III CZP 62/10

Uchwała z dnia 23 września 2010 r., III CZP 62/10

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Dariusz Dończyk

Sędzia SN Wojciech Katner

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa – Państwowe

Gospodarstwo Leśne, Lasy Państwowe, Nadleśnictwo O. oraz Starosty Powiatu O.

o wpis w księdze wieczystej, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 23 września 2010 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy w Olsztynie postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2010 r.:

"Czy w świetle zasady jednolitości Skarbu Państwa dopuszczalne jest w

postępowaniu wieczystoksięgowym rozpoznanie apelacji wniesionej przez Skarb

Państwa reprezentowany przez określone statio fisci w sprawie z udziałem Skarbu

Państwa reprezentowanego przez inną statio fisci, jeżeli wnioski zmierzają do

wpisania w dziale II księgi wieczystej innej statio fisci niż ta, którą wpisał sąd

rejonowy?"

podjął uchwałę:

Wpis w księdze wieczystej prawa własności Skarbu Państwa,

wskazujący – jako trwałego zarządcę – określoną jednostkę organizacyjną

Skarbu Państwa nieposiadającą osobowości prawnej, może być zaskarżony

apelacją wniesioną przez Skarb Państwa reprezentowany przez inną

jednostkę organizacyjną, opartą na zarzucie, że zarząd przysługuje tej innej

jednostce.

Uzasadnienie

Wnioskodawca Skarb Państwa – Państwowe Gospodarstwo Leśne, Lasy

Państwowe – Nadleśnictwo O. wniósł o odłączenie z księgi wieczystej określonej

działki gruntowej, o założenie dla niej nowej księgi oraz o wpisanie prawa własności

na rzecz Skarbu Państwa – w zarządzie wnioskodawcy. Powołał się na art. 4 w

związku z art. 32 i 35 oraz art. 74 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach (jedn.

tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 45, poz. 435 ze zm.).

Postanowienie Sądu Rejonowego w Olecku uwzględniające wniosek zaskarżył

apelacją Skarb Państwa – Starosta Powiatu O., zarzucając naruszenie art. 6268

§ 1

i 2 oraz art. 6269

k.p.c. w związku z art. 31 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.), a

także art. 74 w związku z art. 3 ustawy o lasach.

Przy rozpoznawaniu tej apelacji Sąd Okręgowy w Olsztynie powziął poważne

wątpliwości, którym dał wyraz w przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniu

prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 34 k.c., Skarb Państwa jest w stosunkach cywilnoprawnych

podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą mienia państwowego nienależącego

do innych państwowych osób prawnych. Jest on osobą prawną o szczególnym

charakterze; czerpiąc osobowość prawną bezpośrednio z Konstytucji i kodeksu

cywilnego, nie podlegając wpisowi w jakimkolwiek rejestrze oraz nie mając statutu i

odrębnych organów, działa w obrocie cywilnoprawnym przez jednostki

organizacyjne niemające osobowości prawnej określone w ustawie, albo przez te, z

których działalnością wiąże się określony stosunek prawny. Taka struktura Skarbu

Państwa rodzi wiele problemów praktycznych i jurydycznych, a sytuację komplikuje

fakt, że niekiedy, z mocy ustawy, za Skarb Państwa działają także organy jednostek

samorządu terytorialnego lub inne osoby prawne. Odzwierciedleniem tej swoistej,

nieprzejrzystej konstrukcji Skarbu Państwa jest w postępowaniu cywilnym art. 67 §

2 k.p.c., przewidujący, że czynności procesowe Skarbu Państwa podejmuje organ

państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone

roszczenie, lub organ jednostki nadrzędnej.

Niezależnie od problemów polegających na ustaleniu właściwej w danej

sprawie jednostki uprawnionej (zobowiązanej) do reprezentacji Skarbu Państwa

oraz bez względu na liczbę tych jednostek występujących w sprawie, stroną

(uczestnikiem postępowania) jest zawsze Skarb Państwa jako osoba prawa

prywatnego, a nie reprezentująca go statio fisci (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 13 kwietnia 1983 r., IV CR 66/83, OSNCP 1984, nr 1, poz. 5 oraz z dnia 11

maja 1999 r., I CKN 1148/97, OSNC 1999, nr 12, poz. 205). Jednocześnie w

orzecznictwie przyjęto, że jeżeli Skarb Państwa jest w konkretnej sprawie

reprezentowany przez kilka jednostek organizacyjnych, spełniających wymagania

określone w art. 67 § 2 k.p.c., to wydane przeciwko niemu orzeczenie nie może

mieć dwoistego charakteru, tj. zawierać rozstrzygnięcia o uwzględnieniu roszczenia

w stosunku do jednej jednostki organizacyjnej i oddaleniu w stosunku do innych

jednostek (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 1970 r., II

CR 445/68, OSNCP 1970, nr 10, poz. 190, oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia

27 listopada 1974 r., II CR 656/74, OSNC 1975, nr 7-8, poz. 119 i z dnia 24 kwietnia

1978 r., II CR 96/78, OSNCP 1979, nr 1, poz. 11). Odwołując się do zasady

jednolitości Skarbu Państwa, Sąd Najwyższy uznał przy tym, że rozstrzyganie

sporów między poszczególnymi stationes fisci może odbywać się tylko poza

systemem ochrony sądowej, a w szczególności poza postępowaniem cywilnym

(por. postanowienie z dnia 17 stycznia 2001 r., IV CKN 1672/00, nie publ.).

Na uboczu należy zaznaczyć, że współcześnie w stanie normatywnym, a w

ślad za tym w judykaturze coraz częściej pojawiają się przypadki przyznawania

państwowym jednostkom organizacyjnym niemającym osobowości prawnej tzw.

szczególnej zdolności sądowej; wówczas rolę strony procesu (uczestnika

postępowania) spełnia nie Skarb Państwa, a właśnie ta jednostka (por. np. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2006 r., III CZP 22/06, OSNC 2007, nr 2, poz.

23, oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2010 r., IV CSK 261/09,

OSNC-ZD 2010, nr C, poz. 94).

Przechodząc do istoty zagadnienia prawnego przedstawionego do

rozstrzygnięcia, należy podkreślić, że powstało ono przy rozpoznawaniu sprawy

wieczystoksięgowej, a więc w postępowaniu nieprocesowym, skonstruowanym

według zasad odbiegających – mimo zbieżności celów i funkcji – od postępowania

procesowego. Domeną postępowania nieprocesowego jest załatwianie spraw, w

których – w przeciwieństwie do procesu, mającego charakter dwustronny – liczba

zainteresowanych może być różna, a ich interesy mogą być zbieżne lub sprzeczne,

a niejednokrotnie przenikać się i krzyżować, przy czym niewykluczone jest także

prowadzenie postępowania przy udziale tylko jednego podmiotu. Cechą

postępowania nieprocesowego jest również to, że częściej niż proces ma ono

charakter prewencyjny (ochronny) oraz że znacznie mocniej akcentowany jest w

nim interes publiczny (por. np. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2010 r., zasady prawnej, III CZP 112/09, OSNC

2010, nr 7-8, poz. 98). Uwaga ta w znacznym stopniu dotyczy postępowania

wieczystoksięgowego (art. 6261

i nast. k.p.c.), którego podstawową funkcją jest

utrwalanie i publiczne ujawnianie stanu prawnego nieruchomości w celu

zapewnienia bezpieczeństwa obrotu.

Ustrój ksiąg wieczystych normuje ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece oraz wydane na jej podstawie rozporządzenia wykonawcze.

Prowadzenia ksiąg wieczystych, sposobów dokonywania wpisów oraz ich treści

dotyczy rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w

sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. Nr 102, poz.

1122 ze zm.). Zgodnie z § 41 ust. 1 pkt 1 tego rozporządzenia, prawo Skarbu

Państwa uprawnionego z tytułu własności określa się w księdze wieczystej w ten

sposób, że jeżeli nieruchomość jest w trwałym zarządzie państwowej jednostki

organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, wymienia się Skarb Państwa

oraz nazwę i adres tej jednostki jako trwałego zarządcy. W związku z tym sąd w

postępowaniu wieczystoksięgowym jest zobowiązany ustalić z urzędu, czy

nieruchomość Skarbu Państwa pozostaje w trwałym zarządzie i której jednostce ten

zarząd przysługuje.

Należy podkreślić, że wpis trwałego zarządu oraz podmiotu uprawnionego z

tego tytułu – istotny z punktu widzenia pewności obrotu – ma także istotne

znaczenie materialnoprawne. Przyznanie trwałego zarządu, będącego formą

władania nieruchomością państwową (samorządową), umożliwia konkretnej

państwowej jednostce organizacyjnej prawidłowe gospodarowanie nieruchomością,

jak też określa zakres odpowiedzialności takiej jednostki oraz jej uprawnienia w

stosunku do „zarządzanej” nieruchomości (por. m.in. art. 18 oraz 43 i nast. w

związku z art. 199 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami, jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.). W związku

z tym interes konkretnej jednostki organizacyjnej w tym, aby wpis trwałego zarządu

do księgi wieczystej odpowiadał rzeczywistemu stanowi prawnemu, jest oczywisty.

Interes ten zbieżny jest zresztą także z interesem publicznym.

W rozpoznawanej sprawie uprawnienia do trwałego zarządu nieruchomości

zgłosiły dwie stationes fisci – Starosta Powiatu O., na podstawie art. 11a w związku

z art. 11 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami, oraz Nadleśnictwo O., na

podstawie art. 4 w związku z art. 32 i 35 oraz art. 74 ustawy o lasach. Należy zatem

przyjąć, że sprawa o wpis do księgi wieczystej jako zarządcy innej stationis fisci niż

ta, która jest już ujawniona w księdze, wiąże się – w rozumieniu art. 67 § 2 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c. – z działalnością obu tych jednostek. Wynika z tego, że

w niniejszej sprawie Skarb Państwa – będący jedynym uczestnikiem postępowania

(wnioskodawcą) – powinien być reprezentowany przez obie te stationes: przez Lasy

Państwowe jako podmiot twierdzący, że nieruchomość ma charakter leśny i

powinna być dla niej założona oddzielna księga wieczysta, oraz przez Starostę,

zarzucającego, że sporna nieruchomość takiej kwalifikacji nie ma.

Udział w sprawie, w imieniu Skarbu Państwa, kilku jednostek organizacyjnych,

z których działalnością wiąże się dochodzone roszczenie (uprawnienie), nie był w

judykaturze Sądu Najwyższego kwestionowany; należy dodać, że nie ma

przeszkód, aby w sprawie toczącej się w postępowaniu nieprocesowym

występowały jednostki, których interesy nie są zbieżne. W niniejszej sprawie pogląd

ten znajduje dodatkowe wsparcie w § 41 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 17

września 2001 r., obejmującego także sytuację, w której uprawnienia do

wykonywania trwałego zarządu nieruchomości zgłaszają różne stationes fisci.

Dopuszczenie do uczestnictwa w postępowaniu nieprocesowym dwu

państwowych jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej

oznacza, że zawiązany między nimi i uzewnętrzniony w sprawie konflikt zostanie

rozstrzygnięty przez sąd z zachowaniem wszystkich gwarancji procesowych, w

sposób niezawisły i bezstronny. Zważywszy, że współczesny system prawny nie

przewiduje, mimo oczywistej potrzeby, instytucjonalnych – sądowych lub

pozasądowych – metod rozpatrywania sporów między jednostkami państwowymi

niemającymi osobowości prawnej oraz odrębnej zdolności sądowej, rozwiązanie

takie należy ocenić jako prokonstytucyjne, wychodzące naprzeciw istniejącym

niedostatkom. Trzeba przy tym podkreślić, że nie ma przekonujących argumentów

przeciwko tezie, iż pojęcie „każdy” – użyte w art. 45 Konstytucji na określenie

podmiotu, któremu przysługuje prawo do sądu – obejmuje wyłącznie podmioty

mające osobowość prawną oraz przyznaną przez ustawę zdolność sądową.

Niniejsza sprawa pokazuje, że występują sytuacje, wypływające wprost z

obowiązującego prawa, które uzasadniają przyznanie prawa do sądu – w

określonym zakresie – także innym podmiotom. W tym stanie rzeczy, skoro jest

oczywiste, że w ramach tego prawa mieści się uprawnienie do wniesienia apelacji

oraz że po stronie Starosty O. spełniona została – wywołana zaskarżonym

orzeczeniem Sądu pierwszej instancji – ujmowana szeroko, przesłanka gravaminis,

należało orzec, jak w uchwale.