości poprzedników prawnych powodów, przejęte na

podstawie orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N., w stosunku do

którego Wojewoda stwierdził wydanie go z rażącym naruszeniem prawa, są

częściowo w użytkowaniu wieczystym innych podmiotów. Ponadto, część tych

nieruchomości nie stanowi obecnie własności Skarbu Państwa, dlatego również nie

14

wchodzi w skład zasobu nieruchomości Skarbu Państwa. Co jednak istotniejsze

rozpoznawana sprawa nie dotyczyła „gospodarowania” nieruchomościami Skarbu

Państwa, lecz odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za szkodę

spowodowaną bezprawną decyzją administracyjną wydaną w dniu 7 kwietnia 1953 r.

przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w N. o wywłaszczeniu poprzedników

prawnych powodów na podstawie szczególnej regulacji prawnej zawartej w

wymienionym wcześniej dekrecie z 1949 r. Podstawą odpowiedzialności Skarbu

Państwa stanowił art. 160 § 1 k.p.a. w związku z art. 36 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 10

maja 1990 r. przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę

o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 32, poz. 31), który to przepis przesądził,

że Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za zobowiązania wynikające z decyzji

albo związane z wykonaniem decyzji administracyjnych wydanych przed dniem

wejściem w życie tych ustaw, tj. przed dniem 27 maja 1990 r. Przepis ten nie

wskazuje jednak właściwej jednostki organizacyjnej, która powinna reprezentować

Skarb Państwa w sprawach o odszkodowanie wynikające z wydania bezprawnej

decyzji administracyjnej. Uwzględniając treść art. 67 § 2 k.p.c. Skarb Państwa

powinna reprezentować w sprawie ta jednostka organizacyjna, z której działalnością

wiąże się dochodzone roszczenie. Jednakże jednostka organizacyjna Skarbu

Państwa, która wydała wadliwą decyzję administracyjną – Prezydium Powiatowej

Rady Narodowej – już nie istnieje. W przypadku postępowania sądowego

obejmującego roszczenie związane z działalnością zlikwidowanej jednostki Skarb

Państwa powinna reprezentować jednostka organizacyjna Skarbu Państwa, na którą

przeszły kompetencje zlikwidowanej jednostki, z którymi związane jest dochodzone

roszczenie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 r., IV CKN

1302/00, Lex nr 577494). Wadliwe orzeczenie, w stosunku do którego zapadła

później decyzja nadzorcza Wojewody została wydana na podstawie przepisów

powołanego wcześniej dekretu z dnia 27 lipca 1949 r., który został uchylony przez

art. 18 ust. 4 pkt 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności

gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 27, poz. 250). Ta ostatnia ustawa została natomiast

uchylona ustawą z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz

uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 11, poz.

81). Od dnia 4 listopada 1971 r. nie istniała już podstawa prawna do przejmowania

15

na własność Państwa nieruchomości rolnych w trybie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r.

(por. uzasadnienie postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 maja

2008 r., I OW 9/08, Lex nr 494209). Ustawa kompetencyjna z dnia 17 maja 1990 r.

o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy

organy gminy i organy administracji rządowej oraz zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. Nr 34, poz. 198) – obowiązująca w chwili wszczęcia procesu - nie określiła

organu właściwego w sprawach wynikających z uchylonego wcześniej dekretu.

Kompetencja starosty w tym zakresie nie wynikała także z przepisów powołanych

w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego, a mianowicie art. 94 ustawy z dnia

13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację

publiczną (Dz.U. Nr 133, poz. 872 ze zm.), według którego do właściwości starosty

przeszły, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej, jako zadania z zakresu

administracji rządowej, określone w przepisach zadania urzędów rejonowych

rządowej administracji ogólnej oraz zadania i kompetencje kierowników tych

urzędów. Do zadań tych urzędów nie należały bowiem sprawy związane

z uchylonym wcześniej dekretem z 1949 r. Zgodnie z art. 36 ust. 1 ustawy z dnia

22 marca 1990 r. o terenowych organach rządowej administracji ogólnej (Dz.U. Nr

21, poz. 123 ze zm.) kierownicy urzędów rejonowych wykonywali określone

w ustawach szczególnych kompetencje rządowej administracji ogólnej. Wśród tych

zadań art. 5 ustawy z dnia 17 maja 1990 r. o podziale zadań i kompetencji

określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy

administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw, nie wymieniał kompetencji

wynikających z uchylonego wcześniej dekretu z 27 lipca 1949 r. Skoro więc

kompetencje te nie zostały przekazane do właściwości kierowników urzędów

rejonowych nie mogły następnie przejść – po likwidacji tych urzędów –

do właściwości starostów.

Uwzględniając powyższe uzasadniony jest wniosek, że po reformie

administracji publicznej w 1989 r. obowiązujące przepisy nie określały organu, do

którego właściwości przeszły kompetencje wynikające z przepisów uchylonego

dekretu. Z tej przyczyny należy zastosować ogólne przepisy określające organy

właściwe do reprezentowania Skarbu Państwa. Ponieważ sprawa dotyczyła

odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa wynikającej z wadliwej decyzji

16

administracyjnej wydanej przez organ administracji państwowej, uzasadniony jest

wniosek, że właściwym organem, który powinien reprezentować w sprawie Skarb

Państwa, jest wojewoda. W chwili wszczęcia postępowania sądowego obowiązywał

bowiem art. 24 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o administracji rządowej

w województwie (Dz.U. Nr 91, poz. 577 ze zm.), według którego do kompetencji

wojewody należały wszystkie sprawy z zakresu administracji rządowej

w województwie, nie zastrzeżone na rzecz innych organów tej administracji.

Kompetencja wojewody wyprzedzała przy tym kompetencje Ministra Skarbu Państwa

wynikającą z art. 25 ust. 2 ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji

rządowej - Dz.U. Nr 141, poz. 943 ze zm. (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

13 kwietnia 1999 r., II CKN 124/98, niepubl., z dnia 19 czerwca 1999 r., II CKN

965/98, Lex Polonica nr 1622898 oraz uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 27 września 2002 r. IV CKN 1302/00, Lex nr 577494).

W sprawie, w której wniesiono skargę kasacyjną, Skarb Państwa, w obu

instancjach, był reprezentowany przez Starostę N. oraz Wojewodę przy czym żaden

z tych organów nie uznawał swojej kompetencji do reprezentowania Skarbu

Państwa. Sądy obu instancji, chociaż z odmiennym uzasadnieniem, przyjęły, że

pozwany powinien być reprezentowany przez Starostę N., który został wymieniony

obok pozwanego Skarbu Państwa w sentencji orzeczeń wydanych przez Sądy obu

instancji. Tym samym Sąd Apelacyjny naruszył art. 67 § 2 k.p.c. oraz powołane w

skardze kasacyjnej przepisy prawa materialnego, które zdaniem tego Sądu,

uzasadniały właściwość Starosty N. do reprezentowania Skarbu Państwa.

Powyższe uchybienie nie uzasadniało jednak uchylenia bądź zmiany zaskarżonego

wyroku. Ze względu na materialnoprawną konstrukcję Skarbu Państwa jako osoby

prawnej (art. 33 i 34 k.c.) stroną procesową jest zawsze Skarb Państwa niezależnie

od liczby jednostek, które go reprezentowały (por. wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 13 kwietnia 1983 r., IV CR 66/83, OSNC z 1984 r., nr 1, poz. 5 oraz z dnia 11

maja 1999 r., I CKN 1148/97, OSNC z 1999 r., nr 12, poz. 205). W sytuacji, gdy

brak jest podstaw do uwzględnienia skargi kasacyjnej co do zasady i wysokości,

zaskarżony wyrok nie może być uchylony bądź zmieniony tylko dlatego, że

wymienia niewłaściwy organ uprawniony do reprezentowania Skarbu Państwa (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2003 r., II CKN 1398/00, Lex nr

17

109414). Skarga kasacyjna nie jest bowiem środkiem odwoławczym służącym

rozstrzyganiu sporu dotyczącego kompetencji do reprezentowania Skarbu Państwa

pomiędzy organami jednostek organizacyjnych Skarbu Państwa, czy też między

nimi i innymi organami, powołanymi do reprezentowania Skarbu Państwa (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2000 r. I CKN 250/00 (Lex nr

532099). Jak wynika z powołanego postanowienia Sądu Najwyższego udział w

procesie stationes fisci jest kwestią reprezentacji Skarbu Państwa i ma na celu

zapewnienie Skarbowi Państwa możności obrony jego praw, co zostało w sprawie

zapewnione, gdyż właściwy organ jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa

(Wojewoda) brał udział w postępowaniu w obu instancjach.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna została na podstawie art. 39814

§ 1 k.p.c.

oddalona albowiem wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, opowiada

prawu. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 39821

k.p.c. oraz przepisów § 2 ust. 1 i 2

w zw. z § 12 ust. 4 pkt 3 i § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

(Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).