V CSK 61/10

Sygn. akt V CSK 61/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

Protokolant Piotr Malczewski

w sprawie z powództwa B. Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu

Inwestycyjnego Zamkniętego w W.

przeciwko T. i K. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 18 września 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Nakazem zapłaty z dnia 1 sierpnia 2008 r. Sąd Okręgowy orzekł, że

pozwany T. P. ma w ciągu dwóch tygodni od doręczenia nakazu zapłacić powodowi

Niestandaryzowanemu Sekurytyzacyjnemu Funduszowi Inwestycyjnemu

Zamkniętemu „B.” kwotę 450 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 18 lipca

2008 r. oraz kosztami postępowania albo wnieść w tym terminie zarzuty. Kolejnym

nakazem z dnia 29 września 2008 r. Sąd Okręgowy orzekł, że pozwana K. P. ma w

ciągu dwóch tygodni od doręczenia nakazu zapłacić powodowi kwotę 450 000 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 18 lipca 2008 r. oraz kosztami postępowania.

Zastrzegł równocześnie, że kwotę tę pozwana ma zapłacić solidarnie z pozwanym

T. P.

Po przeprowadzeniu rozprawy na skutek wniesionych zarzutów, Sąd

Okręgowy wyrokiem z dnia 25 marca 2009 r. utrzymał obydwa nakazy w mocy.

Ustalił, że w dniu 16 marca 2001 r. pozwany T. P., prowadzący działalność

gospodarczą pod firmą Przetwórnia Warzyw i Owoców „A” Handel Hurtowy,

Detaliczny, zawarł z Bankiem Gospodarki Żywnościowej S.A. z siedzibą w

Warszawie umowę kredytu w kwocie 400 000 zł z terminem spłaty do dnia 15

marca 2002 r. Jednym ze sposobów zabezpieczenia było poręczenie udzielone

przez pozwaną K. P. Kredyt nie został spłacony w terminie, wobec czego w dniu 11

września 2003 r. Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. wystawił przeciwko obojgu

pozwanym bankowy tytuł egzekucyjny na kwotę 510 162,80 zł. Na podstawie tego

tytułu, po nadaniu mu klauzuli wykonalności, wszczęto postępowanie egzekucyjne,

które zostało następnie umorzone postanowieniem z dnia 2 czerwca 2008 r.

wydanym przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym.

W dniu 30 października 2007 r. Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. zawarł

z powodem – bez uzyskania zgody pozwanych – umowę przelewu pakietu

wierzytelności, w skład którego wchodziła wierzytelność wynikająca z umowy

kredytowej z dnia 16 marca 2001 r. Pismem z dnia 24 czerwca 2008 r. powód

wezwał pozwanych do zapłaty kwoty 840 772,07 zł w terminie do dnia 8 lipca

2008 r. Według wyciągu z ksiąg rachunkowych funduszu sekurytyzacyjnego,

zadłużenie pozwanych na dzień 8 lipca 2008 r. wynosiło 842 536,70 zł, w tym

3

należność główna – 373 385,04 zł, odsetki – 467 429,47 zł oraz koszty – 1 722,19

zł.

Sąd Okręgowy uznał, że na podstawie umowy przelewu z dnia

30 października 2007 r. Bank Gospodarki Żywnościowej S.A. przeniósł na powoda

wierzytelność przysługującą mu wobec pozwanych. Pozwani, prezentując

odmienny pogląd, powoływali się na obowiązujący w chwili zawarcia umowy

przelewu art. 92c ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe ( jedn. tekst:

Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm. – dalej: „Pr. bank.”), według którego przelew

wierzytelności banku na fundusz sekurytyzacyjny wymagał uzyskania przez bank

zgody dłużnika banku, będącego stroną czynności dokonanej z bankiem, jak

również zgody dłużnika z tytułu zabezpieczenia wierzytelności banku wynikającej

z dokonanej czynności. Obowiązek ten – stwierdził Sąd Okręgowy – został jednak

wobec pozwanych wyłączony przez art. 326 ust. 2 ustawy z dnia 27 maja 2004 r.

o funduszach inwestycyjnych (Dz.U. Nr 146, poz. 1546 ze zm. – dalej: „u.f.i.” lub

„ustawa o funduszach inwestycyjnych”), który zwolnił banku od uzyskania zgody

dłużnika banku na przelew wierzytelności z tytułu umów kredytu w przypadku

niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu, określonych

w umowie. Pozwany nie dotrzymał natomiast warunków umowy kredytowej, gdyż

nie spłacił kredytu w ustalonym terminie.

Na skutek apelacji pozwanych, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18

września 2009 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że uchylił wydane

wobec pozwanych nakazy zapłaty i oddalił powództwo. Sąd Apelacyjny

zaaprobował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, a ponadto ustalił, że

pozwani nie złożyli na piśmie oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz

powoda. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął,

że, zgodnie z art. 92c ust. 1 Pr. bank. w związku z art. 326 ust. 1 i 2 u.f.i., Bank

Gospodarki Żywnościowej S.A. był uprawniony do zawarcia umowy przelewu bez

zgody pozwanych, gdyż pozwani nie spłacili kredytu w terminie określonym

w umowie kredytowej. Przepis art. 326 ust. 2 u.f.i. nie zwalniał jednak powoda

z obowiązku uzyskania od pozwanych oświadczenia o poddaniu się egzekucji na

rzecz powoda. Z art. 92 c ust. 1 Pr. bank. wynikał natomiast obowiązek uzyskania

nie tylko zgody dłużnika na przelew, lecz także złożenia przez dłużnika

4

oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego, który

nabędzie wierzytelność. Pozwani zaprzeczyli, aby składali takie oświadczenia,

a powód nigdy nie twierdził, że nimi dysponuje. W tej sytuacji umowę przelewu

z dnia 30 października 2007 r. trzeba uznać za czynność prawną dotkniętą

bezskutecznością zawieszoną, do której w drodze analogii znajduje zastosowanie

art. 63 § 1 k.c. W razie złożenia przez pozwanych oświadczenia o poddaniu się

egzekucji na rzecz powoda, umowa przelewu stanie się skuteczna, a powód uzyska

legitymację czynną do dochodzenia wierzytelności objętej przelewem. Obecnie

powód nie posiada legitymacji czynnej do występowania przeciwko pozwanym

z żądaniem zaspokojenia wierzytelności Banku Gospodarki Żywnościowej S.A.

wynikającej z umowy kredytowej, wobec czego powództwo musi podlegać

oddaleniu.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, opartej na podstawie

określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., powód wniósł o jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy

i oddalenie apelacji pozwanych. W ramach powołanej podstawy kasacyjnej

wskazał na naruszenie art. 326 u.f.i. w związku z art. 92c ust. 1 Pr. bank. przez

przyjęcie, że warunkiem skuteczności przelewu wierzytelności jest oświadczenie

dłużnika o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego, i art. 63

§ 1 k.c. przez przyjęcie, że zbycie wierzytelności banku na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego bez uprzedniego uzyskania oświadczenia dłużnika o poddaniu

się egzekucji stwarza stan bezskuteczności zawieszonej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obowiązujący od dnia 1 lipca 2004 r. art. 326 ust. 1 u.f.i. stanowił, że do

przelewu wierzytelności banku na fundusz sekurytyzacyjny, z tytułu umów

zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy o funduszach inwestycyjnych,

stosuje się, z zastrzeżeniem ust. 2-4, przepisy art. 92a – 92c Pr. bank. Z kolei

obowiązujący również od dnia 1 lipca 2004 r., art. 92c Pr. bank. wprowadził

regulację, zgodnie z którą przelew wierzytelności banku na towarzystwo funduszy

inwestycyjnych tworzące fundusz sekurytyzacyjny albo na fundusz sekurytyzacyjny

wymagał uzyskania przez bank zgody dłużnika banku, będącego stroną czynności

5

dokonanej z bankiem, jak również zgody dłużnika z tytułu zabezpieczenia

wierzytelności banku wynikającej z dokonanej czynności oraz złożenia przez

dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu

sekurytyzacyjnego, który nabędzie wierzytelność. Zgoda i oświadczenie powinny

być wyrażone w formie pisemnej pod rygorem nieważności (ust. 1). Bank

w terminie 14 dni od daty zawarcia umowy był obowiązany powiadomić pisemnie

dłużnika o przelewie wierzytelności banku na towarzystwo funduszy inwestycyjnych

tworzące fundusz sekurytyzacyjny albo na fundusz sekurytyzacyjny ( ust. 2).

Art. 326 ust. 2 u.f.i. zwalniał natomiast bank z obowiązku uzyskania zgody

dłużnika banku na przelew wierzytelności banku z tytułu umów kredytu,

w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu,

określonych w umowie. Zgodnie z art. 326 ust. 3 u.f.i., bank przed zawarciem

z funduszem sekurytyzacyjnym umowy przelewu wierzytelności banku z tytułu

umów kredytu, spełniających przesłankę, o której mowa w ust. 2, był obowiązany

wezwać do zapłaty dłużnika banku z takich umów, wyznaczając mu jednocześnie

30-dniowy termin do uregulowania należności wobec banku, do wysokości kwoty

określonej w wezwaniu. Stosownie do art. 326 ust. 4 u.f.i., do wezwania bank

obowiązany był dołączyć informację, że w przypadku niewywiązania się

kredytobiorcy z obowiązków określonych w wezwaniu, jak również po

bezskutecznym upływie terminu określonego w wezwaniu, wierzytelność banku

zostanie przelana na fundusz sekurytyzacyjny, któremu będzie przysługiwać

uprawnienie do prowadzenia egzekucji na podstawie sekurytyzacyjnego tytułu

egzekucyjnego po nadaniu mu przez sąd klauzuli wykonalności.

Z dniem 13 stycznia 2009 r. przepisy art. 326 u.f.i. i art. 92c Pr. bank. zostały

uchylone przez art. 1 pkt 119 i art. 2 ustawy z dnia 4 września 2008 r. o zmianie

ustawy o funduszach inwestycyjnych, ustawy – Prawo bankowe oraz ustawy

o nadzorze nad rynkiem finansowym (Dz.U. Nr 231, poz. 1546), mają one jednak

w dalszym ciągu zastosowanie do oceny skuteczności zawartych wcześniej umów

przelewu.

Oceniając skuteczność umowy zawartej przez Bank Gospodarki

Żywnościowej S.A. z powodem w dniu 30 października 2007 r., Sąd Apelacyjny

6

ustalił znaczenie przepisów art. 326 ust. 1 i 2 u.f.i. i art. 92c Pr. bank. za pomocą

dyrektyw wykładni językowej. Uznał, że skoro art. 92c Pr. bank., który – zgodnie

z art. 326 ust. 1 u.f.i. – miał zastosowanie do przelewu wierzytelności banku na

fundusz sekurytyzacyjny, z tytułu umowy kredytowej zawartej przed dniem 1 lipca

2004 r., wymagał nie tylko uzyskania przez bank zgody dłużnika banku, będącego

stroną czynności dokonanej z bankiem, jak również zgody dłużnika z tytułu

zabezpieczenia wierzytelności banku wynikającej z dokonanej czynności, lecz

także złożenia przez dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz

funduszu sekurytyzacyjnego, który nabędzie wierzytelność, a art. 326 ust. 2 u.f.i.

zwalniał bank – w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków

udzielenia kredytu, określonych w umowie – jedynie od uzyskania zgody dłużnika,

to dla skuteczności przelewu konieczne było uzyskanie oświadczenia dłużnika

o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego.

Uszło uwagi Sądu Apelacyjnego, że ustalone w ten sposób znaczenie

wymagających współstosowania przepisów art. 326 ust. 2 u.f.i. oraz art. 92c Pr.

bank. prowadzi do sprzeczności, gdyż trudno pogodzić zwolnienie banku

z obowiązku uzyskania zgody dłużnika na dokonanie przelewu wierzytelności

z równoczesnym utrzymaniem obowiązku uzyskania od dłużnika oświadczenia

o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu, który nabędzie tę wierzytelność. Jest

oczywiste, że oświadczenie o poddaniu się egzekucji musi obejmować zgodę na

dokonanie przelewu, stąd przyjęte przez Sąd Apelacyjny rozumienie analizowanych

przepisów nie daje się pogodzić z założeniem racjonalności ustawodawcy, leżącym

u podstaw prawidłowej wykładni przepisów prawa. Zachodzi zatem potrzeba

uwzględnienia szerszego kontekstu normatywnego oraz celu wprowadzonej

regulacji.

W projekcie ustawy o funduszach inwestycyjnych zakładano przyznanie

funduszom sekurytyzacyjnym uprawnienia do uproszczonego dochodzenia

nabytych wierzytelności za pomocą sekurytyzacyjnego tytułu egzekucyjnego

o konstrukcji analogicznej do bankowego tytułu egzekucyjnego przewidzianego

w art. 97 i nast. Pr. bank. Według art. 195 ust. 1 wspomnianego projektu,

sekurytyzacyjne tytuły egzekucyjne miały dotyczyć wyłącznie wierzytelności

nabytych od banku krajowego i wynikających z czynności bankowej, czyli takich,

7

które mogły być objęte bankowym tytułem egzekucyjnym. W toku prac sejmowych

ustawodawca odstąpił od tej koncepcji, jednak jej ślady pozostały zarówno w

art. 92c Pr. bank., jak i w art. 326 ust. 4 u.f.i. Nie ulega bowiem wątpliwości, że

przewidziane w art. 92c ust. 1 Pr. bank. wymaganie złożenia przez dłużnika

oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego było

wzorowane na regulacji zawartej w art. 97 Pr. bank. Miało otwierać funduszowi

drogę do prowadzenia egzekucji na podstawie sekurytyzacyjnego tytułu

egzekucyjnego, po nadaniu mu przez sąd klauzuli wykonalności, o czym stanowił

art. 326 ust. 4 u.f.i. (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2007 r.,

III CZP 101/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 129).

Skoro ustawodawca odstąpił od zamiaru przyznania funduszom

sekurytyzacyjnym prawa do uproszczonego dochodzenia należności, przewidziane

w art. 92c Pr. bank. wymaganie złożenia przez dłużnika oświadczenia o poddaniu

się egzekucji stało się bezprzedmiotowe. Zachodzą więc podstawy, by przyjąć, że

ustalone przez Sąd Apelacyjny znaczenie przepisów art. 92c ust. 1 Pr. bank.

I art. 326 ust. 2 u.f.i. prowadziłoby nie tylko do trudnych do zaakceptowania

sprzeczności, lecz także do utrzymywania wymagań służących osiągnięciu celów,

których ustawodawca – pomimo pierwotnych zamierzeń – nie zrealizował.

Oznaczałoby ono też rozszerzającą wykładnię wyjątków od reguły wyrażonej

w art. 509 § 1 k.c., zgodnie z którą przelew nie wymaga ani udziału, ani zgody

dłużnika. Dyrektywy wykładni systemowej i funkcjonalnej przemawiają zatem za

przyjęciem, że rzeczywisty sens regulacji zawartej w przepisach art. 92c Pr. bank.

w związku z art. 326 ust. 1 i 2 u.f.i. jest węższy niż mogłoby to wynikać

z zastosowania samych tylko dyrektyw językowych.

Wobec niezrealizowania przez ustawodawcę zamiaru wyposażenia funduszy

sekurytyzacyjnych w uprawnienie do wystawiania sekurytyzacyjnych tytułów

egzekucyjnych, trzeba potraktować przewidziane w art. 92c Pr. bank. wymaganie

uzyskania od dłużnika oświadczenia o poddaniu się egzekucji na rzecz funduszu

jako sprowadzające się w istocie do wyrażenia zgody na przelew wierzytelności, od

uzyskania której bank, zgodnie z art. 326 ust. 2 u.f.i., został zwolniony w przypadku

niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu, określonych

w umowie. W art. 326 ust. 2 u.f.i. jest wprawdzie mowa ogólnie o dłużniku banku,

8

jednak z regulacji tej nie można wyprowadzać wniosku, że chodzi wyłącznie

o dłużnika banku będącego stroną czynności dokonanej z bankiem. Z zestawienia

analizowanych przepisów z sobą i z art. 509 § 1 k.c., trzeba – przy uwzględnieniu

zakazu rozszerzającej wykładni przepisów ustanawiających wyjątki od zasady –

wyprowadzić wniosek, że w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę

warunków udzielenia kredytu określonych w umowie, do przelewu wierzytelności

banku na fundusz sekurytyzacyjny nie była wymagana zgoda ani dłużnika banku

będącego kredytobiorcą, ani dłużnika banku z tytułu zabezpieczenia ( zob. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2010 r., IV CSK 558/09, nie publ.).

Jak wynika z przytoczonych rozważań, Sąd Apelacyjny wyszedł z błędnego

założenia, że z braku oświadczenia dłużnika o poddaniu się egzekucji umowa

przelewu z dnia 30 października 2007 r. jest dotknięta bezskutecznością

zawieszoną. W tej sytuacji podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia

zarówno art. 326 u.f.i. w związku z art. 92c ust. 1 Pr. bank., jak i art. 63 § 1 k.c.

trzeba uznać za uzasadniony.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15

§ 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, postanawiając o kosztach postępowania kasacyjnego po myśli

art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.

md