III CZP 44/10

Sygn. akt III CZP 44/10

UCHWAŁA

Dnia 16 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. Polska sp. z o.o. we W.

przeciwko Miejskiemu Przedsiębiorstwu Energetyki Cieplnej sp. z o.o. we W.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 16 września 2010 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 1 marca 2010 r.,

„Czy roszczenie przedsiębiorcy, będącego spółką

z ograniczoną odpowiedzialnością o wynagrodzenie za bezumowne

korzystanie z jej nieruchomości w związku z przebiegiem linii

przesyłowych należących do innego podmiotu, przedawnia się

w terminie trzech czy dziesięciu lat?”

podjął uchwałę:

Roszczenie przedsiębiorcy, który jest spółką z ograniczoną

odpowiedzialnością, o wynagrodzenie za bezumowne

korzystanie z jego nieruchomości przez inny podmiot

przedawnia się w terminie trzech lat.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację powoda A. Polska sp. z o.o. we W.

oraz pozwanego Miejskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej sp. z o.o. we W. od

wyroku Sądu Rejonowego z dnia 18 listopada 2009 r., powziął istotne wątpliwości i

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia zagadnienie prawne sformułowane w sentencji swojego

postanowienia z dnia 1 marca 2010 r. Zagadnienie to powstało na tle

następującego stanu faktycznego.

Powód na podstawie umowy sprzedaży zawartej w 2002 r. nabył prawo

użytkowania wieczystego nieruchomości, na której przebiega naziemny ciepłociąg

ograniczający możliwość korzystania z nieruchomości. Ciepłociąg został

pobudowany w latach 80 ubiegłego wieku i stanowi własność pozwanego. Powód

w procesie dochodził wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu za okres

od 1 stycznia 2003 r. do dnia grudnia 2007 r. z wyłączeniem miesiąca grudnia

2004 r.

Wyrokiem z dnia 18 listopada 2009 r. Sąd Rejonowy zasądził od pozwanego

Miejskiego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej sp. z o.o. we W. na rzecz powoda

A. Polska sp. z o.o. we W. kwotę 43 128 zł wraz z ustawowymi odsetkami i oddalił

powództwo w pozostałej części.

Jak zauważył Sąd Okręgowy do rozstrzygnięcia sprawy kluczowe jest

ustalenie terminu przedawnienia dla roszczenia powoda, jako niezwiązanego

z działalnością gospodarczą.

Dla zastosowania trzyletniego terminu przedawnienia z art.118 k.c.

wystarczy, że działalność gospodarczą prowadzi tylko strona dochodząca

roszczenia, które wiąże się z tą działalnością (por. wyrok SN z 2 kwietnia 2008 r.,

III CSK 302/07). Nie ulega wątpliwości, że powodowa spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością jest przedsiębiorcą. Spór w sprawie dotyczył natomiast tego,

czy roszczenie takiego przedsiębiorcy o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie

z jej nieruchomości w związku z przebiegiem linii przesyłowych należących do

innego podmiotu, przedawnia się w terminie trzech czy dziesięciu lat.

3

Dla kwalifikacji roszczenia jako związanego z prowadzeniem działalności

gospodarczej w rozumieniu art.118 k.c. nie ma znaczenia prawny charakter

leżącego u jego podstaw zdarzenia - może ono być czynnością prawną, czynem

niedozwolonym lub jakimkolwiek innym zdarzeniem, nie wyłączając

bezpodstawnego wzbogacenia czy korzystania z cudzej rzeczy bez podstawy

prawnej - lecz jego związek z działalnością gospodarczą.

Sąd Najwyższy w uchwale powiększonego składu sędziów z 14 maja 1998 r.

(III CZP 12/98) stwierdził, że o działalności gospodarczej przedsiębiorcy można

mówić wtedy, gdy dokonuje on czynności wchodzących w zakres jego działalności

gospodarczej, tj. takich czynności, które powstają w funkcjonalnym związku z tą

działalnością i są realizacją zadań danego przedsiębiorstwa w celu osiągnięcia

określonej korzyści.

W ocenie Sądu Okręgowego istnieją uzasadnione wątpliwości, czy

roszczenie przedsiębiorcy o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z jego

nieruchomości jest związane z działalnością gospodarczą. Aktywność gospodarcza

użytkownika wieczystego nieruchomości nie ma związku z przebiegiem przez jej

teren linii ciepłowniczej należącej do pozwanego. Można bronić poglądu, że tego

typu roszczenia, są co najwyżej związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa - co

obejmuje szerszy zakres niż pojęcie „prowadzenie działalności gospodarczej",

istotnego dla ustalenia terminu przedawnienia.

Z drugiej jednak strony istnieją podstawy do konstruowania domniemania

faktycznego, zgodnie z którym wszelkie czynności podejmowane przez

przedsiębiorców są związane z prowadzeniem przez nich działalności

gospodarczej. Możliwość obalenia tego domniemania istnieje przede wszystkim

w zakresie podmiotów, które w obrocie prawnych występują w dwóch rolach

społecznych, tj. jako przedsiębiorcy i nie-przedsiębiorcy (np. osoby fizyczne).

Oprócz tego w obrocie występują jednak podmioty, których przedmiotem

aktywności jest wyłącznie działalność gospodarcza. Takim podmiotem jest powód

jako spółka kapitałowa - przedsiębiorca.

Jak zauważył Sąd Okręgowy przy ustaleniu niegospodarczego charakteru

roszczenia z jakim występuje taki podmiot, nie wystarczy powołać się na to, że

stosunek prawny pozostaje poza zakresem jego działalności gospodarczej.

4

Podmiot taki, co do zasady, nie podejmuje bowiem innej działalności niż w sferze

gospodarczej. Wtedy dla przełamania domniemania o istnieniu związku roszczenia

z prowadzoną działalnością gospodarczą trzeba dodatkowo wykazać jakiej

niegospodarczej dzielności to dotyczy (np. ekologicznej, filantropijnej czy

oświatowej).

Niewątpliwie spółka chce osiągnąć korzyści majątkowe z faktu, że na jej

terenie znajduje się urządzenie przesyłowe. Tego typu należności będą stanowić

bieżące zyski spółki, których osiągnięcie jest podstawowym celem przedsiębiorcy.

Do obrony jest zatem stanowisko, że tak jak roszczenie z tytułu umowy dotyczącej

korzystania z działki miałoby związek z działalnością gospodarczą spółki, tak samo

roszczenie za bezumowne korzystanie z rzeczy jest związane z taką sferą jej

aktywności. Z tych względów roszczenie przedawniałoby się w okresie 3, a nie

10 lat.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Z roszczeniem o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z gruntu

występuje spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, której przysługuje prawo

użytkowania wieczystego tego gruntu. Za ugruntowany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego można uznać pogląd, że roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne

korzystanie z gruntu nie jest roszczeniem okresowym (orzeczenia SN z dnia 17 VI.

1957 r., II CR 202/56, OSNCP 1959, poz. 11, oraz uchwała z dnia 24 października

1972 r., III CZP 70/72, OSNC 1973, z. 6, poz. 102). Roszczenie powódki może się

więc przedawnić po 10 lub trzech latach. Zgodnie z art. 118 k.c. roszczenia

związane z prowadzeniem działalności gospodarczej przedawniają się z upływem

trzech lat. Nie ulega wątpliwości, że powodowa spółka prowadzi działalność

gospodarczą i jest przedsiębiorcą. Wątpliwości Sądu Okręgowego wiążą się

z pytaniem, czy roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystnie

z należącego do niej gruntu jest roszczeniem związanym z prowadzoną przez nią

działalnością gospodarczą. To, że powodowej spółce takie roszczenie przysługuje

jest bezsporne.

Poszukując odpowiedzi na pytanie czy konkretne roszczenie przedsiębiorcy

jest związane z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą przyjąć należy,

że będzie tak zawsze wtedy, gdy wykazuje ono związek funkcjonalny z tą

5

działalnością. Kodeks cywilny nie zawiera ustawowej definicji działalności

gospodarczej. Definicja tej działalności zawarta w art. 2- 4 ustawy z dnia 2 lipca

2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst Dz. U. z 2007 r., Nr 155,

poz. 1095 ze zm.) nie może być stosowana wprost na gruncie k.c., zważywszy, że

jest ona definicją w rozumieniu tej ustawy. Doktrynie i orzecznictwu pozostawił więc

ustawodawca ustalenie jak na tle k.c. rozumieć prowadzenie działalności

gospodarczej. W doktrynie podkreśla się, że na działalność gospodarczą składają

się czynności faktyczne i prawne. O tym czy konkretną czynność przedsiębiorcy

można zaliczyć do działalności gospodarczej ocenić należy na tle konkretnego

stanu faktycznego, biorąc pod uwagę jej funkcjonalny związek z działalnością

gospodarczą.

Z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że z działalnością

gospodarczą mamy do czynienia gdy działalność taką cechuje: fachowość,

podporządkowanie regułom opłacalności i zysku lub przynajmniej zasadzie

racjonalnego gospodarowania, działanie na własny rachunek, powtarzalność oraz

uczestnictwo w obrocie gospodarczym. To czy danej działalności można przypisać

cechy działalności gospodarczej, zależy od konkretnych okoliczności

rozpoznawanej sprawy, także kontekstu prawnego (uchwała SN z dnia 18 czerwca

1991 r., III CZP 40/91, OSNCP 1992, z. 2, poz. 17, uchwała SN z dnia 6 grudnia

1991 r., III CZP 117/91, OSNCP 1992, z. 5, poz. 65, uchwała SN z dnia 14 marca

1995 r., III CZP, 6/95, OSNC 1995, z. poz. 72, wyrok SN z dnia 30 stycznia 2008 r.,

III CSK 260/07, OSP 2009, z. 2, poz. 21). Mając na uwadze, że przedsiębiorcą jest

osoba, która we własnym imieniu prowadzi działalność gospodarczą (art. 431

k.c.)

należy uznać, że jeżeli czynności dokonuje przedsiębiorca, to przemawia za tym

domniemanie, że wchodzi ona w zakres działalności gospodarczej. Konsekwentnie

należy też domniemywać, że jeżeli z roszczeniem występuje przedsiębiorca, to jest

to roszczenie związane z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą.

Tylko gdyby dokonanie czynności lub dochodzenie roszczenia nie pozostawały

w żadnym funkcjonalnym związku z przedmiotem prowadzonej przez

przedsiębiorcę działalności, to należałoby uznać, że nie jest to czynność

o charakterze gospodarczym, ani roszczenie związane z prowadzeniem

działalności gospodarczej. Dodatkowo należy podkreślić, że o pozostawaniu

6

czynności, czy roszczenia w funkcjonalnym związku z prowadzeniem działalności

gospodarczej nie decyduje stałość lub typowość określonych czynności lub

roszczeń, ani to, czy należą one do zakresu podstawowej działalności

przedsiębiorcy.

Jeżeli przedsiębiorca dochodzi wynagrodzenia naprawienia wyrządzonej mu

szkody, albo roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, czy jak

w rozważnym stanie faktycznym wynagrodzenia za bezumowne korzystanie

z należącej do niego nieruchomości, to roszczenia te będą związane z prowadzoną

przez niego działalnością, jeżeli uzyskane w ten sposób środki przeznaczy na

prowadzenie działalności gospodarczej. Tylko gdyby w konkretnym stanie

faktycznym wykazano, że uzyskane w ten sposób przychody przedsiębiorca

przeznacza na inne cele niż związane z prowadzeniem działalności gospodarczej,

można by uznać, że w takiej sytuacji jego roszczenie nie jest związane

z prowadzeniem działalności gospodarczej. Dowód taki może być stosunkowo

łatwy w przypadku przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną, która przeznaczy

uzyskane z realizacji opisanych wyżej roszczeń środki na zaspokojenie własnych

potrzeb lub potrzeb bliskich, a nie na działalność gospodarczą. Natomiast

w przypadku przedsiębiorców, których zakres działania obejmuje wyłącznie

prowadzenie działalności gospodarczej, tak jak w przypadku powodowej spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością, dowód taki będzie z reguły napotykał na trudne

do przezwyciężenia przeszkody. W konkluzji należy jednak stwierdzić, że o tym,

czy roszczenie przedsiębiorcy o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie

z należącego do niego gruntu będzie roszczeniem związanym z prowadzeniem

działalności gospodarczej można przesądzić tylko po rozważeniu całości

okoliczności sprawy, w szczególności tego na co przeznaczone zostaną uzyskane

z tego tytułu środki.

Mając na uwadze, powyższe względy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390

k.p.c., orzekł jak w sentencji uchwały.