I CSK 694/09

Sygn. akt I CSK 694/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSA Jan Kremer (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Małgorzaty Z.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń I. P. S.A. w W.

o uznanie postanowień wzorców umownych za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 maja 2009 r.,

I. oddala skargę kasacyjną;

II. zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 180

(sto osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka Małgorzata Z. wniosła o uznanie za niedozwolone postanowień

zawartych w § 14 pkt 10 Ogólnych Warunków Ubezpieczenia I. L. pozwanego

Towarzystwa Ubezpieczeń I. P. S.A. w W., zatwierdzonych uchwałą zarządu

ubezpieczyciela z dnia 28 października 2005 r., nr 50/2005 i powtórzonych w

OWU zatwierdzonych w dniu 31 sierpnia 2007 r. nr 20/2007. Zaskarżone

klauzule stanowiły, że w przypadku ubezpieczenia mienia ruchomego na kwotę

powyżej 50 000 zł, co najmniej jeden z zamków drzwi zewnętrznych musi

posiadać certyfikat Instytutu Mechaniki Precyzyjnej.

Powódka zarzuciła, że ustawowo określono zasady akredytacji jednostek

certyfikujących wyroby i nie ma podstaw do przyznania żadnej z nich

kompetencji wyłącznej. Wyeliminowanie przez ubezpieczyciela możliwości

wyboru poprzez ustanowienie wymogu posiadania zamka z certyfikatem

określonego instytutu stanowi niedozwolone postanowienie umowne kształtujące

prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

rażąco naruszający jego interesy - w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c.

Sąd Okręgowy w W. - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

wyrokiem z dnia 31 marca 2008 r. oddalił powództwo, stwierdzając, że sporne

postanowienie dookreśla warunki realizacji świadczenia głównego jakim

jest wypłata odszkodowania. Określone w o.w.u. wymaganie pozwala ocenić,

czy odszkodowanie powinno zostać wypłacone co do samej zasady.

Niespełnienie wymagania zabezpieczenia mienia w określony sposób powoduje

zwolnienie ubezpieczyciela z odpowiedzialności, co wynika z § 16 pkt 1 o.w.u.

Sąd Okręgowy uznał, że zaskarżona klauzula stanowi składnik świadczenia

głównego strony i jako taka nie może być badana pod kątem jej abuzywności.

Ponadto, niezależnie od powyższego, strona pozwana miała prawo do

autonomicznego uznania, że tylko zamki, na które certyfikatu udzieliła konkretna

jednostka, zapewniają, w jego subiektywnej ocenie, należyte zabezpieczenie

mienia. Regulacja ta wprowadzona została zarówno dla dobra własnego

ubezpieczyciela, jak i powódki.

3

Ubezpieczyciel na konkurencyjnym rynku ubezpieczeń majątkowych nie

stawiałby wymogów skutecznie zniechęcających klienta do zawierania z nim

umów. Dlatego też brak było podstaw do podzielenia poglądu powódki

o sprzeczności przedmiotowego postanowienia z dobrymi obyczajami oraz

przyjęcia rażącego naruszenia interesu konsumenta.

W apelacji powódka zarzuciła naruszenie art. 385¹ § 1 k.c. przez

przyjęcie, że zakwestionowane przez nią zapisy ogólnych warunków

ubezpieczenia nie stanowią niedozwolonych postanowień umownych i wnosiła

o zmianę orzeczenia i uwzględnienia roszczenia.

Sąd Apelacyjny, oddalając apelację powódki, za uzasadniony uznał

jednak zarzut wadliwego rozumienia przez Sąd Okręgowy spornych

postanowień umowy jako określających świadczenie główne strony pozwanej.

Wskazał na różnicę zakresów pomiędzy pojęciami „postanowienie określające

świadczenie główne”, a „ postanowienie dotyczące świadczenia głównego”.

Sąd II instancji nie podzielił jednak zarzutu powódki, że wprowadzenie do

wzorca umownego klauzuli przewidującej wymóg zamontowania w drzwiach co

najmniej jednego zamka posiadającego certyfikat Instytutu Mechaniki

Precyzyjnej naruszało równowagę kontraktową stron i stanowiło postanowienie

niedozwolone w świetle art. 385¹ § 1 k.c.

Sąd Apelacyjny wskazał, że powyższe unormowanie przewiduje

spełnienie łącznie dwóch przesłanek, tj. ukształtowanie praw i obowiązków

konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i powstanie sytuacji,

która rażąco narusza interesy takiej osoby; wówczas można uznać

postanowienie umowne za niedozwolone. Klauzula generalna dobrych

obyczajów nawiązuje do wyobrażenia o uczciwych, rzetelnych działaniach stron,

a w rozpoznawanej sprawie nie ma sytuacji, która naruszałaby takie zasady.

Sąd podkreślił, że z punktu widzenia ubezpieczyciela nie jest obojętne, która

z jednostek certyfikujących potwierdza zgodność danego produktu

z wymaganiami i parametrami norm. Obdarzenie przez ubezpieczyciela

konkretnego podmiotu szczególnym zaufaniem nie może być zakwalifikowane

jako działanie zmierzające do określenia obowiązku konsumenta w sposób

4

naruszający dobre obyczaje. Motywem działania jest zminimalizowanie ryzyka

wystąpienia zdarzenia ubezpieczeniowego, co leży w interesie obu stron.

Podkreślono, że kwestionowane postanowienie dotyczy jedynie przypadku

ubezpieczenia mienia na kwotę powyżej 50 000 zł, nie ma natomiast

zastosowania do ubezpieczenia mienia na niższe sumy. Kwestionowane

postanowienie sformułowane jest w sposób jasny i zrozumiały i nie przerasta

przy tym wiedzy bądź doświadczenia przeciętnego klienta.

Zakup zamka z takim certyfikatem nie łączy się z wydatkiem znacząco

różniącym się od zakupu innego zamka, bądź niewygodą organizacyjną.

Ponadto brak też przesłanki „rażącego” naruszenia uprawnień.

Powódka w skardze kasacyjnej opartej na podstawie z art. 398³ § 1 pkt 1

k.p.c. zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 385¹ § 1 i 385³

pkt 7 k.c. - poprzez przyjęcie, że postanowienia § 14 pkt 10 ogólnych warunków

ubezpieczenia I. L. zatwierdzonych uchwałą zarządu ubezpieczyciela z dnia 28

października 2005 r. nr 50/2005 i powtórzonych w OWU, zatwierdzonych w dniu

31 sierpnia 2007 r. nr 20/2007 nie stanowią niedozwolonych postanowień

umownych i wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co

do istoty sprawy, zgodnie z żądaniem pozwu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna oparta jest wyłącznie na zarzutach naruszenia prawa

materialnego - art. 385¹ § 1 k.c. i art. 385³ pkt 7 k.c., co skutkuje związaniem

Sądu Najwyższego ustaleniami stanowiącymi podstawę rozstrzygnięcia

zawartego w zaskarżonym wyroku.

W związku z tym w okolicznościach niniejszej sprawy należy przede

wszystkim rozważyć, czy Sądy orzekające trafnie oceniły kwestionowane

postanowienia ogólnych warunków ubezpieczenia o treści „w przypadku

ubezpieczenia mienia ruchomego na sumę powyżej 50 000 zł, co najmniej jeden

z zamków drzwi zewnętrznych musi posiadać certyfikat Instytutu Mechaniki

Precyzyjnej”.

Analiza obejmuje przesłanki z art. 385¹ § 1, a więc, czy umowa zawarta

została z konsumentem, czy postanowienia umowy „nie zostały uzgodnione

5

indywidualnie”, czy sporne postanowienie kształtuje prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy; czy postanowienie jest sformułowane w sposób jednoznaczny oraz czy

nie dotyczy „głównych świadczeń stron". Ponadto skarżący zarzucił naruszenie

art. 385³ pkt 7 k.c., stanowiącego, że w razie wątpliwości uważa się,

iż niedozwolonymi postanowieniami umownymi są te, które w szczególności

uzależniają zawarcie, treść lub wykonanie umowy od zawarcia innej umowy, nie

mającej bezpośredniego związku z umową zawierającą oceniane postanowienie.

Przy zawieraniu umowy ubezpieczenia mienia bezspornym pomiędzy

stronami było, że umowa nawiązywana jest pomiędzy przedsiębiorcą

i konsumentem, a jej warunki nie były indywidualnie uzgadniane.

Sąd Apelacyjny trafnie wskazał, że postanowienie sporne w sprawie nie dotyczą

określenia świadczenia głównego. Przez świadczenie główne rozumiane są

postanowienia przedmiotowo istotne umowy, które co do zasady nie podlegają

kontroli przy badaniu niedozwolonych postanowień umownych. Istnieją

wypowiedzi komentatorów wskazujące na sytuacje stanowiące wyjątek od tej

zasady, ale występują one w rozpatrywanej sprawie. Warunki nie stanowiące

oznaczenia świadczenia głównego podlegają ocenie, czy nie stanowią

niedozwolonych klauzul umownych (art. 385¹ § 1 k.c.).

Istota sporu dotyczy natomiast pozostałych wymienionych przesłanek

a mianowicie kwestii, czy rozważane postanowienia kształtują prawa i obowiązki

konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

jego interesy, oraz czy powodują potrzebę zawarcia innej umowy.

Konstrukcja przepisu wskazuje na konieczność łącznego wystąpienia

przesłanki sprzeczności z dobrymi obyczajami wraz z jednoczesnym rażącym

naruszeniem interesów konsumenta.

Z reguły rażące naruszenie interesu konsumenta jest naruszeniem

dobrych obyczajów, ale nie zawsze zachowanie sprzeczne z dobrymi

obyczajami rażąco narusza ten interes.

Klauzula generalna dobrych obyczajów nie jest rozumiana jednolicie.

Wedle części wypowiedzi jest to nakaz dokonania oceny poprzez normy

6

obyczajowe, moralne, zachowania powszechnie akceptowane, zwyczajowe

zasady uczciwego postępowania. Inne wypowiedzi odwołują się do

postępowania jednostki w określonej dziedzinie z nawiązaniem do tradycyjnych

elementów etyki, zasad lojalności, szacunku dla drugiego człowieka, a także do

zachowania eliminującego wykorzystanie dezinformacji, niewiedzy, naiwności,

czy niedoinformowania. Wpływ na określanie zakresu klauzuli ma także akt

prawny, w którym jest ona zamieszczona.

W rozpoznawanej sprawie postanowienie o.w.u. poddane ocenie jest

zrozumiałe, nie zawiera elementów dezinformacji, ukrytych treści czy

wykorzystywania nieświadomości, braku wiedzy konsumenta, a także nie ma

negatywnego odniesienia etycznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12

stycznia 2007 r. IV CSK 307/06 nie publikowany oraz wyrok SN z dnia 13 lipca

2005 r., publ. Biul. SN 2005, nr 11, poz. 13).

Kolejnym elementem podlegającym analizie jest określenie „rażące

naruszenie interesu konsumenta” Synonimami przymiotnika „rażący” są słowa

drastyczny, krzyczący. Przymiotnik rażący oznacza w rozumieniu cechy ujemnej

wyraźny, bezsporny, oczywisty. Innymi słowy, naruszenie interesów konsumenta

musi cechować znaczna intensywność. Określenie „interesy konsumenta”

rozumiane jest szeroko, nie tylko jako interes ekonomiczny, lecz także jako

dyskomfort wynikający ze straty czasu, niewygody, czy satysfakcji z zawarcia

umowy, itp.

Tak szerokie rozumienie interesu konsumenta, ulega ograniczeniu w ten

sposób, że nie może jednak powodować naruszenia usprawiedliwionego

interesu przedsiębiorcy w prowadzonej działalności gospodarczej.

Wymienione kryteria z różnym nasileniem będą występowały

w zależności od rodzaju, czy wagi danej czynności. Przy ich stosowaniu

uwzględniać należy, że zawarcie umowy zwykle łączy się z zaangażowaniem

konsumenta wynikającym, choćby z potrzeby poznania i porównania ofert

ubezpieczycieli.

Oceniana klauzula nie narusza przedstawionych powyżej zasad,

wynikające z niej wymagania mieszczą się w granicach zwykłej współpracy

7

kontraktowej, a z pewnością nie występują przedstawione cechy rażącego

naruszenia interesu konsumenta.

Sąd Najwyższy w wyroku z 3 lutego 2006 r. I CK 297/05 (biuletyn SN

2006/5/12) stwierdził, że postanowienia wzorca umownego, naruszające art.

3853

k.c., który typizuje niedozwolone klauzule umowne, jednocześnie narusza

art. 3851

k.c., który pojęcie klauzuli niedozwolonej określa.

Skarga kasacyjna zarzuca naruszenie art. 385³ pkt 7 k.c., upatrując

realizacji tej normy poprzez narzucenie ubezpieczającemu potrzeby zawarcia

umowy kupna określonego rodzaju zamka z odpowiednim certyfikatem.

Badane w ramach kontroli indywidualnej postanowienie o.w.u. nawet

pośrednio obowiązku takiego jednak nie nakłada. Konsument dokonuje wyboru

ubezpieczyciela, kierując się szeregiem przesłanek, innymi słowy już na etapie

wyboru kontrahenta porównuje i ocenia m.in. wymaganie, jakie musi spełniać, by

zawrzeć konkretny typ umowy. Przykładowo, porównuje składkę, terminy

płatności, relację składki do posiadanych zabezpieczeń itp.

Wymaganie posiadania określonego zabezpieczenia przy umowie

ubezpieczenia, z czym może łączyć się konieczność jego nabycia, nie może być

rozumiany jako nakładający obowiązek zawarcia dodatkowej umowy,

niedozwolonej w rozumieniu art. 3853

pkt 7 k.c. Norma ta ma chronić

konsumenta przed wymuszaniem dodatkowych świadczeń, nie mających na celu

doprowadzenia przedmiotu umowy do określonego, wymaganego stanu.

Przy wykładni postanowienia o.w.u. nie można nie zauważyć, że dotyczy on

umów na znaczniejsze kwoty, co wymaga wyższego poziomu zabezpieczenia.

Ubezpieczyciel może mieć większe zaufanie do wybranej instytucji certyfikującej

z grupy posiadających stosowne certyfikaty i wskazać ją w o.w.u.,

w szczególności jeśli produkty przez nią certyfikowane są powszechnie

dostępne. Ograniczeń dostępności nie zarzucano. Dokonana ocena uwzględnia

percepcję przeciętnego konsumenta.

W konsekwencji umieszczenie we wzorcu umownym ogólnych warunków

ubezpieczenia dobrowolnego ubezpieczenia majątkowego postanowienia

8

wprowadzającego wymóg korzystania przez konsumenta z wyrobu certyfikowanego

przez wybrany podmiot uprawniony do certyfikacji nie narusza art. 385¹ k.c.

Podsumowując, zaskarżone postanowienia o.w.u. nie naruszają wymagań

określonych w art. 385¹ § 1 i 3 k.c., jak też art. 385³ pkt 7 k.c.

Z przedstawionych przyczyn skarga kasacyjna uległa oddaleniu na

podstawie art. 39814

k.p.c., zaś o kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono

na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.