III CZP 64/10

Uchwała z dnia 13 października 2010 r., III CZP 64/10

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SA Jan Kremer

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Urszuli D. przy uczestnictwie Janiny M.,

Marzeny M., Krzysztofa T., Marka T. i Małgorzaty T. o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 października

2010 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie

postanowieniem z dnia 24 marca 2010 r.:

„Czy w sytuacji, gdy w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku Sąd nie

zaznaczył, iż nabycie spadku nastąpiło z dobrodziejstwem inwentarza,

dopuszczalne jest wniesienie apelacji w tym przedmiocie?”

podjął uchwałę:

Nie jest dopuszczalna apelacja co do braku w postanowieniu o

stwierdzeniu nabycia spadku wzmianki, że przyjęcie spadku nastąpiło z

dobrodziejstwem inwentarza.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji w sentencji postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku, mimo dziedziczenia spadku przez wszystkich spadkobierców z

dobrodziejstwem inwentarza, nie zawarł wzmianki o sposobie nabycia spadku. Z

tego powodu jedna z uczestniczek wniosła apelację, w której zarzuciła naruszenie

§ 145 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 2007 r. –

Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr 38, poz. 249 – dalej:

„regulamin sądowy"), zgodnie z którym w przypadku nabycia spadku z

dobrodziejstwem inwentarza, należy to „zaznaczyć” w postanowieniu o stwierdzeniu

nabycia spadku.

W toku postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy w Lublinie powziął

poważne wątpliwości co do dopuszczalności apelacji w wypadku niezaznaczenia

przez sąd w sentencji postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, że spadek

został nabyty z dobrodziejstwem inwentarza i w związku z tym – na podstawie art.

390 § 1 k.p.c. – przedstawił je Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. Wskazał,

że podzielając koncepcję, iż sąd ma obowiązek orzec o dziedziczeniu spadku z

dobrodziejstwem inwentarza w sentencji postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku, należałoby – w razie zaniechania takiego rozstrzygnięcia – przyjąć

możliwość złożenia wniosku o uzupełnienie postanowienia na podstawie art. 351 §

1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Za takim rozwiązaniem przemawia też argument, że

rozstrzygnięcie o nabyciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza ma charakter

akcesoryjny wobec orzeczenia o nabyciu spadku. Powstają jednak wątpliwości,

gdyż w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że postanowienie o

stwierdzeniu nabycia spadku ma charakter niepodzielny, co oznacza

niedopuszczalność zaskarżenia jednej jego części bez zakwestionowania całości

rozstrzygnięcia. Poza tym brak stwierdzenia, że nabycie spadku nastąpiło z

dobrodziejstwem inwentarza można traktować jako wyraz stanowiska sądu, iż

nabycie spadku nastąpiło wprost, co uzasadniałoby możliwość wniesienia apelacji

od takiego rozstrzygnięcia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Zakres kognicji sądu w postępowaniu o stwierdzeniu nabycia spadku i treść

postanowienia kończącego to postępowanie wynika przede wszystkim z art. 670

i 677 k.p.c., z których wynika, że sąd spadku wyjaśnia z urzędu, kto i z jakiego

tytułu jest spadkobiercą, a w orzeczeniu wymienia, poza spadkodawcą, wszystkich

spadkobierców oraz ich udziały. W stosunku do spadków otwartych przed dniem 14

lutego 2001 r. sąd ma także obowiązek ustalenia, czy w skład spadku wchodzi

gospodarstwo rolne i który ze spadkobierców spełnia kryteria ustawowe do jego

dziedziczenia (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 2002 r., V CKN

1093/00, "Izba Cywilna" 2002, nr 11, s. 47). W odniesieniu do innych spadków sąd

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku nie ustala nawet ogólnie składu

majątku spadkowego. Wyjątek stanowią sytuacje objęte art. 961 k.c., ponieważ dla

określenia części ułamkowych, w jakich spadkobiercy są powołani do spadku,

konieczne jest ustalenie składu i wartości spadku oraz poszczególnych

przedmiotów majątkowych przeznaczonych w testamencie oznaczonej osobie;

ustalenie to zawiera się w uzasadnieniu postanowienia.

W praktyce sądowej powszechnie realizuje się postulat wskazywania w

postanowieniu także daty i miejsca zgonu spadkodawcy oraz tytuł powołania, a w

razie dziedziczenia testamentowego – określania testamentu, a w wypadku

dziedziczenia ustawowego wskazywania stosunku małżeństwa albo stopnia

pokrewieństwa spadkobierców.

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku sąd samodzielnie rozstrzyga

wyłaniające się w toku postępowania sporne między uczestnikami kwestie mające

dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie. Poza zakresem badania i orzekania

sądu pozostają więc okoliczności niemające wpływu na nabycie spadku przez

spadkobierców, jak np. istnienie zapisów lub uprawnienie do zachowku. Dopuszcza

się rozstrzyganie pewnych kwestii prejudycjalnych, takich jak np. ważność

testamentu, wyłącza się natomiast możliwość orzekania o żądaniu uznania

spadkobiercy za niegodnego, żądanie to bowiem sąd rozpoznaje w procesie

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 1967 r., III CZP 44/67, OSPiKA

1967, nr 11, poz. 258 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 26 lutego 1968 r., III CZP 101/67, OSNCP 1968, nr 12, poz. 203).

Szczególna sytuacja procesowa w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku

powstaje w związku z treścią art. 1026 k.c., z którego wynika, że stwierdzenie to nie

może nastąpić przed upływem sześciu miesięcy od otwarcia spadku, chyba że

wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu

spadku. Wskutek tego sąd spadku, jeżeli wydaje postanowienie kończące

postępowanie w sprawie przed upływem tego terminu, musi wyjaśnić, czy takie

oświadczenia przez wszystkich spadkobierców zostały złożone; w razie ustalenia

negatywnego, postanowienie takie nie zostaje wydane, a przeszkoda ustanie z

chwilą upływu terminu, o którym mowa w art. 1026 k.c. W związku z tym nie ulega

wątpliwości, że kwestia, czy zostały złożone oświadczenia o przyjęciu lub

odrzuceniu spadku ma znaczenie tylko w określonym ustawowo przedziale czasu i

z jednego tylko punktu widzenia; do czasu złożenia tych oświadczeń lub upływu

terminu do ich złożenia nabycie spadku nie jest ostateczne.

Zwraca uwagę okoliczność, że ustawodawca, mimo istotności oświadczenia o

przyjęciu lub odrzuceniu spadku dla sprawy o stwierdzenie nabycia spadku, wśród

wymagań dotyczących postanowienia kończącego postępowania nie zawarł

wymagania, ażeby sąd wskazywał, czy spadek został przez spadkobierców przyjęty

wprost, czy z dobrodziejstwem inwentarza. Należy podkreślić, że dokonywanie

wzmianki co do sposobu przyjęcia spadku ma charakter uniwersalny i nie zależy od

tego, czy przyjęcie spadku nastąpiło w sposób rzeczywisty, a więc przez złożenie

oświadczenia, czy w wyniku fikcji prawnej (art. 1015 § 2 k.c.). W doktrynie uważa

się za pożądane zamieszczanie takiej wzmianki, poglądu tego jednak bliżej się nie

uzasadnia. (...)

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 924 k.c.) i w

konsekwencji tego zdarzenia dochodzi z mocy prawa do nabycia przez

spadkobiercę (spadkobierców) praw i obowiązków wchodzących w skład spadku

(art. 925 k.c.). Nabycie spadku nie zostało uzależnione od złożenia przez

spadkodawcę wyraźnego oświadczenia lub uzyskania formalnego orzeczenia,

postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku ma zatem charakter deklaratoryjny.

Złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku oraz treść tego oświadczenia to

zdarzenia istotne z punktu widzenia odpowiedzialności spadkobierców z tytułu tzw.

długów spadkowych. Znaczenie ma m.in. zakres odpowiedzialności spadkobierców

z tytułu zadłużenia spadkodawcy, powiązanej z instytucją przyjęcia spadku.

Problem ten, poza sytuacją przewidzianą w art. 1026 k.c., nie jest jednak

przedmiotem zainteresowania sądu w toku postępowania o stwierdzeniu nabycia

spadku. Co więcej, także sąd prowadzący postępowanie o dział spadku tylko w

ograniczonym stopniu zajmuje się długami spadkowymi; rozpoznaniem w

postępowaniu działowym są objęte jedynie wzajemne roszczenia

współspadkobierców z tytułu spłaconych długów spadkowych (art. 686 in fine

k.p.c.), w tym postępowaniu nie orzeka się natomiast o długach spadkowych

jeszcze niespłaconych.

Reasumując, nie ulega wątpliwości, że zagadnienie nabycia spadku z

dobrodziejstwem inwentarza nie ma żadnego znaczenia dla samego stwierdzenia

nabycia spadku i określenia zakresu dziedziczenia przez poszczególnych

spadkobierców, jak też nie stanowi w tym postępowaniu kwestii prejudycjalnej.

Można więc uznać, że zawarcie w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku

wzmianki co do sposobu przyjęcia spadku nie jest ani potrzebne, ani uzasadnione

celem tego postępowania, natomiast spory związane z zakresem odpowiedzialności

za długi spadkowe zarówno dłużnicy, jak i wierzyciele muszą rozwiązywać w drodze

innych postępowań sądowych, np. w sprawie z powództwa wierzyciela z tytułu

odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe. Ze względu na art. 319 k.p.c.,

sąd, rozstrzygający spór między wierzycielem a spadkobiercą może w wyroku

zastrzec pozwanemu prawo do powoływania się w toku postępowania

egzekucyjnego na ograniczenie jego odpowiedzialności. W orzecznictwie

jednoznacznie wskazuje się, że przewidziane w tym przepisie zastrzeżenie odnosi

się również do przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a sąd jest

obowiązany zamieścić w wyroku to zastrzeżenie z urzędu, nawet w toku

postępowania apelacyjnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 października

1977 r., II CR 335/77, OSNCP 1978, nr 9, poz. 159).

Podobną regulację zawiera art. 792 k.p.c., który ma zastosowanie w

postępowaniu klauzulowym; jeżeli tytuł egzekucyjny był już wydany przeciwko

spadkodawcy, to sąd na wniosek spadkobiercy może poczynić zastrzeżenie

dotyczące ograniczenia jego odpowiedzialności w klauzuli wykonalności wydanej

przeciwko niemu. Jeżeli natomiast spadkobierca złożył oświadczenie o przyjęciu

spadku z dobrodziejstwem inwentarza już po nadaniu przeciwko niemu klauzuli

wykonalności to wprawdzie nie może żądać takiego ograniczenia w treści klauzuli

wykonalności, jednakże może na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. wytoczyć

powództwo przeciwegzekucyjne (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 września

1985 r., III CZP 49/85, OSNC 1986, nr 7-8, poz. 109).

Pojawia się oczywiście kwestia relacji przepisów kodeksu postępowania

cywilnego dotyczących zakresu kognicji sądu w postępowaniu o stwierdzenie

nabycia spadku do § 145 ust. 2 regulaminu sądowego. Rozważając tę relację

należy podkreślić, że regulamin sądowy jest aktem wykonawczym. Zgodnie z

upoważnieniem zawartym w art. 41 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070 ze zm. – dalej: "Pr.u.s.p."),

Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa,

wydaje w drodze rozporządzenia regulamin wewnętrznego urzędowania sądów

powszechnych określający wewnętrzną organizację i porządek funkcjonowania

sądów, porządek czynności w sądach, porządek urzędowania organów sądów i

wykonywania zadań sędziów pełniących funkcje kierownicze, tok czynności

administracyjnych w sprawach należących do właściwości sądów, dopuszczalne

systemy i rozkład czasu urzędowania oraz szczegółowe warunki udostępniania

pomieszczeń dla uczestników postępowania, świadków i innych osób

przebywających w sądach. Wydając rozporządzenie, należy brać pod uwagę

zasady sprawności, racjonalności, ekonomicznego i szybkiego działania,

uwzględniając potrzeby zapewnienia rzetelnego wykonywania zadań powierzonych

sądom. Przytoczona delegacja nie uprawnia Ministra Sprawiedliwości do

formułowania w regulaminie norm o charakterze procesowym, tzn. odnoszących się

do sposobu dokonywania czynności procesowych, w szczególności czynności

sądowych. Jest to zrozumiałe, gdyż przepisy prawa procesowego powinny być

zawarte w ustawie jako akcie regulującym prawa i obowiązki stron postępowania

oraz kompetencję organów procesowych. Jedynie w zakresie uzupełniającym lub

uszczegółowiającym może wchodzić w rachubę regulacja zawarta w aktach

niższego rzędu. Symptomatyczne jest zresztą zawarte w art. 41 § 1 Pr.u.s.p.

wskazanie dla Ministra Sprawiedliwości, że chodzi o regulamin wewnętrznego

urzędowania sądów powszechnych, bezpośrednim więc adresatem regulacji

regulaminowej są sądy powszechne, nie zaś inni uczestnicy postępowania

sądowego.

Analiza § 145 ust. 2 regulaminu sądowego prowadzi do wniosku, że chodzi tu

jedynie o unormowanie natury porządkowej i organizacyjnej, nie zaś o regulację

dotyczącą zakresu działania (kompetencji) sądu. Przepis ten nie wyznacza zakresu

kognicji sądu w postępowaniu o stwierdzeniu nabycia spadku, gdyż jest on

wyznaczony odpowiednimi przepisami kodeksu postępowania cywilnego oraz

charakterem prawnym tego postępowania. Tezę o wyłącznie porządkowym i

technicznym znaczeniu omawianej regulacji regulaminowej potwierdza fakt, że

wymaga ona od sądu jedynie „zaznaczenia" w postanowieniu, iż nabycie spadku

nastąpiło z dobrodziejstwem inwentarza. (...) Przepis § 145 ust. 2 nie rozszerza

kognicji sądu spadku w kierunku wyjaśniania kwestii sposobu przyjęcia spadku, lecz

jedynie nakazuje, w razie ustalenia przez sąd, że doszło do przyjęcia spadku z

dobrodziejstwem inwentarza, zaznaczyć to w postanowieniu. Wyraźnie zresztą

wskazano, że sąd nie „orzeka" w tym przedmiocie, lecz jedynie ma „zaznaczyć", iż

doszło do nabycia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Treść całej regulacji § 145 regulaminu sądowego także prowadzi do wniosku o

jedynie porządkowym charakterze ust. 2, zgodnie bowiem z ust. 1, w postanowieniu

o stwierdzeniu nabycia spadku w razie dziedziczenia ustawowego należy podać,

czy spadkobierca był małżonkiem spadkodawcy, czy jego krewnym i w jakim

stopniu, a także wskazać imiona rodziców spadkobiercy, a przy dziedziczeniu

testamentowym określić rodzaj testamentu i datę jego sporządzenia. Również to

unormowanie, chociaż odnosi się do treści postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku, nie wpływa na zakres kognicji sądu, lecz jedynie wskazuje, jak powinna być

ujęta redakcja tego postanowienia. Można więc przyjąć, że omawiany przepis

mieści się w zawartym w art. 41 §1 Pr.u.s.p. określeniu „porządek czynności w

sądach".

Oznacza to, że w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku sąd nie ma

obowiązku wyjaśniania sposobu przyjęcia spadku, często jednak, respektując

wskazówkę przewidzianą w § 145 ust. 2 regulaminu sądowego, sąd takiego

ustalenia dokonuje. Następuje to w razie wyraźnego oświadczenia przez

któregokolwiek z uczestników postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, że

przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1012 k.c.). (...) Można

przyjąć, że sens § 145 ust. 2 polega na tym, że jakkolwiek nie nakłada na sąd

obowiązku badania, czy doszło do nabycia spadku z dobrodziejstwem inwentarza,

to jednak jeśli sąd dokona takiego stwierdzenia (np. w razie odebrania stosownego

oświadczenia w czasie postępowania), dokonuje odpowiedniego zaznaczenia w

postanowieniu. Zaletą takiej wzmianki jest to, że wierzyciele otrzymują informację o

ograniczonej odpowiedzialności spadkobiercy (spadkobierców) z tytułu długów

spadkowych. (...)

Niewątpliwie brak tego zaznaczenia może być uznany za naruszenie § 145

ust. 2 regulaminu sądowego, naruszenie to jednak nie stanowi uchybienia

procesowego i powinno być ocenione jedynie w sensie techniczno-organizacyjnym,

związanym z redakcją sentencji postanowienia. W razie więc zaniechania

dokonania w postanowieniu wzmianki o nabyciu spadku z dobrodziejstwem

inwentarza, apelacja w tym zakresie nie jest dopuszczalna ze względu na brak

substratu zaskarżenia. Z tej przyczyny nie można podzielić sugestii Sądu

Okręgowego, że skoro sąd nie zawarł odpowiedniego rozstrzygnięcia, to tym

samym rozstrzygnął tę kwestię negatywnie. (...)

Należy odnieść się jeszcze do stanu prawnego dotyczącego poświadczania

dziedziczenia przez notariusza. Z art. 95c § 2 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. –

Prawo o notariacie (jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm.) wynika,

że w protokole dziedziczenia zamieszcza się także oświadczenia spadkobierców co

do tego, czy były składane oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, jeżeli

natomiast od dnia otwarcia spadku nie upłynęło sześć miesięcy, w protokole

dziedziczenia należy zamieścić oświadczenia spadkobierców o prostym przyjęciu

spadku lub przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu

spadku, chyba że oświadczenia tej treści zostały już przez spadkobierców

uprzednio złożone (art. 95c § 3). W takim przypadku należy zamieścić wzmiankę o

dacie, miejscu i treści złożonych przez poszczególnych spadkobierców oświadczeń.

Charakterystyczne jest, że jednocześnie nie wymaga się od notariusza, ażeby w

samym akcie poświadczenia dziedziczenia zawierał wzmiankę o sposobie nabycia

spadku (zob. art. 95f). Takie stanowisko ustawodawcy jest zrozumiałe, gdyż taka

wzmianka nie miałaby waloru prawnego.

Podsumowując należy wskazać, że zakres zastosowania § 145 ust. 2

regulaminu sądowego jest ograniczony tylko do wypadków, w których niejako przy

okazji głównego nurtu postępowania ujawnia się fakt nabycia spadku z

dobrodziejstwem inwentarza, nie dotyczy zaś wypadku, gdy do takiego ujawnienia

nie doszło albo nabycie spadku nastąpiło nie z dobrodziejstwem inwentarza, lecz

wprost. Zalecana w regulaminie sądowym ze względów praktycznych wzmianka

powinna być zamieszczona w sentencji postanowienia, a nie – jak uczynił Sąd

pierwszej instancji – w uzasadnieniu. Ze względu na ściśle określoną kognicję sądu

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku nie można jednak przyjąć, że

wzmianka ta ma moc wiążącą w stosunku do innych sądów. Także z punktu

widzenia wierzycieli nie ma prawnego znaczenia okoliczność, że w postanowieniu

sąd dokonał wzmianki lub jej zaniechał. Wzmianka nie przesądza definitywnie

kwestii odpowiedzialności spadkobiercy z tytułu długu spadkowego, i odwrotnie,

brak wzmianki nie szkodzi uprawnieniom wierzyciela.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.