III UK 20/10

Sygn. akt III UK 20/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Z. D.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o odsetki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 7 października 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 15 czerwca 2009 r. Sąd Okręgowy zmienił decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 marca 2009 r. odmawiającej Z. D. wypłaty

ustawowych odsetek z tytułu zwłoki w wypłacie renty w ten sposób, że ustalił

wnioskodawczyni prawo do wypłaty ustawowych odsetek z tytułu opóźnienia w

2

wypłacie świadczenia rentowego należnego za okres od 1 września 2004 r. do 31

stycznia 2009 r. poczynając od 21 stycznia 2009 r. do dnia zapłaty i oddalił

odwołanie w pozostałym zakresie. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące

ustalenia.

Decyzją z dnia 18 listopada 1994 r. organ rentowy przyznał

wnioskodawczyni prawo do renty z tytułu inwalidztwa III grupy od dnia 27 listopada

1994 r. Świadczenie rentowe wnioskodawczyni pobierała do 31 sierpnia 2004 r. W

dniu 16 września 2004 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek o ustalenie prawa do

renty na dalszy okres. Decyzją z dnia 20 października 2004 r. organ rentowy

odmówił przyznania świadczenia, gdyż lekarz orzecznik uznał wnioskodawczynię

za zdolną do pracy. Wyrokiem z dnia 23 października 2008 r. Sąd Okręgowy

zmienił powyższą decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do renty z tytułu

częściowej niezdolności do pracy na okres od 1 września 2004 r. do 5 sierpnia

2013 r. Wyrok ten, doręczony organowi rentowemu 20 listopada 2008 r.,

uprawomocnił się 5 grudnia 2008 r. W postępowaniu sądowym konieczne było

przeprowadzenie dowodu z opinii biegłych, w tym uzupełniających, po dodatkowym

zgromadzeniu istotnych dowodów, tj. historii choroby przedłożonej w dniu 5 lutego

2008 r. Zawarte w niej zapisy pozwoliły na skonfrontowanie argumentacji

medycznej i powiązanie wywodów biegłych z procesem leczenia. Wcześniejsze

zastrzeżenia organu rentowego do opinii biegłych były uzasadnione merytoryczną

argumentacją kwestionującą wpływ przebytego w 1992 r. leczenia onkologicznego

na aktualny stan zdrowia wnioskodawczyni oraz odmienną oceną tej kwestii z

jednej strony przez biegłych z zakresu onkologii i ginekologii, a z drugiej strony -

przez biegłego z zakresu medycyny pracy. W dniu 23 stycznia 2009 r. organ

rentowy wydał decyzję wykonującą wyrok, a świadczenie rentowe za okres od 1

września 2004 r. do 31 stycznia 2009 r. zostało wnioskodawczyni wypłacone w

lutym 2009 r. W dniu 29 lutego 2009 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek o

zasądzenie odsetek.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że istotna dla

rozstrzygnięcia sprawy jest ocena czy i od kiedy organ rentowy pozostawał w

zwłoce w wypłacie wnioskodawczyni świadczenia rentowego. Odwołując się do

treści art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

3

społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.,

powoływanej dalej jako ustawa systemowa), § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Socjalnej z dnia 1 lutego 1999 roku w sprawie szczegółowych zasad

wypłacania odsetek za opóźnienie w ustaleniu lub wypłacie świadczeń z

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 12, poz. 104) oraz art. 118 ust. 1 i 2 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.,

powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach lub ustawa) Sąd Okręgowy

stanął na stanowisku, że organ rentowy uchybił 30-dniowemu terminowi

określonemu w art. 118 ust. 1 ostatnio wymienionej ustawy, który upłynął 20

stycznia 2009 r., natomiast żądanie zasądzenia odsetek za okres wsteczny uznał

za bezzasadne. W tym ostatnim zakresie Sąd pierwszej instancji wskazał, że w

postępowaniu przed organem rentowym oceniono zebrane dowody w sposób, w

jaki pozwalał złożony przez wnioskodawczynię materiał dowodowy. Dokonana w

postępowaniu sądowym odmienna ocena zdolności wnioskodawczyni do pracy

wynikała z uzupełnienia materiału dowodowego o historię choroby, dokumentującej

przebieg wieloletniego leczenia, co potwierdzało trafność opinii biegłych z zakresu

onkologii i ginekologii.

W apelacji wnioskodawczyni, reprezentowana przez zawodowego

pełnomocnika, zaskarżyła powyższy wyrok w całości i zarzuciła naruszenie

przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. oraz obrazę prawa materialnego, a

mianowicie art. 85 ust. 1 zdanie drugie ustawy systemowej i art. 118 ust. 1a ustawy

o emeryturach i rentach.

Wyrokiem z dnia 7 października 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację,

stwierdzając, że z art. 85 ustawy systemowej wynika, iż organ rentowy mógłby

uwolnić się od obowiązku zapłaty odsetek poprzez wykazanie, że opóźnienie w

wypłacie świadczenia jest wynikiem okoliczności, za które nie ponosi

odpowiedzialności, a więc okoliczności od niego niezależnych. Niewystarczające

jest zatem wykazanie braku winy w odmowie wypłaty świadczenia, ale konieczne

jest także stwierdzenie, że po stronie organu rentowego nie występowały żadne

okoliczności, za które ponosi on odpowiedzialność.

4

Sąd drugiej instancji, podzielając stanowisko Sądu Okręgowego, uznał, że

organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności za opóźnienie w wypłacie

wnioskodawczyni renty, gdyż odmawiając jej prawa do tego świadczenia

dysponował orzeczeniem lekarza orzecznika wydanym na podstawie przedłożonej

przez wnioskodawczynię dokumentacji medycznej. Dokumentacja ta nie dawała

podstaw do ustalenia, że wnioskodawczyni jest niezdolna do pracy. Na odmienną

ocenę tej kwestii pozwoliła dopiero dokumentacja z leczenia przedłożona w

postępowaniu sądowym.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawczyni zarzuciła: 1)

naruszenie przepisów postępowania, a to art. 321 § 1 k.p.c., przez orzeczenie w

sprawie odsetek za opóźnienie organu rentowego w wypłacie renty z tytułu

niezdolności do pracy, w sytuacji, gdy wnioskodawczyni faktycznie domagała się

odsetek za zwłokę z powodu nieustalenia jej prawa do świadczenia rentowego; 2)

naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: a) art. 85 ust. 1 ustawy systemowej,

przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że opóźnienie w

ustaleniu prawa wnioskodawczyni do renty było następstwem okoliczności, za które

organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności, w sytuacji, gdy organ rentowy w chwili

wydania decyzji posiadał wszystkie potrzebne dane pozwalające na ustalenie

prawa wnioskodawczyni do renty z tytułu niezdolności do pracy, b) art. 118 ust. 3

ustawy o emeryturach i rentach, przez jego pominięcie w sytuacji, gdy - tak jak to

stwierdził Sąd Apelacyjny - organ rentowy, nie mogąc na podstawie przedłożonej

przez wnioskodawczynię dokumentacji medycznej ustalić jej prawa do renty, nie

wyznaczył dodatkowego terminu na przedłożenie niezbędnych dowodów w postaci

historii choroby z wieloletniego leczenia wnioskodawczyni.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku przez ustalenie prawa wnioskodawczyni do odsetek za zwłokę organu

rentowego w ustaleniu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy za okres od 11

listopada 2004 r. do dnia zapłaty, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku

oraz poprzedzającego wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu

Sadowi do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd drugiej instancji

orzekł w sprawie odsetek za zwłokę organu rentowego w wypłacie renty z tytułu

5

częściowej niezdolności do pracy, podczas gdy wnioskodawczyni dochodziła

odsetek za zwłokę w ustaleniu prawa do świadczenia. Skarżąca wskazała nadto, że

w opóźnieniu organu rentowego w ustaleniu jej prawa do renty nie wystąpiły żadne

okoliczności, za które organ ten nie ponosi odpowiedzialności w rozumieniu art. 85

ust. 1 ustawy systemowej. Przede wszystkim do wniosku z dnia 16 września 2004

r. wnioskodawczyni dołączyła zaświadczenia o stanie zdrowia, wystawione na

podstawie dokumentacji źródłowej, przedłożonej w dniu 5 lutego 2008 r. w

postępowaniu sądowym. W oparciu tylko o te zaświadczenia biegli sądowi onkolog i

ginekolog już w opinii z dnia 13 stycznia 2005 r. uznali ją za niezdolną do pracy, a

tym samym nie jest słuszne stanowisko, że dopiero przedłożenie dokumentacji

lekarskiej pozwoliło na przesądzenie tej kwestii. Zresztą gdyby nawet tak było, to

organ rentowy winien zobowiązać skarżącą w trybie art. 118 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach do uzupełnienia przedłożonej dokumentacji medycznej o

przedmiotową historię choroby, czego nie uczynił.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych zarzutów.

W pierwszej kolejności niezasadny jest zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c.,

zgodnie z którym sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty

żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Z przepisu tego wynika więc, że sąd ma

obowiązek orzec negatywnie lub pozytywnie o całym przedmiocie sporu (żądania),

respektując zasadę dyspozycyjności, która przejawia się w tym, że sąd jest

związany granicami żądania powództwa i nie może dysponować przedmiotem

procesu przez określenie jego granic niezależnie od zakresu żądania ochrony przez

powoda. Pojęcie żądania określa art. 187 § 1 k.p.c., stanowiąc, że pozew powinien

między innymi zawierać dokładnie określone żądanie oraz przytoczenie

okoliczności faktycznych żądanie uzasadniających. Granice żądania w rozumieniu

art. 321 § 1 k.p.c. określa więc przede wszystkim wysokość dochodzonych

roszczeń, co oznacza, że sąd nie może uwzględnić roszczenia w większej

wysokości niż żądał powód (zasądzić ponad żądanie). Przepis ten, określając

granice wyrokowania, wskazuje również, że sąd nie może wyrokować co do rzeczy,

która nie była przedmiotem żądania, czyli zasądzić coś innego niż strona żądała.

Żądanie powództwa określone jest przez jego przedmiot oraz podstawę faktyczną.

6

Oznacza to, że sąd nie może uwzględnić roszczenia w oparciu o inną podstawę

faktyczną niż wskazana w pozwie. Jeżeli natomiast przedmiot żądania i jego

podstawa faktyczna są te same, to nie dochodzi do naruszenia zakazu określonego

w art. 321 § 1 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2007 r., II

CSK 344/07, LEX nr 388844 i orzeczenia tam przytoczone).

W sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych postępowanie sądowe

wszczynane jest złożeniem odwołania od decyzji organu rentowego, zastępującym

pozew. W odwołaniu od decyzji z dnia 4 marca 2009 r. wnioskodawczyni żądała

zasądzenia odsetek z tytułu zwłoki w wypłacie renty z tytułu niezdolności do pracy,

wywodząc, że ustalenie prawa do tego świadczenia z opóźnieniem spowodowane

było działaniem organu rentowego. Prostą konsekwencją opóźnienia w ustaleniu

prawa do świadczenia jest opóźnienie w jego wypłacie. Zatem w przypadku

żądania odsetek z tytułu opóźnienia w ustaleniu prawa do świadczenia oraz z tytułu

opóźnienia w wypłacie świadczenia ten sam jest zarówno przedmiot żądania, jak i

jego podstawa faktyczna. W obu przypadkach chodzi przecież o zapłatę odsetek od

świadczenia wypłaconego z opóźnieniem i to jest przedmiot żądania w rozumieniu

art. 321 § 1 k.p.c. Co prawda art. 85 ust. 1 ustawy systemowej rozróżnia opóźnienie

w ustaleniu prawa do świadczenia (przyznaniu świadczenia) i opóźnienie w

wypłaceniu świadczenia, jednakże ta ostatnia sytuacja dotyczy przypadku, gdy

dochodzi do wypłacenia z opóźnieniem świadczenia, do którego prawo zostało już

ustalone (świadczenie zostało już przyznane). Wynika to z art. 118 ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach, w myśl którego jeżeli w wyniku wydania decyzji zostało

ustalone prawo do świadczenia oraz jego wysokość, organ rentowy dokonuje

wypłaty świadczenia w terminie określonym w ust. 1. Z mocy art. 118 ust. 4 tej

ustawy wskazana zasada znajduje zastosowanie również w razie dokonywania

wypłaty wynikającej z decyzji ponownie ustalającej prawo do świadczenia lub jego

wysokość. Zatem w obydwu sytuacjach objętych art. 85 § 1 ustawy systemowej

organ rentowy obowiązany jest do wypłaty „odsetek od tego świadczenia”, które nie

zostało wypłacone w terminie bądź dlatego, że nie ustalono do niego prawa, bądź -

pomimo ustalenia prawa do świadczenia - z innych przyczyn. W każdym z tych

przypadków chodzi więc o odsetki od świadczenia niewypłaconego w terminie.

Niezasadne są również pozostałe zarzuty kasacyjne.

7

Stosownie do art. 85 ust. 1 ustawy systemowej jeżeli Zakład - w terminach

przewidzianych w przepisach określających zasady przyznawania i wypłacania

świadczeń pieniężnych z ubezpieczeń społecznych - nie ustalił prawa do

świadczenia lub nie wypłacił tego świadczenia, jest obowiązany do wypłaty odsetek

od tego świadczenia w wysokości odsetek ustawowych określonych przepisami

prawa cywilnego; nie dotyczy to przypadku, gdy opóźnienie w przyznaniu lub

wypłaceniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które Zakład nie ponosi

odpowiedzialności. Przepis art. 118 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach stanowi,

że organ rentowy wydaje decyzję w sprawie prawa do świadczenia lub ustalenia

jego wysokości po raz pierwszy w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej

okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. Zgodnie z ust. 3 wymienionego

artykułu jeżeli na podstawie przedstawionych środków dowodowych nie jest

możliwe ustalenie prawa lub wysokości świadczenia, za datę wyjaśnienia ostatniej

okoliczności, o której mowa w ust. 1, uważa się datę końcową dodatkowego

terminu do przedstawienia niezbędnych dowodów, wyznaczonego przez organ

rentowy, albo datę przedstawienia tych dowodów. W myśl art. 118 ust. 1a w

brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 kwietnia 2009 r., w razie ustalenia prawa

do świadczenia lub jego wysokości orzeczeniem organu odwoławczego za dzień

wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji uważa się również

dzień wpływu prawomocnego orzeczenia organu odwoławczego. W uzasadnieniu

wyroku z dnia 11 września 2007 r., P 11/07 (OTK-A 2007 nr 8, poz. 97) Trybunał

Konstytucyjny stwierdził, że art. 118 ust. 1a należy odczytywać w ten sposób, iż za

dzień wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji w sprawie

świadczenia rentowego lub emerytalnego uznaje się dzień wpływu do organu

rentowego prawomocnego orzeczenia sądu ustalającego prawo do tego

świadczenia, o ile za nieustalenie tych okoliczności we wcześniejszym terminie nie

ponosi odpowiedzialności organ rentowy. Powyższą interpretację uwzględnia

dokonana z dniem 1 kwietnia 2009 r. zmiana tego przepisu. Wskazane wyżej

zasady - z mocy art. 118 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach - znajdują

odpowiednio zastosowanie przy dokonywaniu wypłaty wynikającej z decyzji

ponownie ustalającej prawo do świadczenia lub jego wysokości.

8

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że zawarte w art. 85 ust.

1 ustawy systemowej określenie: „nie ustalił prawa do świadczenia" oznacza

zarówno niewydanie w terminie decyzji przyznającej świadczenie, jak i wydanie

decyzji odmawiającej przyznania świadczenia, mimo spełnienia warunków do jego

uzyskania (por. wyrok z dnia 9 marca 2001 r., II UKN 402/00, OSNP 2002 nr 20,

poz. 501). W tym ostatnim wypadku chodzi o sytuacje, w których organ rentowy

odmawiając przyznania świadczenia, naruszył przepisy prawa materialnego

określające przesłanki nabycia prawa do świadczenia pieniężnego z ubezpieczenia

społecznego, przy czym dla powstania obowiązku wypłaty odsetek konieczne jest

stwierdzenie naruszenia prawa przez organ rentowy prawomocnym wyrokiem sądu

zmieniającym decyzję organu rentowego i przyznającym prawo do tego

świadczenia. Z kolei zawarte w zdaniu drugim ust. 1 art. 85 ustawy systemowej

określenie: „okoliczności, za które Zakład nie ponosi odpowiedzialności" oznacza,

że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest obowiązany do wypłaty odsetek nie

tylko wtedy, gdy nie ponosi winy w opóźnieniu, lecz także wtedy, gdy opóźnienie w

ustaleniu i wypłacie prawa do świadczenia pieniężnego z ubezpieczenia

społecznego jest skutkiem innych przyczyn niezależnych od Zakładu (por. wyrok z

dnia 7 października 2004 r., II UK 485/03, OSNP 2005 nr 10, poz. 147). Opóźnienie

w ustaleniu prawa do świadczenia może nastąpić albo wskutek dokonania przez

organ rentowy błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, albo z

powodu błędu w ustaleniach faktycznych, będącego następstwem naruszenia

przepisów postępowania. W tym pierwszym przypadku mamy do czynienia z

wydaniem przez organ rentowy decyzji niezgodnej z prawem, choć na podstawie

prawidłowo i kompletnie zebranego materiału dowodowego i po ustaleniu

niezbędnych okoliczności faktycznych możliwe było wydanie decyzji

odpowiadającej prawu. Opóźnienie w ustaleniu prawa do świadczenia jest wówczas

następstwem okoliczności, za które organ rentowy ponosi odpowiedzialność,

choćby nie można mu było zarzucić niestaranności w wykładni i zastosowaniu

prawa. Inaczej mówiąc, jeżeli organ rentowy dokonał nieprawidłowej wykładni lub

błędnego zastosowania prawa, to ubezpieczonemu należą się odsetki od kwoty

świadczenia przyznanego wyrokiem sądu liczone od upływu terminu, w którym

organ rentowy powinien był wydać prawidłową decyzję uwzględniającą wniosek.

9

Takiego właśnie błędu organu rentowego dotyczą powołane w skardze kasacyjnej

wyroki z dnia 25 stycznia 2005 r., I UK 159/04 (OSNP 2005 nr 19, poz. 308) i z dnia

14 września 2007 r., III UK 37/07 (OSNP 2008 nr 21-22, poz. 326).

W sprawie, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna, nie

chodzi o błąd organu rentowego w wykładni bądź zastosowaniu prawa, ale o błąd w

ustaleniach faktycznych, który może być skutkiem naruszenia przepisów

postępowania. W takim przypadku wyjaśnienie okoliczności niezbędnej do wydania

decyzji w rozumieniu art. 118 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach musi być

rozumiane jako dokonanie czynności mającej na celu ustalenie stanu faktycznego,

czyli przeprowadzenie dowodów i ich ocenę. W sytuacji, w której przyznanie prawa

do świadczenia następuje na skutek ustaleń faktycznych sądu, dla stwierdzenia, że

organ rentowy nie ponosi odpowiedzialności za opóźnienie, konieczne jest

wykazanie, iż w przepisanym terminie nie dysponował materiałem umożliwiającym

przyznanie świadczenia. Ocena ta musi być dokonana przy uwzględnieniu

okoliczności czy organ rentowy - w ramach swoich kompetencji i nałożonych

obowiązków - poczynił wszystkie możliwe ustalenia faktyczne i wyjaśnił wszystkie

okoliczności konieczne do wydania decyzji. Jeżeli bowiem zmiana decyzji w

postępowaniu odwoławczym była uzasadniona ustaleniami co do takich

okoliczności, które nie były i nie mogły być znane organowi rentowemu z uwagi na

obowiązujące w postępowaniu przed tym organem ograniczenia dowodowe, to nie

będzie podstaw do uznania, iż opóźnienie jest następstwem okoliczności, za które

ponosi on odpowiedzialność (por. wyrok z dnia 21 kwietnia 2009 r., I UK 345/08,

LEX nr 551000). Należy mieć na względzie, że w postępowaniu przed organem

rentowym dowodem jest tylko to, co prawo za dowód uznaje i jako dowód

dopuszcza. Takie ograniczenia nie występują natomiast w procedurze cywilnej, w

której okoliczności sporne mogą być wykazywane wszelkimi dowodami. W

kontekście prawa do odsetek istotne jest więc stwierdzenie czy organ rentowy w

ramach udzielonych mu kompetencji i nałożonych obowiązków w konkretnym

przypadku podjął określone działania zmierzające do ustalenia prawa i wyjaśnienia

związanych z tym okoliczności faktycznych (por. wyroki z dnia 21 września 1999 r.,

II UKN 109/99, OSNAPiUS 2000 nr 24, poz. 903 oraz z dnia 9 marca 2001 r., II

UKN 402/00, OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 501).

10

W stanie prawnym obowiązującym przed 1 stycznia 2005 r. w postępowaniu

przed organem rentowym ustalenie w zakresie istnienia u ubezpieczonego

niezdolności do pracy mogło być dokonane wyłącznie na podstawie orzeczenia

lekarza orzecznika (art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach), działającego w

oddziale Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (§ 1 ust. 2 obowiązującego do 31

grudnia 2004 r. z mocy art. 194 wskazanej wyżej ustawy rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o

niezdolności do pracy do celów rentowych, Dz.U. Nr 99, poz. 612, powoływanego

dalej jako rozporządzenie). Orzeczenie to stanowiło podstawę do wydania przez

organ rentowy decyzji w sprawie świadczenia, do którego prawo uzależnione jest

od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej

egzystencji (art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach). Wzruszenie orzeczenia

lekarza orzecznika mogło nastąpić wyłącznie w trybie nadzoru orzeczniczego -

bądź bezpośredniego, sprawowanego przez głównego lekarza orzecznika oddziału

Zakładu, bądź zwierzchniego, sprawowanego w imieniu Prezesa Zakładu przez

naczelnego lekarza Zakładu (art. 14 ust. 4-6 ustawy o emeryturach i rentach oraz §

11-13 rozporządzenia). Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia podstawę wydania

orzeczenia przez lekarza orzecznika stanowiło bezpośrednie badanie osoby

ubiegającej się o świadczenie (z wyjątkiem sytuacji określonej w ust. 2) i posiadana

dokumentacja. Chodzi tutaj o dokumentację medyczną i rentową oraz inne

dokumenty mające znaczenie dla wydania orzeczenia określone w § 2 ust. 3 pkt 3

rozporządzenia, które - obok zaświadczenia o stanie zdrowia wydanego przez

lekarza, pod którego opieką znajdowała się osoba ubiegająca się o świadczenie

(pkt 1) i wywiadu zawodowego zawierającego charakterystykę rodzaju i miejsca

pracy (pkt 2) - podlegały dołączeniu przez właściwą komórkę (jednostkę)

organizacyjną oddziału Zakładu do wniosku o wydanie orzeczenia przez lekarza

orzecznika (§ 2 ust. 1 rozporządzenia). Zgodnie z art. 116 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach zasadą jest, że postępowanie w sprawach świadczeń

wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego, który - stosownie do art.

116 ust. 5 ustawy - powinien dołączyć do tego wniosku dowody uzasadniające

prawo do świadczeń i ich wysokości, określone w drodze rozporządzenia przez

ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Ponieważ minister ten

11

do chwili obecnej nie skorzystał z ustawowego uprawnienia określonego w art. 123

ustawy, stosownie do jej art. 194 pozostaje w mocy rozporządzenie Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe

i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) w zakresie

niesprzecznym z przepisami ustawy. Zgodnie z § 10 pkt 3 tego rozporządzenia

osoba ubiegająca się o rentę powinna przedstawić dokumenty stwierdzające

istnienie inwalidztwa (obecnie niezdolności do pracy), a w myśl § 32 - osobę taką

kieruje się na badanie po udowodnieniu przez nią wszystkich innych okoliczności

niezbędnych do ustalenia prawa do świadczenia oraz po przedstawieniu

zaświadczenia o stanie zdrowia wystawionego przez lekarza prowadzącego

leczenie. Analiza powyższych przepisów wskazuje, że ciężar dowodu w sprawach o

ustalenie prawa do świadczenia spoczywa na zainteresowanym (por. także wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2001 r., II UKN 297/00, OSNAPiUS 2002 nr

23, poz. 577), organ rentowy obowiązany był dołączyć do wniosku skierowanego

do lekarza orzecznika dokumentację medyczną znajdującą się w aktach rentowych

oraz przedłożoną przez ubiegającego się o świadczenie, a lekarz orzecznik - przy

ocenie niezdolności zainteresowanego do pracy - uwzględnić dokumentację

posiadaną w chwili wydawania orzeczenia.

W sprawie, w której wniesiona została niniejsza skarga kasacyjna, ocena

niezdolności skarżącej do pracy została powierzona lekarzowi orzecznikowi,

któremu przedłożono dokumentację medyczną dołączoną przez skarżącą do

wniosku o świadczenie (należy zauważyć, że - wbrew twierdzeniom skargi - organ

rentowy zobowiązał wnioskodawczynię do stawienia się na badanie przez lekarza

orzecznika w dniu 11 października 2004 r. z odpisami historii choroby wydanymi

przez szpital oraz oryginałami dokumentacji lekarskiej), a orzeczenie tego lekarza

stwierdzające jej zdolność do pracy zostało uznane w trybie nadzoru

bezpośredniego za nienasuwające zastrzeżeń i stanowiło podstawę odmowy prawa

do świadczenia w postępowaniu przed organem rentowym. Organ ten w ramach

swoich kompetencji poczynił więc wszystkie możliwe ustalenia faktyczne i wyjaśnił

okoliczności konieczne do wydania decyzji. Zmiana decyzji w postępowaniu

odwoławczym była uzasadniona ustaleniami faktycznymi, które nie były i nie mogły

być znane organowi rentowemu, bo zostały dokonane na podstawie dowodów mu

12

niedostępnych, tj. dowodów z opinii zespołów biegłych, w tym opinii

uzupełniających opartych o pełną dokumentację medyczną, która nie została przez

skarżącą przedłożona w postępowaniu przed organem rentowym pomimo

stosownego zobowiązania. Wbrew twierdzeniom skarżącej, kwestia oceny jej

niezdolności do pracy wyłącznie na podstawie dokumentacji medycznej dostępnej

organowi rentowemu nie była oczywista, o czym świadczy już tylko niekorzystna

opinia wydana w postępowaniu sądowym przez biegłego z zakresu medycyny

pracy, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd drugiej instancji.

W tej sytuacji nie ma podstaw do uznania, iż opóźnienie w ustaleniu prawa

do świadczenia (jego przyznaniu) było następstwem okoliczności, za które organ

rentowy ponosi odpowiedzialność na podstawie art. 85 ust. 1 ustawy systemowej.

Odpowiednie dowody istnienia niezdolności skarżącej do pracy zostały bowiem

zgromadzone dopiero w postępowaniu sądowym, a organ rentowy w ramach

przysługujących mu kompetencji nie miał możliwości przyznania skarżącej prawa

do świadczenia wcześniej niż w wykonaniu prawomocnego wyroku zmieniającego

zaskarżoną decyzję.

Z tych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu stosownie do art.

39814

k.p.c.