II CSK 184/10

Sygn. akt II CSK 184/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Bogdana S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Sądowi Rejonowemu

w Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 października 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 października 2009 r. Sąd Apelacyjny

oddalił apelację pozwanego Skarbu Państwa- Sądu Rejonowego w Ł. od wyroku

Sądu pierwszej instancji zasądzającego od strony pozwanej na rzecz powoda

Bogdana S. kwotę 109 144,40 zł z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu

tytułem zwrotu bezpodstawnie pobranych od powoda jako komornika sądowego w

okresie od 1 stycznia 2002 r. do 31 października 2005 r. kwot stanowiących 20%

opłat egzekucyjnych.

Sądy ustaliły między innymi, że powód do dnia 31 marca 2008 r. był

komornikiem sądowym Rewiru III Sądu Rejonowego . W okresie od 1 stycznia 2002

r. do 31 października 2005 r. przekazał Skarbowi Państwa - Sądowi Rejonowemu

łącznie kwotę 109 144,40 zł. tytułem 20% drugiej części opłat egzekucyjnych, na

podstawie art. 59 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. o komornikach sądowych i

egzekucji, w wersji obowiązującej do dnia 13 listopada 2004 r. (tekst pierwotny: Dz.

U. Nr 133, poz. 882 ze zm. - dalej: „u.k.s.e.). Mimo istniejących wątpliwości co do

obowiązku odprowadzania na rzecz Skarbu Państwa tej części opłat po nowelizacji

ustawy o komornikach sądowych i egzekucji dokonanej od dnia 1 stycznia 2002 r.,

komornicy uiszczali je, bowiem pracownicy sądowi przeprowadzający kontrole

w tym zakresie stwierdzili istnienie takiego obowiązku. W dniu 12 grudnia 2002 r.

Prezes Krajowej Rady Komorniczej zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości

z prośbą o dokonanie wykładni art. 59 ust. 4 u.k.s.e. W odpowiedzi z dnia 15

września 2004 r. Minister Sprawiedliwości stwierdził, że przepis ten nie uległ

zmianie ani uchyleniu w wyniku nowelizacji ustawy obowiązującej od dnia

1 stycznia 2002 r. Wyjaśnił też, że do chwili tej nowelizacji dochód Skarbu Państwa,

o którym mowa w art. 59 ust. 4 u.k.s.e. miał na celu wyrównanie wydatków

budżetowych ponoszonych na wynagrodzenia komorników, natomiast

po nowelizacji, ustała przyczyna uzasadniająca istnienie obowiązku odprowadzania

do budżetu 20% opłat egzekucyjnych ściągniętych od dłużników.

Stwierdził również, że wskutek zmiany art. 45 ustawy i pobierania opłaty

egzekucyjnej wyłącznie od dłużnika, nie można już mówić, iż opłata egzekucyjna

3

składa się z dwóch odrębnych części. Z tych wszystkich względów Minister uznał,

że co do egzekucji wszczętych po dniu 31 grudnia 2001 r. komornicy nie mają

obowiązku odprowadzania do budżetu Skarbu Państwa 20% opłat egzekucyjnych

ściąganych od dłużników, natomiast obowiązek taki istnieje, jeżeli egzekucję

wszczęto przed dniem 1 stycznia 2002 r.

Sądy obu instancji uznając powództwo za uzasadnione stwierdziły, że choć

art. 59 ust. 4 u.k.s.e. uchylony został dopiero w wyniku nowelizacji ustawy

obowiązującej od dnia 13 listopada 2004 r., to, mimo brzmienia art. 4 tej ustawy

oraz art. 8 ustawy nowelizacyjnej z dnia 18 września 2001 r., należy przyjąć,

że ze względu na treść art. 45 ust. 2 i art. 49 w brzmieniu obowiązującym od dnia

1 stycznia 2002 r., już od tej daty nie było podstawy prawnej do przekazywania

przez komorników na rzecz Skarbu Państwa 20% drugiej części opłaty

egzekucyjnej. Wynika to stąd, że na skutek nowelizacji obowiązującej od dnia

1 stycznia 2002 r. w art. 45 ust. 2 u.k.s.e. wprowadzono jednolitą opłatę

egzekucyjną w wysokości 15% wartości wyegzekwowanego świadczenia,

pobieraną od dłużnika, odchodząc tym samym od poprzedniej regulacji

przewidującej pobieranie części opłaty od wierzyciela a drugiej części od dłużnika,

z której 20% stanowiło dochód Skarbu Państwa. Skoro przepis ten został uchylony

i nie było już drugiej części opłaty pobieranej od dłużnika, to, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, mimo obowiązywania art. 59 ust. 4, wykładnia systemowa

i celowościowa prowadzi do wniosku, że od dnia 1 stycznia 2002 r. przepis ten nie

mógł być stosowany, bowiem nie było desygnatu stanowiącego podstawę

naliczania tej opłaty. Sąd Okręgowy rozważając tę kwestię powołał się też na

zasadę lex posterior derogat legi priori, stwierdzając, że ponieważ znowelizowany

od dnia 1 stycznia 2002 r. art. 45 ust. 2 reguluje tę samą materię co art. 59 ust. 1,

trzeba uznać, że przepis ten został uchylony, a tym samym nie ma podstaw do

stosowania art. 59 ust. 4, odwołującego się do ust. 1.

Sąd Apelacyjny dodatkowo wskazał, że kwoty uiszczane przez

komorników na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 59 ust. 4 u.k.s.e.

były przeznaczane na wynagrodzenie komorników, będących wówczas

pracownikami wymiaru sprawiedliwości. Natomiast po dniu 1 stycznia 2002 r.

komornik jest funkcjonariuszem publicznym, działającym przy sądzie rejonowym,

4

ale na własny rachunek, mającym status organu samodzielnego i niezależnego.

W tej sytuacji odpadło ratio legis obowiązywania art. 59 ust. 4 u.k.s.e.

Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że art. 45

u.k.s.e. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2002 r. dotyczył każdej

czynności egzekucyjnej zdziałanej przez komornika po tej dacie (w uzasadnieniu

błędnie podano „po 1 stycznia 2001 r.”), a nie tylko postępowań egzekucyjnych

wszczętych po tym dniu, a zatem komornik wykazał, że wszystkie kwoty

dochodzone pozwem stanowią nienależne świadczenie, gdyż dotyczyły czynności

egzekucyjnych dokonanych po 1 stycznia 2002 r. Podzielił też stanowisko Sądu

pierwszej instancji, że spełnione zostały przesłanki art. 410 § 2 k.c. uzasadniające

żądanie zwrotu spełnionego bez podstawy prawnej świadczenia, nie doszło do

przedawnienia roszczeń i nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 411 ust. 1

k.c., wyłączające zwrot świadczenia.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie strona pozwana

zarzuciła naruszenie art. 410 § 2 w zw. z art. 59 ust. 4 u.k.s.e. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 13 listopada 2004 r. w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia

18 września 2001 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz

o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 130, poz. 1452 - dalej: „ustawa

nowelizacyjna z dnia 18 września 2001 r.”), przez uznanie, że po dniu 1 stycznia

2002 r. nie istniał obowiązek odprowadzania przez komornika na rzecz Skarbu

Państwa 20% opłaty stosunkowej ściągniętej od dłużnika.

Wnosiła o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie

powództwa, ewentualnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i zasądzenie w każdym przypadku

na rzecz strony pozwanej kosztów postępowania. Wnosiła też o orzeczenie

o zwrocie świadczenia spełnionego przez stronę pozwaną w wykonaniu

zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stanowiący przedmiot sporu przepis art. 59 ust. 4 u.k.s.e., dotyczący opłat

egzekucyjnych, powiązany był z ust.1 oraz z przepisami art. 45 i art. 49 ustawy.

Do dnia 1 stycznia 2002 r., zgodnie z art. 45 ust. 1, wszczęcie egzekucji świadczeń

5

pieniężnych uzależnione było od uiszczenia przez wierzyciela części opłaty

stosunkowej (wynoszącej, zgodnie z art. 49 ustawy, 21% wartości egzekwowanego

świadczenia) w wysokości 7% wartości egzekwowanego świadczenia i zasada ta

obowiązywała także przy egzekucji należności Skarbu Państwa i gmin, natomiast

nie dotyczyła innych wierzycieli zwolnionych od kosztów sądowych, którzy nie mieli

obowiązku uiszczenia jakiejkolwiek części stosunkowej opłaty egzekucyjnej.

Zgodnie z art. 59 ust. 1 opłatę nie uiszczoną przez wierzyciela zwolnionego od

kosztów sądowych oraz pozostałą część opłaty nie obciążającej wierzyciela,

komornik ściągał od dłużnika, a zgodnie z ust. 4, z drugiej części opłat

egzekucyjnych ściągniętych od dłużnika, o których mowa w ust.1-20% stanowiło

dochód Skarbu Państwa. W świetle tej regulacji, w sprawach dotyczących egzekucji

świadczeń pieniężnych opłata stosunkowa dzieliła się na dwie części jedynie

wówczas, gdy wierzyciel nie był zwolniony od kosztów sądowych oraz, gdy chodziło

o egzekucję należności Skarbu Państwa i gmin. Niewątpliwie była to znaczna

większość spraw, jednak były także sprawy, w których wierzyciele zwolnieni od

kosztów sądowych, nie uiszczali 7% opłaty stosunkowej i całą tę opłatę

w wysokości 21% komornik ściągał od dłużnika. Nie było wówczas „drugiej części”

opłat egzekucyjnych ściągniętych od dłużnika, lecz ściągano od niego całą opłatę.

Nie ulega wątpliwości, że również w takiej sytuacji 20% całej opłaty ściągniętej od

dłużnika stanowiło dochód Skarbu Państwa i komornik obowiązany był odprowadzić

tę należność do budżetu sądu. Mimo niefortunnego użycia przez ustawodawcę

w ust. 4 art. 59 określenia „z drugiej części opłat egzekucyjnych ściągniętych od

dłużnika”, wykładnia tego przepisu, odwołującego się do treści ust. 1, w którym

mowa także o opłacie nie uiszczonej przez wierzyciela, a więc w całości ściągniętej

od dłużnika, prowadzi do wniosku, że w art. 59 ust. 4 chodziło w istocie nie o „drugą

część” opłat egzekucyjnych ściągniętych od dłużnika, lecz o opłatę ściągniętą od

dłużnika. Przepis ten powinien zatem być rozumiany w ten sposób, że z opłat

egzekucyjnych ściągniętych od dłużnika, o których mowa w ust. 1-20% stanowiło

dochód Skarbu Państwa. Oznacza to, że w sytuacjach, o których mowa w ust. 1

(objętych dyspozycją ustępu 4), a więc zarówno wtedy, gdy komornik ściągał od

dłużnika jedynie pozostałą, nie obciążającą wierzyciela, część opłaty stosunkowej,

jak i wówczas, gdy ściągał całą tę opłatę od dłużnika, gdyż wierzyciel zwolniony od

6

kosztów sądowych nie uiścił żadnej jej części – 20% ściągniętej opłaty stanowiło

dochód Skarbu Państwa, odprowadzany przez komornika do budżetu sądu.

Ustawa nowelizacyjna z dnia 18 września 2001 r. weszła w życie z dniem

1 stycznia 2002 r. i zgodnie z art. 8 ust. 1, stanowiącym przepis przejściowy,

przepisy w zmienionym brzmieniu miały zastosowanie tylko do czynności

egzekucyjnych oraz wykonywania orzeczeń sądowych o zabezpieczenie

roszczenia, rozpoczętych po dniu wejścia w życie ustawy, natomiast do tych

czynności rozpoczętych przed dniem 1 stycznia 2002 r., miały zastosowanie

przepisy w dotychczasowym brzmieniu. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale

z dnia 12 października 2005 r. III CZP 63/05 (Biul. SN 2005/10/4), nowe stawki

opłat egzekucyjnych i nowe zasady ich pobierania obowiązywały od dnia 1 stycznia

2002 r. dla wszystkich wszczętych po tej dacie postępowań egzekucyjnych oraz dla

wszystkich wszczętych przed tą datą egzekucji alimentów i innych świadczeń

powtarzających się. Przepis art. 8 ust. 1 wskazywał, że w toku trwającego

postępowania egzekucyjnego, tylko czynności rozpoczęte i nie zakończone

oceniane powinny być według przepisów dotychczasowych. Natomiast po

zakończeniu czynności podjętej przed 1 stycznia 2002 r., kolejne czynności w toku

trwającego postępowania powinny być dokonywane i oceniane z uwzględnieniem

stanu prawnego obowiązującego od dnia 1 stycznia 2002r.

Ustawa nowelizacyjna z dnia 18 września 2001 r. nie zmieniła ani nie

uchyliła art. 59 ust. 1 i 4 u.k.s.e., natomiast zmieniła art. 45 i art. 49 uchylając

co do zasady obowiązek uiszczania przez wierzyciela części opłaty stosunkowej

przy wszczęciu egzekucji oraz zmieniając wysokość tej opłaty. Zgodnie z art. 49

cała opłata stosunkowa wynosi nie 21 lecz 15% wartości egzekwowanego

świadczenia, zaś zgodnie z art. 45 ust. 2 opłatę stosunkową w wysokości 15%

wartości wyegzekwowanego roszczenia pobiera komornik od dłużnika.

Jednakże ustawodawca pozostawił w art. 45 ust. 5 (który utracił moc dopiero

z dniem 1 marca 2003 r. w wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

24 lutego 2003 r., K 28/02, OTK-A 2003/1/13), możliwość wezwania wierzyciela,

przed wszczęciem egzekucji środków pieniężnych, do wpłacenia części opłaty

stosunkowej w określonej tam wysokości, a zatem nadal istniała możliwość

zobowiązania wierzyciela przed wszczęciem egzekucji do uiszczenia części opłaty

7

stosunkowej i ściągnięcia pozostałej części opłaty od dłużnika. Niewątpliwie zatem

art. 45 ust. 2 w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2002 r. nie regulował

tej samej materii co art. 59 ust. 1, nie ma więc podstaw do zastosowania zasady lex

posterior derogat legi priori, jak przyjął Sąd Okręgowy.

W świetle art. 8 ust. 1 ustawy nowelizacyjnej, art. 59 ust. 4 u.k.s.e, który nie

został znowelizowany ani uchylony, powinien być nadal stosowany zarówno do

czynności egzekucyjnych rozpoczętych przed, jak i po dniu wejścia w życie tej

ustawy.

Nie ma również podstaw do uznania, że przepis powyższy stał się po dniu

1 stycznia 2002 r. bezprzedmiotowy albo zbędny, nawet przy wykładaniu go

w sposób wskazany przez Sądy obu instancji, a więc jako dotyczącego tylko

sytuacji, gdy istnieją dwie części opłaty stosunkowej: część uiszczona przez

wierzyciela i część ściągnięta od dłużnika. Nadal bowiem, zgodnie z art. 45 ust. 5,

mogły istnieć sytuacje, gdy część opłaty stosunkowej uiszczał wierzyciel,

a pozostała część była ściągana od dłużnika. Już sam ten fakt wskazuje, że nie

objęcie przez ustawodawcę nowelizacją z dnia 18 września 2001 r. przepisu art. 59

ust. 4 było świadome i uzasadnione, także przy wykładni tego przepisu przyjętej

przez Sądy obu instancji, a zatem brak podstaw do twierdzenia, że od dnia

1 stycznia 2002 r. nie było już desygnatu stanowiącego podstawę naliczania tej

opłaty, jak uznał Sąd Apelacyjny. Tym bardziej zaś brak do tego podstaw przy

wykładni art. 59 ust. 4 przedstawionej wyżej przez Sąd Najwyższy. Nowelizacja art.

45 ust.2 dokonana z dniem 1 stycznia 2002r. w zakresie w jakim stanowi o opłacie

stosunkowej pobieranej od dłużnika pozostaje w związku z art. 59 ust. 4

nakładającym na komornika obowiązek uiszczania 20% tej opłaty na rzecz Skarbu

Państwa i nie ma podstaw do uznania, że w jej wyniku omawiany przepis stał się

bezprzedmiotowy i jako taki nie powinien być stosowany.

Nie ma także podstaw do wywodzenia takich skutków nowelizacji

ze zmiany w jej wyniku statusu komornika i odpadnięcia ratio legis art. 59 ust. 4

jako źródła dochodów Skarbu Państwa, przeznaczonych na wynagrodzenie

komornika, będącego wówczas pracownikiem wymiaru sprawiedliwości.

Kwestią tą zajmował się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 sierpnia 2009 r. II CSK

8

60/09 (nie publ.) dotyczącym roszczeń takich samych, jak w rozpoznawanej

sprawie i wskazał, że także po nowelizacji obowiązującej od dnia 1 stycznia 2002 r.

opłata egzekucyjna pobierana przez komornika jest należnością przymusową,

określoną co do wysokości, sposobu ustalania i pobierania przez normy mające

charakter przepisów publicznoprawnych. Ustawa określa podmioty zobowiązane do

uregulowania tych opłat, jak również sankcje z tytułu ich nieuregulowania oraz tryb

ich realizacji. Opłata egzekucyjna, zbliżona charakterem do opłat sądowych, jest

należnością o charakterze publicznoprawnym, stanowiącą rodzaj daniny publicznej

i na taki jej charakter nie ma wpływu okoliczność, że przychody z opłat

egzekucyjnych przeznaczone są, zgodnie z art. 35, który nie uległ zmianie po

1 stycznia 2002 r., na pokrywanie kosztów działalności egzekucyjnej komornika i na

jego dochód z prowadzonej działalności (art. 3a w nowym brzmieniu). Decydujące

jest przede wszystkim to, że opłaty uiszczane są tytułem prowadzenia egzekucji,

a więc tytułem realizacji zadań publicznych państwa, posługującego się w tym

wypadku komornikiem działającym jako funkcjonariusz publiczny w roli organu

egzekucyjnego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w przytoczonym wyroku, choć od

1 stycznia 2002 r. status komornika uległ zmianie, bowiem z funkcjonariusza

publicznego będącego pracownikiem sądu, stał się funkcjonariuszem publicznym

wykonującym swoje czynności na własny rachunek, jednak pozostał organem

postępowania egzekucyjnego, a co za tym idzie organem władzy publicznej

działającym w imieniu Państwa, którego zadaniem jest wykonywanie wyroków

sądowych. Nie można zatem uznać, że z istoty wprowadzonych ustawą

nowelizacyjną z dnia 18 września 2001 r. zmian dotyczących charakteru opłaty

egzekucyjnej oraz statusu komornika wynika, że z dniem 1 stycznia 2002 r. ustał

obowiązek komorników odprowadzania do budżetu Skarbu Państwa kwoty 20%

opłaty stosunkowej. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy także w wyroku

z dnia 27 stycznia 2010 r. II CSK 370/09 (nie publ.) a Sąd Najwyższy w obecnym

składzie stanowisko to podziela.

Przepis art. 59 ust. 4 u.k.s.e. obowiązywał do dnia 12 listopada 2004 r.

i, jak wskazano wyżej, nie ma podstaw do uznania, że nie powinien być stosowany

już od dnia 1 stycznia 2002r. Został on uchylony w wyniku wejścia w życie z dniem

13 listopada 2004 r. ustawy z dnia 24 września 2004 r. o zmianie ustawy

9

o komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie ustawy - Kodeks postępowania

cywilnego (Dz. U. Nr 236, poz. 2356). Zgodnie z art. 4 ust. 1 tej ustawy,

stanowiącym przepis przejściowy, w sprawach egzekucyjnych oraz w sprawach

o dokonanie zabezpieczenia wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy,

stosuje się przepisy dotychczasowe. Oznacza to, że w sprawach egzekucyjnych

wszczętych przed dniem 13 listopada 2004 r., komornik obowiązany był stosować

przepisy w dotychczasowym brzmieniu, w tym także art. 59 ust. 4, a zatem

obowiązany był do odprowadzania do budżetu odpowiedniego sądu rejonowego

20% opłat egzekucyjnych ściągniętych od dłużnika. Obowiązek taki natomiast już

nie istniał w sprawach wszczętych po dniu 13 listopada 2004 r.

Z tych wszystkich względów należało uznać za uzasadniony zarzut

kasacyjny w zakresie dotyczącym roszczenia obejmującego żądanie zwrotu kwot

stanowiących 20% opłat egzekucyjnych pobranych od dłużników w sprawach

wszczętych przed 13 listopada 2004 r., kiedy obowiązywał art. 59 ust. 4 i istniał

obowiązek odprowadzenia do Skarbu Państwa tej części opłat pobranych od

dłużników. Nie były one zatem odprowadzone do budżetu Sądu bez podstawy

prawnej, wobec czego zarzut naruszenia art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 59 ust. 4

u.k.s.e. w brzmieniu obowiązującym do dnia 13 września 2001 r., w odniesieniu do

zasądzenia zwrotu tych kwot, jest uzasadniony.

Z uwagi na to, że nie zostało ustalone, czy i jaka kwota z należności

dochodzonej pozwem dotyczy 20% opłat egzekucyjnych pobranych od dłużników

w sprawach, w których postępowanie wszczęte zostało po dniu 13 listopada

2004 r., gdy nie obowiązywał już art. 59 ust. 4 i obowiązek odprowadzania do

budżetu Skarbu Państwa takiej części opłat nie istniał, niemożliwe jest wydanie

przez Sąd Najwyższy wyroku reformatoryjnego i konieczne stało się uchylenie

zaskarżonego wyroku na podstawie art. 39815

k.p.c. i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).