I UK 94/10

Sygn. akt I UK 94/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Flemming-Kulesza (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania M. B.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziałowi

Regionalnemu

o ustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 grudnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 21 grudnia 2009 r. oddalił apelację wnioskodawcy M. B. od wyroku Sądu

Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 września 2009 r.

2

oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego Oddziału Regionalnego z dnia 12 czerwca 2009 r. stwierdzającej

ustanie ubezpieczenia społecznego rolników od dnia 1 kwietnia 2005 r.

W sprawie tej ustalono, że M. B. został objęty ubezpieczeniem społecznym

rolników od 1 stycznia 1978 r. Od 2 września 1994 r. do 31 sierpnia 1997 r.

podlegał ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej. Od 1 września 1997 r. dokonał wyboru ubezpieczenia społecznego

rolników na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników. (Dz.U. Nr 124, poz. 585, zwanej dalej ustawą

zmieniającą). W dniu 28 kwietnia 2009 r. wpłynęło do KRUS zaświadczenie o

wpisie wnioskodawcy do ewidencji działalności gospodarczej pod nazwą Biuro

Usługowo - Handlowe M. B., od 1 września 1994 r. w zakresie działalności

fizjoterapeutycznej. Naczelnik Urzędu Skarbowego pismem z dnia 2 czerwca 2009

r. potwierdził, że wnioskodawca nadal figuruje w ewidencji podatników

prowadzących działalność gospodarczą. Decyzją z dnia 12 czerwca 2009 r. KRUS,

działając na podstawie art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.,

powoływanej dalej jako ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników lub ustawa) w

brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 2 maja 2004 r. o zmianie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873, zwanej dalej ustawa nowelizującą z 2 maja 2004 r.),

stwierdził ustanie wobec wnioskodawcy ubezpieczenia społecznego rolników od

dnia 1 kwietnia 2005 r., ponieważ nie złożył on w terminie do 14 lutego 2005 r.

zaświadczenia właściwego organu podatkowego o wysokości należnego podatku

za rok 2004.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca domagał się jej zmiany przez

ustalenie, że nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Zarzucił, że

KRUS nigdy nie poinformowała go o obowiązku składania zaświadczeń z urzędu

skarbowego o osiągniętych dochodach oraz o skutkach prawnych zaniechania tego

obowiązku, zwłaszcza że od 1997 r. podlegał ubezpieczeniu rolniczemu, a rolniczy

organ rentowy wiedział, że prowadzi jednocześnie działalność gospodarczą.

3

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawcy uznając, że KRUS nie miała

obowiązku indywidualnego zawiadamiania rolników o konieczności

dokumentowania formy opodatkowania oraz wysokości podatku, a także o skutkach

jego zaniechania. Tam gdzie ustawodawca zastrzega pouczenie ubezpieczonego,

tam też je wyraźnie określa i tylko w takim zakresie jego brak może rodzić skutki

prawne. Wnioskodawca do dnia ogłoszenia wyroku nie przedstawił stosownych

zaświadczeń. Uchybienie wszystkim terminom prawa materialnego, poczynając od

2004 r., prowadziło do ustania z mocy prawa jego ubezpieczenia społecznego

rolników z dniem 1 kwietnia 2005 r., co KRUS potwierdziła w zaskarżonej decyzji.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia

faktyczne oraz wykładnię przepisów dokonaną przez Sąd pierwszej instancji.

Zgodnie z art. 5a ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - w brzmieniu

obowiązującym w okresie objętym zaskarżoną decyzją - rolnicze ubezpieczenie

społeczne może być kontynuowane w razie powstania przesłanki objęcia z mocy

prawa ubezpieczeniem z innego tytułu na skutek rozpoczęcia prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej, po spełnieniu określonych warunków.

Warunkami tymi są, między innymi, zawiadomienie KRUS o podjęciu działalności

gospodarczej, złożenie oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego

oraz przedstawienie Kasie zaświadczenia właściwego organu podatkowego o

wysokości należnego podatku za miniony rok, do dnia 14 lutego każdego roku (art.

5a ust. 5 tej ustawy w brzmieniu nadanym nowelizacją z 2 maja 2004 r.), a po

nowelizacji, która weszła w życie z dniem 24 sierpnia 2005 r. - do dnia 31 maja

każdego roku podatkowego (art. 5a ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 150,

poz. 1248).

Sąd Apelacyjny podkreślił, że art. 5a ustawy nie dotyczy przystąpienia do

ubezpieczenia rolniczego, lecz jego kontynuowania. Oznacza to, że niedopełnienie

warunków w nim określonych, co było w sprawie bezsporne, powoduje ustanie ex

lege tego ubezpieczenia z końcem kwartału, w którym rolnik zobowiązany był

złożyć zaświadczenie w KRUS (art. 5a ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników w brzmieniu obowiązującym w okresie od 2 maja 2004 r. do 23 sierpnia

4

2005 r. oraz art. 5a ust. 6 w brzmieniu obowiązującym od dnia 24 sierpnia 2005 r.).

Przepisy ustanawiające obowiązek złożenia zaświadczenia są przepisami

bezwzględnie obowiązującymi, nie dopuszczają możliwości stosowania zasad

współżycia społecznego ani nie zależą od „uznaniowości” organu rentowego lub

Sądu. Osoba prowadząca pozarolniczą działalność ma obowiązek zapoznać się z

obowiązującymi przepisami prawnymi. KRUS, mimo braku takiego obowiązku,

informowała ubezpieczonych prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą

o zmianie przepisów w związku z nowelizacją z 2 maja 2004 r. Tymczasem

wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą już od 1994 r., a informację o

kontynuowaniu tej działalności KRUS uzyskała w 2009 r. wskutek

przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego.

Sąd uznał, że wnioskodawca „podlegając ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej począwszy od 1

października 2004 r., nie spełniał przesłanek do objęcia ubezpieczeniem

społecznym rolników z mocy ustawy, a wydanie decyzji o objęciu go tym tytułem

ubezpieczenia było dotknięte od początku wadą prawną wywołaną faktem

nieprzedłożenia stosownych zaświadczeń i oświadczenia o kontynuowaniu

ubezpieczenia rolniczego. Oznaczało to, że KRUS, który ujawnił fakt niedopełnienia

warunków określonych w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników był

władny wydać decyzję korygującą z mocą wsteczną wcześniej ustalony

bezpodstawnie tytuł rolniczego ubezpieczenia społecznego”. Była to w istocie

deklaratoryjna decyzja stwierdzająca nie tyle ustanie, co niepodleganie z mocą

wsteczną rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu, bo została oparta na ustaleniu,

że wnioskodawca nie dopełnił wymogów formalnych i z tego względu nie spełniał

ustawowych warunków kontynuowania rolniczego tytułu ubezpieczenia

społecznego.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego, w szczególności art. 5a ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że ma on

zastosowanie niezależnie od nałożonych na organ rentowy obowiązków

poinformowania rolników o obowiązku składania zaświadczeń z urzędu

skarbowego w określonym terminie i skutkach prawnych ich niezłożenia, a także

5

przez przyjęcie, że to na rolniku w całości spoczywa odpowiedzialność za

znajomość wszystkich bieżących i zmieniających się przepisów oraz konieczności

dostosowania się do nich, podczas gdy organ rentowy nie ma żadnych obowiązków

w tym zakresie i może nawet po kilku latach wydać decyzję wsteczną stwierdzającą

niepodleganie ubezpieczeniu rolników.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano

potrzebę wykładni art. 5a ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a w

szczególności wyjaśnienie: 1/ czy ma on zastosowanie w przypadku, „gdy rolnik

został objęty ubezpieczeniem społecznym rolników na podstawie art. 2 ustawy z

dnia 12 września 1996 r., zatem KRUS wiedział o prowadzeniu przez niego

pozarolniczej działalności gospodarczej i mimo to nie poinformował go o obowiązku

składania stosownych zaświadczeń z Urzędu Skarbowego”, 2/ czy KRUS „ma

możliwość wydania dopiero po kilku latach, kiedy to przyjmował składki na

ubezpieczenie społeczne rolników, decyzji o ustaniu ubezpieczenia społecznego z

datą wsteczną”. Ponadto, w kontekście dwóch odmiennych orzeczeń Sądu

Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 238/07 oraz z dnia 4 kwietnia 2008 r.

I UK 287/07, pojawia się zagadnienie prawne sprowadzające się do pytania „czy w

sytuacji nałożenia przez ustawodawcę na podlegających ubezpieczeniu

dodatkowego obowiązku warunkującego dalsze podleganie ubezpieczeniu

społecznemu rolników i jednoczesnego wprowadzenia zawitego terminu do

wypełnienia tego obowiązku, obowiązkiem Kasy było zawiadomienie

ubezpieczonego o nowej regulacji prawnej, a w szczególności o rygorze

niedopełnienia obowiązków”.

Skarżący podkreślił, że o fakcie prowadzenia przez niego działalności

gospodarczej organ rentowy wiedział od samego początku w momencie wydawania

decyzji o objęciu go ubezpieczeniem rolników na podstawie przepisów

przejściowych (art. 2 ustawy z dnia 12 września 1996 r.). Natomiast organ rentowy

oraz Sądy obu instancji obciążają skarżącego całkowicie odpowiedzialnością za

realizację swoich obowiązków, uznając, że miał obowiązek znajomości przepisów

prawa, które mają go dotyczyć. Tymczasem przepisy te nie tylko zostały

wprowadzone w trakcie kontynuacji ubezpieczenia rolniczego i jednoczesnego

prowadzenia działalności gospodarczej, to dodatkowo ulegały zmianie i były

6

zaskarżane do Trybunału Konstytucyjnego. W tak skomplikowanej sytuacji prawnej

trudno wymagać, aby rolnik był w stanie znać aktualnie obowiązujące przepisy i

wiedzieć jakie są jego obowiązki oraz konsekwencje ich niezachowania. W ocenie

skarżącego, takie zachowanie organów rentowych, a także wydanie decyzji z datą

wsteczną, przy jednoczesnym przez cały ten okres przyjmowaniu składek z tytułu

ubezpieczenia społecznego rolników stanowi naruszenie zasady zaufania obywateli

do organów administracji (art. 8 k.p.a.).

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, a także o

zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę

kasacyjną w granicach zaskarżenia (biorąc w tym zakresie z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania), oraz w granicach podstaw skargi. Ponieważ w

rozpoznawanej sprawie nie było przesłanek do stwierdzenia nieważności

postępowania, Sąd Najwyższy rozpoznał wniesioną skargę w granicach

wskazanych w niej podstaw, które zostały ograniczone do zarzutu naruszenia art.

5a ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a także - postawionego w

uzasadnieniu skargi - zarzutu naruszenia art. 8 k.p.a. Ten drugi zarzut usuwa spod

rozeznania kasacyjnego już dlatego, że art. 8 k.p.a. nie jest przepisem prawa

materialnego ani prawa procesowego, które stosuje sąd powszechny lub Sąd

Najwyższy przy rozpoznaniu sprawy cywilnej z zakresu ubezpieczeń społecznych

(art. 1 k.p.c.), a tylko na takich podstawach (przepisach prawa materialnego lub

prawa cywilnego procesowego) można oprzeć skargę kasacyjną (art. 3983

§ 1 pkt 1

lub 2 k.p.c.). W postępowaniu kasacyjnym nie można zatem racjonalnie lub

zasadnie stawiać zarzutu naruszenia przepisu procedury administracyjnej.

Nie jest trafny ani usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 5a ust. 5 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, który stanowi, że niezachowanie terminu, o

którym mowa w ust. 1 pkt 1, jest równoznaczne z ustaniem ubezpieczenia

rolniczego od dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności

gospodarczej lub współpracy przy prowadzeniu tej działalności. Tymczasem w

7

rozpoznanej sprawie nie było sporu co do złożenia oświadczenia o kontynuowaniu

ubezpieczenia rolniczego w terminie 14 dni od dnia rozpoczęcia wykonywania

pozarolniczej działalności gospodarczej, ponieważ skarżący rolnik, który

równocześnie prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, dokonał wyboru

rolniczego tytułu ubezpieczenia rolniczego na podstawie art. 2 ustawy zmieniającej

ustawę o ubezpieczeniu społecznym rolników, wracając do ubezpieczenia

rolniczego z dniem 1 września 1997 r. Natomiast z tej podstawy skargi (art. 5a ust.

5) nie wynika obowiązek złożenia zaświadczenia, o którym mowa w art. 5a ust. 4, tj.

zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku

dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za

poprzedni rok podatkowy, ani skutek naruszenia tego obowiązku. Taki obowiązek

wynika z ust. 4, a skutki niezachowania terminu do złożenia wymaganego

zaświadczenia reguluje ust. 6 art. 5a ustawy, tyle że tych jednostek redakcyjnych

(ustępów) autor skargi kasacyjnej nie wskazał jako podstaw skargi kasacyjnej.

Zarzucając błędną wykładnię ust. 5 art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, która miała polegać - według sformułowań skargi kasacyjnej - na

ustaleniu, że przepis ten „ma zastosowanie niezależnie od nałożonych na organ

rentowy obowiązków w postaci konieczności poinformowania rolników o obowiązku

składania zaświadczeń z urzędu skarbowego w określonym terminie i skutkach

prawnych ich niezłożenia” autor skargi uchybił wskazaniu adekwatnych jej podstaw,

np. dotyczących potencjalnego naruszenia art. 5a ust. 1 pkt 5 w związku z ust. 3-4

oraz ust. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a także nie określił

przepisów (poza art. 8 k.pa.), które - w jego ocenie - nakładają na organy rentowe

obowiązek informowania ubezpieczonych rolników, którzy równocześnie prowadzą

pozarolniczą działalność gospodarczą, o zmianach w prawie („fakcie nowelizacji”).

Ponadto z tej wskazanej przez skarżącego podstawy skargi nie wynika ustawowa

konieczność zawiadomienia przez rolniczy organ rentowy ubezpieczonego rolnika

„o obowiązku złożenia dodatkowych dokumentów oraz skutkach niezachowania

terminu”. Sąd Najwyższy, który rozpoznaje skargę w graniach jej podstaw, nie

może domyślać się, poszukiwać lub wyręczać autora skargi kasacyjnej we

wskazaniu adekwatnych podstaw skargi, jeżeli takie istnieją.

8

W rozpoznawanej sprawie nie była sporna okoliczność, że skarżący „nigdy

nie wprowadzał w błąd organu” co do równoczesnego kontynuowania pozarolniczej

działalności gospodarczej, co jednak nie zwalniało go z obowiązku wykonywania

ustawowo określonych powinności, w tym z obowiązku corocznego składania

zaświadczeń właściwego urzędu skarbowego o kwotach należnego podatku

dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za

poprzednie lata podatkowe, pod rygorem utraty (ustania) rolniczego tytułu

ubezpieczenia społecznego z mocy samego prawa (art. 5a ust. 1 pkt 5 w związku z

ust. 3-4 oraz ust. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Taki restrykcyjny

skutek niezłożenia wymaganego zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego

prowadzi z mocy samego prawa do ustania rolniczego tytułu ubezpieczenia

społecznego i nie jest uwarunkowany wcześniejszym pouczeniem o skutkach

zaniechania corocznego składania wymaganych zaświadczeń. W każdym razie

skarżący nie wskazał takich podstaw, z których można by wywieść obowiązek

organu rentowego każdorazowego pouczania ubezpieczonych o zmianach w

prawie ubezpieczeń społecznych dotyczących okoliczności prowadzących do

ustania rolniczego ubezpieczenia społecznego. Powołane w skardze orzeczenia

Sądu Najwyższe nie stanowią podstaw kasacji, zwłaszcza że skarżący nie wskazał

żadnych konkretnych przepisów prawa (poza wyżej omówionym zarzutem

naruszenia art. 5 ust. 5 ustawy), które wymagałyby wykładni w kierunku

postulowanym w skardze kasacyjnej.

Skomplikowane regulacje prawne, a przede wszystkim rygorystyczna

sankcja ustania z mocy prawa rolniczego ubezpieczenia społecznego (art. 5a ust. 6

ustawy) w zestawieniu z celem ustawowego obowiązku corocznego składania

zaświadczeń właściwego urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku

dochodowego od przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za

poprzedni rok podatkowy, który nie powinien przekroczyć kwoty 2.528 zł, były w

rozpoznanej sprawie kontrowersyjne, zwłaszcza że ustawowe kryterium podatkowe

nie zostało przekroczone (art. 5a ust. 1 pkt 5 ustawy), a „śladowe” w

rozpoznawanej sprawie kwoty należnego podatku nie sięgały ustawowo

wyznaczonej dopuszczalnej kwoty granicznej. Jednakże na gruncie ograniczonych i

nieadekwatnych podstaw skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy nie miał procesowych

9

możliwości ani obowiązku odnoszenia się do tych kontrowersji, zwłaszcza że

Trybunał Konstytucyjny orzekł wyłącznie o „temporalnej” niekonstytucyjności art. 5a

ust. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przy „jednodniowej vacatio

legis ustawy i braku precyzyjnej regulacji przejściowej” (por. wyrok z dnia 18 lipca

2006 r., P 6/05, OTK-A 2006 nr 7, poz. 81). Powyższe oznacza, że bez zmiany

stanu prawnego lub bez stwierdzenia niekonstytucyjności zastosowanej wobec

skarżącego rygorystycznej regulacji prawnej, np. ze względu na nieproporcjonalnie

restrykcyjną sankcję ustania rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego, powrót

skarżącego do rolniczego ubezpieczenia społecznego wymaga ustania

ubezpieczenia skarżącego z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej. Mając

powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).