III CSK 310/09

Wyrok z dnia 23 września 2010 r., III CSK 310/09

1. Artykuł 1821

§ 1 k.p.c. nie ma zastosowania do roszczeń, o których

stanowi art. 51 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 191, poz. 1484 ze

zm.).

2. W sprawach wszczętych przeciwko upadłemu, w stosunku do którego

ogłoszono upadłość likwidacyjną, o roszczenia niepodlegające zgłoszeniu do

masy upadłości postępowanie zawiesza się na podstawie art. 174 § 1 pkt 4

k.p.c., stosowanego przez analogię.

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)

Sędzia SN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

Sędzia SN Wojciech Katner

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marty F. i Krzysztofa F. przeciwko

"F.I.L." S.A. w K. o zawarcie umowy przyrzeczonej, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 września 2010 r. skargi kasacyjnej powodów

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 5 sierpnia 2009 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powodowie Marta F. i Krzysztof F. wnieśli o zobowiązanie pozwanej "F.I.L."

S.A. w K. do złożenia oświadczenia o ustanowieniu odrębnej własności lokalu

mieszkalnego nr 22, w budynku 1B, usytuowanym na działce nr 116/38 położonej w

K. przy ul. D., objętej księgą wieczystą nr (...) wraz z przynależnym do tego lokalu

udziałem wynoszącym 5094/1738531 w częściach wspólnych budynku i w takim

samym ułamku w prawie własności działki nr 116/38 oraz przeniesienia na nich, w

ramach wspólności majątkowej małżeńskiej, w stanie wolnym od wszelkich

obciążeń oraz roszczeń i praw osób trzecich, prawa własności do tego lokalu

mieszkalnego wraz z przynależnym do tego lokalu udziałem w częściach wspólnych

budynku i w takim samym ułamku w prawie własności działki, zgodnie z zawartą

przez strony umową przedwstępną z dnia 2 lutego 2006 r.

Wyrokiem z dnia 3 kwietnia 2009 r. Sąd Okręgowy w Krakowie uwzględnił

powództwo. Ustalił, że w dniu 2 lutego 2008 r. powodowie zawarli ze stroną

pozwaną w formie aktu notarialnego przedwstępną umowę ustanowienia odrębnej

własności lokalu i sprzedaży. Strona pozwana zobowiązała się wybudować m.in.

budynek wielomieszkaniowy, a po zakończeniu budowy ustanowić w nim odrębną

własność lokalu mieszkalnego nr 22 i sprzedać z udziałem w częściach wspólnych

budynku oraz działki w stanie wolnym od obciążeń oraz roszczeń i praw osób

trzecich, za cenę w kwocie 258 825 zł, a powodowie zobowiązali się kupić ten lokal

z częściami wspólnymi budynku i gruntu za ustaloną cenę. Umowa przyrzeczona

miała być zawarta w terminie do dnia 31 grudnia 2007 r. Powodowie dokonali

zapłaty całej ustalonej w umowie przedwstępnej ceny. W dniu 28 maja 2008 r.

Prezydent Miasta K. wydał zaświadczenie o samodzielności przedmiotowego

lokalu, a budynkom nadano numery porządkowe. Pozwana w dniu 23 października

2008 r. dokonała faktycznego obmiaru lokalu. Zgodnie z zobowiązaniem zawartym

w umowie przedwstępnej, powodowie dopłacili brakującą kwotę z tytułu różnicy

powierzchni, po czym strona pozwana wydała powodom przedmiotowy lokal

mieszkalny w posiadanie. W związku z upływem terminu do zawarcia umowy

przyrzeczonej powodowie skierowali do strony pozwanej pisma wzywające do

zawarcia tej umowy oraz wyznaczyli jej zawarcie na dzień 26 września 2008 r.

Przedstawiciel strony pozwanej stawił się w tym dniu u notariusza, ale odmówił

podpisania umowy przyrzeczonej.

Wyrokiem z dnia 3 kwietnia 2009 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo na

podstawie art. 390 § 2 k.c., ale postanowieniem z dnia 5 maja 2009 r. Sąd

Rejonowy dla Krakowa-Śródmieścia w Krakowie ogłosił upadłość likwidacyjną

"F.I.L." S.A., w związku z czym postanowieniem z dnia 25 maja 2009 r. Sąd

Okręgowy uchylił wydany wyrok i umorzył postępowanie.

Postanowienie to zostało zaskarżone przez powodów zażaleniem, które Sąd

Apelacyjny w Krakowie oddalił postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2009 r. W ocenie

tego Sądu, z chwilą ogłoszenia upadłości strony pozwanej, ex lege, na podstawie

art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., nastąpiło zawieszenie postępowania, skutkiem czego

doszło do wstrzymania biegu terminów procesowych, w tym terminu do zaskarżenia

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 3 kwietnia 2009 r. Roszczenie niepieniężne

dochodzone przez powodów ma charakter majątkowy i z chwilą ogłoszenia

upadłości likwidacyjnej pozwanej przekształciło się na podstawie art. 91 ust. 2

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst:

Dz.U. z 2009 r. Nr 191, poz. 1484 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.") w zobowiązanie

pieniężne. Z tego względu postępowanie podlegało umorzeniu (art. 1821

§ 1 k.p.c.).

Skargę kasacyjną wnieśli powodowie, zarzucając naruszenie art. 174 § 1 pkt 4

k.p.c. przez błędną subsumcję i zastosowanie tego przepisu w sprawie mimo

ustalenia, że została ogłoszona upadłość strony pozwanej, art. 385 w związku z art.

397 § 2 i art. 378 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie podniesionego w zażaleniu

zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 332 § 1 k.p.c. polegającego na

uchyleniu wyroku z dnia 3 kwietnia 2009 r., art. 332 § 1 w związku z art. 1821

§ 1

k.p.c. przez przyjęcie, że art. 1821

§ 1 k.p.c. wyłącza art. 332 § 1 k.p.c. i w związku

z tym Sąd pierwszej instancji może uchylić wydany przez siebie wyrok nawet w

razie ogłoszenia upadłości likwidacyjnej strony pozwanej po wydaniu wyroku.

Powodowie wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny przyjął, że po ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej pozwanej

miały zastosowanie art. 174 § 1 pkt 4 oraz art. 1821

§ 1 k.p.c., pomijając iż hipotezy

tych przepisów obejmują różne sytuacje procesowe będące następstwem

ogłoszenia upadłości jednej ze stron postępowania. Zastosowanie jednego z tych

przepisów zależy od tego, w jakiej roli procesowej – powoda czy pozwanego –

występowała strona, wobec której ogłoszono upadłość, oraz od rodzaju orzeczonej

upadłości – likwidacyjnej czy z możliwością zawarcia układu. Wspólnym elementem

obu przepisów jest to, że mają one zastosowanie, gdy postępowanie sądowe

dotyczy masy upadłości. Poza tym art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. dotyczy sytuacji, w której

ogłoszono upadłość z możliwością zawarcia układu, a strona pozbawiona została

prawa zarządu masą upadłości albo ogłoszono upadłość obejmującą likwidację

majątku powoda. Artykuł 1821

§ 1 k.p.c. dotyczy natomiast sytuacji, w której

ogłoszono upadłość obejmującą likwidację majątku pozwanego. Ponadto różne są

skutki prawne wynikające z tych przepisów; gdy ma zastosowanie art. 174 § 1 pkt 4

k.p.c., następuje zawieszenie postępowania, natomiast gdy ma zastosowanie art.

1821

§ 1 k.p.c., postępowanie ulega umorzeniu w całości, bez uprzedniego jego

zawieszenia (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia

2009 r., II CSK 561/07, OSNC-ZD 2009, nr B, poz. 38).

Artykuł 1821

k.p.c. został dodany ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie

ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr

235, poz. 1699), która weszła w życie z dniem 20 marca 2007 r. Przepis ten ma na

celu, aby z chwilą ogłoszenia upadłości likwidacyjnej strony pozwanej nie toczyły

się dalej postępowania sądowe o wierzytelności, które mogą być dochodzone w

trybie zgłoszenia wierzytelności do masy upadłości. Przed dodaniem tego przepisu

postępowania takie były zawieszane i – jak wynikało z praktyki sądowej –

zazwyczaj nie były już podejmowane, gdyż sporna wierzytelność była zaspokajana

w większym lub mniejszym stopniu w toku postępowania upadłościowego.

Wyjątkowo, w razie prawomocnej odmowy uznania takiej wierzytelności albo

umorzenia bądź zakończenia postępowania upadłościowego bez sporządzenia listy

wierzytelności, postępowania były podejmowane. Z tego powodu w art. 1821

§ 1

k.p.c. przewidziano, że w razie upadłości likwidacyjnej pozwanego postępowanie

podlega umorzeniu. Jak stanowi art. 1821

§ 2 k.p.c., wierzyciel może ponownie

wytoczyć powództwo w terminie trzech miesięcy po prawomocnej odmowie uznania

wierzytelności, uchyleniu, prawomocnym zakończeniu albo umorzeniu

postępowania upadłościowego; wówczas zachowane zostają skutki, jakie ustawa

wiąże z poprzednio wytoczonym powództwem, a postępowanie dowodowe nie

wymaga powtórzenia. Artykuł 1821

§ 2 k.p.c. koresponduje z art. 145 ust. 1 Pr.u.n.,

według którego postępowanie w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed

dniem ogłoszenia upadłości o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy

upadłości, jeżeli odrębna ustawa nie stanowi inaczej, może być podjęte przeciwko

syndykowi tylko wtedy, gdy w postępowaniu upadłościowym wierzytelność ta po

wyczerpaniu trybu określonego ustawą nie zostanie umieszczona na liście

wierzytelności.

Zgodnie z art. 1821

§ 1 k.p.c., jeżeli ogłoszono upadłość obejmującą likwidację

majątku pozwanego, a postępowanie dotyczy masy upadłości, sąd wydaje

postanowienie o umorzeniu postępowania. W takim przypadku postępowanie

sądowe nie może się toczyć ani przeciwko upadłemu, ani przeciwko syndykowi

masy upadłości, zbędne jest więc zawieszanie takiego postępowania, które podlega

umorzeniu a limine, a art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. nie ma zastosowania (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2008 r., II CSK 561/07).

Właściwą drogą dochodzenia wierzytelności od upadłego jest zgłoszenie jej

sędziemu-komisarzowi w postępowaniu upadłościowym, które zmierza do

równomiernego zaspokojenia wszystkich wierzycieli upadłego z całego jego

majątku, w związku z czym realizacja tego celu wymaga przekształcenia

zobowiązań niepieniężnych upadłego w zobowiązania pieniężne (por. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 2008 r., II CSK 463/07, nie publ.).

Dochodzenie tych wierzytelności poza postępowaniem upadłościowym może

nastąpić jedynie wówczas, gdy w tym postępowaniu wierzytelność ta została

prawomocnie oddalona.

Z art. 1821

§ 1 k.p.c. nie wynika, że każde postępowanie podlega umorzeniu

po ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej pozwanego. W wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 16 października 2008 r., III CSK 120/08 (nie publ.) przyjęto, że hipotezą art.

1821

§ 1 k.p.c. objęte są tylko takie sprawy, których przedmiotem są wierzytelności

podlegające zgłoszeniu w postępowaniu upadłościowym. Przekonuje o tym treść

art. 1821

§ 2 k.p.c., w którym jest mowa o ponownym wytoczeniu powództwa w

terminie trzech miesięcy po prawomocnej odmowie uznania wierzytelności.

Oznacza to, że umorzenie postępowania na podstawie § 1 tego przepisu może

dotyczyć tylko takich spraw, w których dochodzone są wierzytelności podlegające

zgłoszeniu i uznawaniu w postępowaniu upadłościowym (wierzytelności

upadłościowe). Potwierdza to treść art. 145 ust. 1 Pr.u.n. dotycząca spraw

wszczętych przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości, które mogą

być podjęte przeciwko syndykowi; dotyczy to tylko spraw o wierzytelność, która

podlega zgłoszeniu do masy upadłości. W postanowieniu z dnia 14 maja 2009 r., I

CSK 427/08 (OSNC 2010, nr 3, poz. 43) Sąd Najwyższy przyjął, że art. 1821

§ 1

k.p.c. nie dotyczy postępowania, w którym dochodzone są roszczenia z tytułu

ochrony przysługującej w wypadku naruszenia praw podmiotowych bezwzględnych

(np. roszczenia windykacyjne), a w wyroku z dnia 16 października 2008 r., III CSK

120/08, stwierdził, że wymieniony przepis nie stosuje się w sprawie, w której powód

zgłosił żądanie o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli, gdyż jej

przedmiotem jest roszczenie niepodlegające zgłoszeniu w postępowaniu

upadłościowym.

Przedmiotem postępowania w niniejszej sprawienie nie jest wierzytelność

podlegająca zgłoszeniu do masy upadłości, lecz roszczenie przewidziane w art. 390

§ 2 k.c., obejmujące żądanie zobowiązania pozwanej do złożenia określonego w

pozwie oświadczenia woli, już więc tylko ta okoliczność uzasadnia podniesiony w

skardze zarzut naruszenia art. 1821

§ 1 k.p.c. Ponadto, stanowisko Sądu

Apelacyjnego o zmianie ex lege zobowiązania niepieniężnego pozwanej w

zobowiązanie pieniężne na podstawie art. 91 ust. 2 Pr.u.n., które powinno być

dochodzone przez powodów w drodze zgłoszenia wierzytelności pieniężnej do

masy upadłości, było przedwczesne. Należy mieć na względzie art. 51 ust. 1 pkt 5

Pr.u.n., według którego, uwzględniając wniosek o ogłoszenie upadłości, sąd wydaje

postanowienie o ogłoszeniu upadłości i wzywa osoby, którym przysługują prawa

oraz prawa i roszczenia osobiste ciążące na nieruchomości należącej do upadłego,

jeżeli nie zostały ujawnione przez wpis w księdze wieczystej, do ich zgłoszenia w

wyznaczonym terminie nie krótszym niż miesiąc i nie dłuższym niż trzy miesiące,

pod rygorem utraty prawa powoływania się na nie w postępowaniu upadłościowym.

Te prawa i roszczenia nie podlegają więc zgłoszeniu wierzytelności, o którym

stanowi art. 51 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 236 Pr.u.n.; z chwilą ogłoszenia

upadłości nie gasną one i nie przekształcają się ex lege w wierzytelność pieniężną.

Dopiero – jak stanowi art. 313 ust. 2 Pr.u.n. – sprzedaż nieruchomości powoduje

wygaśnięcie praw oraz praw i roszczeń osobistych ujawnionych przez wpis w

księdze wieczystej lub nieujawnionych w ten sposób, lecz zgłoszonych sędziemu

komisarzowi w terminie określonym w art. 51 ust. 1 pkt 5 Pr.u.n. W ich miejsce

uprawniony nabywa prawo do zaspokojenia wartości wygasłych praw oraz skutków

ujawnienia praw i roszczeń osobistych ciążących na nieruchomości z ceny

uzyskanej ze sprzedaży obciążonej nieruchomości (art. 313 ust. 2 w związku z art.

345 i 346 Pr.u.n.). Jeżeli w toku postępowania upadłościowego nie dojdzie do

sprzedaży nieruchomości, prawa i roszczenia, o których mowa, nie wygasają i

mogą być dochodzone przeciwko upadłemu po ukończeniu lub umorzeniu

postępowania upadłościowego.

Przykładem roszczenia osobistego przewidzianego w art. 51 ust. 1 pkt 5

Pr.u.n. jest roszczenie o przeniesienie własności nieruchomości lub użytkowania

wieczystego, które – zgodnie z art. 16 ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o

księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze

zm.) – może być ujawnione w księdze wieczystej. Roszczenia takie mogą wynikać z

umowy deweloperskiej uregulowanej w art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 24 czerwca

1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.) lub z

umowy przedwstępnej. Wymaga więc przesądzenia, czy z umowy zawartej przez

strony wynika roszczenie, o którym stanowi art. 51 ust. 1 pkt 5 Pr.u.n., co

wyłączałoby możliwość zastosowania art. 91 ust. 2 Pr.u.n. W takim przypadku nie

miałby również zastosowanie art. 1821

§ 1 k.p.c. Stanowcza ocena tej kwestii nie

jest jednak możliwa bez dokonania dodatkowych ustaleń dotyczących treści umowy

zawartej przez strony.

W sprawach wszczętych przeciwko upadłemu, w stosunku do którego

ogłoszono upadłość likwidacyjną, o roszczenia niepodlegające zgłoszeniu

wierzytelności do masy upadłości, postępowanie powinno zostać zawieszone na

podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., stosowanego przez analogię. Żaden przepis

kodeksu postępowania cywilnego nie reguluje sytuacji, w której ogłoszono upadłość

likwidacyjną pozwanego w trakcie trwania postępowania sądowego dotyczącego

masy upadłości, nieobejmującego wierzytelności podlegającej zgłoszeniu do masy

upadłości. Takiej sytuacji nie obejmuje hipoteza art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., nie

oznacza to jednak, że w takiej sytuacji może toczyć się postępowanie w

dotychczasowej konfiguracji procesowej z udziałem upadłego. Z ogólnych

przepisów dotyczących konsekwencji ogłoszenia upadłości wynika, że z chwilą

ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego, upadły traci na

rzecz syndyka masy upadłości prawo zarządu, korzystania i rozporządzania swoim

majątkiem (art. 75 ust. 1 Pr.u.n.). Upadły nie może być także stroną żadnego

postępowania sądowego dotyczącego mienia wchodzącego w skład masy

upadłości (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2009 r., II CNP

129/08, nie publ.). Według art. 144 ust. 1 Pr.u.n., jeżeli ogłoszono upadłość

obejmującą likwidację majątku upadłego, postępowania sądowe dotyczące masy

upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub

przeciwko niemu, który działa jako tzw. strona zastępcza, występując w imieniu

własnym, ale na rzecz upadłego (art. 144 ust. 2 Pr.u.n.). Wyjątki od tej zasady

zostały określone w art. 144 ust. 3 i dotyczą one postępowań w sprawach o należne

od upadłego alimenty oraz renty z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie ciała lub

rozstrój zdrowia albo utratę żywiciela oraz z tytułu zamiany uprawnień objętych

treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę. Przepis art. 144 ust. 1 Pr.u.n. ma

zastosowanie do wszelkich postępowań dotyczących masy upadłości bez względu

na rolę procesową upadłego dłużnika.

Rozważania te potwierdzają zauważony w doktrynie oraz w orzecznictwie

(por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2008 r., II

CSK 561/07) brak właściwej korelacji pomiędzy przepisami prawa procesowego

(art. 174 § 1 pkt 4 oraz art. 1821

k.p.c.) i przepisami zawartymi w prawie

upadłościowym (art. 144 ust. 1 oraz art. 145 ust. 1 Pr.u.n.). Nie ulega jednak

wątpliwości, że ze względu na to, iż według przepisów prawa upadłościowego

upadły traci możliwość występowania w jakiejkolwiek sprawie dotyczącej masy

upadłości na rzecz syndyka masy upadłości, od chwili ogłoszenia upadłości nie

mogą biec terminy procesowe przeciwko syndykowi masy upadłości do czasu jego

wstąpienia do sprawy (art. 179 § 2 k.p.c.). Z tych względów w rozważanej sytuacji

procesowej uzasadnione było zastosowanie w drodze analogii art. 174 § 1 pkt 4

k.p.c. Sąd Apelacyjny naruszył jednak ten przepis, gdyż akceptując zasadność

umorzenia postępowania przez Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 1821

§ 1

k.p.c., faktycznie wyłączył zastosowanie w sprawie konsekwencji prawnych

wynikających z art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. Zastosowanie przez analogię art. 174 § 1

pkt 4 k.p.c. wykluczało nie tylko umorzenie postępowania, ale również możliwość

uchylenia przez Sąd Okręgowy własnego wyroku. Sąd ten, zgodnie z art. 332 § 1

k.p.c., był związany wyrokiem od chwili ogłoszenia i nie miał podstaw do jego

uchylenia. (...)

Przedstawione uchybienia miały wpływ na treść zaskarżonego postanowienia,

gdyż w ich wyniku doszło do oddalenia zażalenia powodów. Z tego względu Sąd

Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.