II BU 4/10

Wyrok z dnia 19 października 2010 r.

II BU 4/10

Związanie, o którym mowa w art. 365 § 1 oraz art. 366 k.p.c., ograniczone

jest co do zasady tylko do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji wyroku sądu

ubezpieczeń społecznych, rozstrzygającego o odwołaniu od decyzji organu

rentowego.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf,

Halina Kiryło (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 paź-

dziernika 2010 r. sprawy z wniosku Romana R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w P. o wysokość świadczenia, na skutek skargi wniosko-

dawcy o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Apela-

cyjnego w Poznaniu z dnia 2 grudnia 2009 r. [...]

1. s t w i e r d z i ł, że wyrok Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Poznaniu z dnia 2 grudnia 2009 r. [...] w części zmieniającej wyrok

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 23 lipca

2009 r. [...] i oddalającej odwołanie jest niezgodny z prawem;

2. o d d a l i ł skargę w pozostałej części;

3. zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w P. na rzecz

skarżącego Romana R. kwotę 150 (sto pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem

z dnia 2 grudnia 2009 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Koninie z dnia 23 lipca 2009 r. o tyle, że oddalił odwołanie ubezpie-

czonego Romana R. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w P.

oraz oddalił apelację ubezpieczonego i zasądził od niego na rzecz organu rentowego

2

kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoław-

czej.

Sąd drugiej instancji ustalił, że ubezpieczony Roman R. pobierał rentę inwa-

lidzką od dnia 8 stycznia 1991 r., zaś na mocy decyzji organu rentowego z 15 maja

1995 r. przyznano mu prawo do emerytury, którą obliczono od podstawy wymiaru

renty i zawieszono jej wypłatę wobec wyboru przez uprawnionego świadczenia ko-

rzystniejszego. Prawomocną decyzją z dnia 5 marca 2003 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych odmówił przeliczenia podstawy wymiaru emerytury wnioskodawcy od

dochodów z 10 lub 20 lat kalendarzowych, gdyż wskaźnik wysokości owej podstawy

okazał się niższy od dotychczasowego. Decyzją organu rentowego z dnia 22 lipca

2004 r. podjęto wypłatę emerytury ubezpieczonego, której podstawę wymiaru stano-

wiła podstawa wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy, zaś do obliczenia części

socjalnej przyjęto kwotę bazową 666,96 zł. Wyrokiem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 31 maja 2006 r. [...] zmieniono tę decy-

zję i przyznano odwołującemu - poczynając od 1 września 2002 r. - prawo do ustale-

nia części socjalnej świadczenia z zastosowaniem kwoty bazowej obowiązującej w

dacie złożenia wniosku emerytalnego, tj. kwoty 1.775,89 zł. W wyniku odwołania się

ubezpieczonego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydanej w wykona-

niu tegoż wyroku, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie

wyrokiem z dnia 15 listopada 2006 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał od-

wołującemu się prawo do obliczenia podstawy wymiaru emerytury od kwoty bazowej

z daty złożenia wniosku emerytalnego wraz z odsetkami. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 27 marca 2008 r. zmienił

wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie odnośnie do sposobu obliczenia

świadczenia oraz odrzucił odwołanie w zakresie odsetek. Kolejną decyzją organu

rentowego z 18 maja 2007 r. odmówiono ubezpieczonemu przeliczenia podstawy

wymiaru emerytury z uwzględnieniem wynagrodzenia wnioskodawcy z lat 1965 -

1977. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie wyrokiem z

dnia 3 lipca 2008 r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał odwołującemu - po-

cząwszy od daty wniosku - prawo do ponownego obliczenia podstawy wymiaru

świadczenia z uwzględnieniem wynagrodzenia wnioskodawcy z 20 najkorzystniej-

szych lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu

społecznemu, tj. z lat 1965 - 1982, 1984 i 1985, określając wysokość wynagrodzeń w

latach 1965 - 1976 w kwotach szczegółowo wskazanych w sentencji orzeczenia i

3

ustalając wskaźnik wysokości tejże podstawy wymiaru na 134,93%. Wykonując po-

wyższy wyrok organ rentowy decyzją z dnia 28 sierpnia 2008 r. obliczył emeryturę

ubezpieczonego stosując do podstawy wymiaru świadczenia wskaźnik wysokości

134,93% i kwotę bazową 717,16 zł, zaś do części socjalnej - kwotę bazową 1.775,89

zł. Uwzględniając odwołanie od tej decyzji Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Koninie wyrokiem z dnia 23 lipca 2009 r. zmienił zaskarżoną decyzję

i zobowiązał organ rentowy do obliczenia podstawy wymiaru emerytury ubezpieczo-

nego z zastosowaniem kwoty bazowej ostatnio przyjętej do obliczenia świadczenia, a

tą była kwota bazowa uwzględniona w części socjalnej, tj. 1.775,89 zł oraz oddalił

odwołanie odnośnie do żądania wypłacenia sumy 145 zł tytułem nieprawidłowego

wyliczenia części socjalnej i ponownego przeliczenia emerytury od daty sprzed zło-

żenia wniosku w tym zakresie, a nadto przekazał Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych wniosek w kwestii przeliczenia podstawy wymiaru świadczenia od wynagrodze-

nia z 10 kolejnych lat kalendarzowych. Powyższy wyrok został zaskarżony przez obie

strony. Organ rentowy domagał się oddalenia odwołania ubezpieczonego w całości,

zaś ubezpieczony - ustalenia podstawy wymiaru emerytury z uwzględnieniem do-

chodów z 10 kolejnych lat kalendarzowych, wypłaty odsetek, doliczenia kwoty 145 zł

do części socjalnej oraz przeliczenia świadczenia od września 2002 r.

Uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i zmieniając za-

skarżone orzeczenie Sąd Apelacyjny zauważył, że zgodnie z art. 365 i art. 366 k.p.c.

prawomocny wyrok sądowy ma powagę rzeczy osądzonej i wiąże strony, sąd, który

go wydał, a także inne sądy i organy państwowe. Niedopuszczalne było zatem doko-

nywanie zmiany prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r. [...] i rozstrzyganie o kwocie ba-

zowej mającej zastosowanie do obliczenia podstawy wymiaru świadczenia, o której

Sąd ten nie orzekł w powołanym wyroku. Takie żądanie ubezpieczonego wykraczało

poza zakres i przedmiot rozpoznania w niniejszej sprawie. Sąd drugiej instancji uznał

natomiast za bezpodstawne roszczenia odwołującego się objęte jego apelacją i

orzekł o oddaleniu wniesionego przezeń środka zaskarżenia.

Ubezpieczony wniósł skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem powyż-

szego prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego. Skargę oparto na naruszeniu

prawa procesowego przez błędną wykładnię art. 365 i art. 366 k.p.c. - a w następ-

stwie tego - także na naruszeniu prawa materialnego przez niezastosowanie art. 111

ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez-

4

pieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227). Wydanie

przedmiotowego orzeczenia spowodowało wyrządzenie ubezpieczonemu szkody w

wysokości 3.095,52 zł wskutek nieprawidłowego wyliczenia podstawy wymiaru eme-

rytury przez przyjęcie niewłaściwej kwoty bazowej i w rezultacie tegoż - zaniżenia

wysokości świadczenia. Skarżący wniósł o stwierdzenie niezgodności z prawem

wskazanego wyroku i zasądzenie od organu rentowego kosztów postępowania wraz

z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że istotą niniejszego sporu - wyznaczoną

treścią decyzji organu rentowego z dnia 28 sierpnia 2008 r. wykonującej wyrok Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008

r. [...] - jest przeliczenie emerytury ubezpieczonego za okres od dnia 1 kwietnia 2007

r. i przyjęcie do podstawy wymiaru świadczenia kwoty bazowej 717,16 zł (tj. zasto-

sowanej do ustalenia podstawy wymiaru renty) zamiast 1.775,89 zł (tj. z daty złoże-

nia wniosku emerytalnego). Wspomnianym wyrokiem Sąd rozstrzygnął jedynie kwe-

stię przeliczenia podstawy wymiaru emerytury wnioskodawcy według wynagrodzenia

z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu spo-

łecznemu i ustalił wskaźnik jej wysokości. Nie zajmował się natomiast zagadnieniem

kwoty bazowej, jaką należy przyjąć do obliczeń. Tą zaś w świetle art. 111 ust. 2

ustawy emerytalnej jest kwota bazowa ostatnio przyjęta do obliczenia świadczenia.

Skoro kwestia ta nie została rozstrzygnięta tymże wyrokiem, nie obejmowała jej po-

waga rzeczy osądzonej orzeczenia sądowego statuowana przepisem art. 366 k.p.c.

O powadze rzeczy osądzonej decyduje wszak przedmiot rozstrzygnięcia i jego pod-

stawa faktyczna, a nadto zakres powagi rzeczy osądzonej wyznacza sama sentencja

wyroku. Przyjęcie przez Sąd Apelacyjny istnienia w niniejszy przypadku powagi rze-

czy osądzonej w zakresie rozstrzygnięcia o kwocie bazowej, jaka powinna być zasto-

sowana do obliczenia podstawy wymiaru emerytury ubezpieczonego, wynika z nie-

właściwej wykładni art. 366 k.p.c., a rozumowanie Sądu dotknięte jest błędem logicz-

nym. Sąd zakłada bowiem, że zakresem powagi rzeczy osądzonej objęte jest rów-

nież to, o czym nie orzeczono w prawomocnym wyroku. Tymczasem granice jej wy-

znacza przedmiot rozstrzygnięcia, chociażby niekorzystnego dla strony powodowej.

Wykonując wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Koninie z dnia 3 lipca 2008 r. organ rentowy dokonał kompleksowego wyliczenia

emerytury ubezpieczonego w oparciu o wszystkie kryteria wynikające z art. 111

ustawy emerytalnej, podczas gdy wspomniany wyrok przesądzał tylko o jednym z

5

nich. Zmieniając wyrok Sądu pierwszej instancji wydany w wyniku rozpoznania od-

wołania od tejże decyzji i uwzględniający pretensje wnioskodawcy odnośnie do kwoty

bazowej, jaka powinna być zastosowana do ustalenia wysokości podstawy wymiaru

jego emerytury, Sąd Apelacyjny pozbawił ubezpieczonego prawa do prawidłowego

przeliczenia świadczenia, a nadto konstytucyjne gwarantowanego prawa do sądu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia zo-

stała wprowadzona do Kodeksu postępowania cywilnego ustawą z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz.98). Uzasadnienia dla

ustanowienia tej instytucji należy poszukiwać na gruncie unormowań art. 77 ust.1

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 417-4172

i art. 421 k.c. W art. 4171

§ 2

k.c. przyjęto bowiem, że jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawo-

mocnego orzeczenia, można żądać jej naprawienia po stwierdzenie we właściwym

postępowaniu jego niezgodności z prawem. Skarga o stwierdzeniu niezgodności z

prawem prawomocnego orzeczenia jest jednym z takich „właściwych postępowań”, o

jakich stanowi art. 4171

§ 2 k.c. Jest to specjalny środek prawny, umiejscowiony w

Kodeksie postępowania cywilnego wśród nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Skarga kwalifikowana jest jako samodzielny, autonomiczny sposób badania legalno-

ści działalności jurysdykcyjnej sądów powszechnych, służący osobie zamierzającej

dochodzić od państwa wynagrodzenia szkody wyrządzonej działaniami władzy pu-

blicznej, o której mowa w art. 77 ust.1 Konstytucji. Zgodnie z art. 4241

§ 1 k.p.c.

skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia przysłu-

guje - co do zasady - od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji kończące-

go postępowanie w sprawie, gdy na skutek jego wydania stronie została wyrządzona

szkoda, a zmiana lub uchylenie tego orzeczenia w drodze przysługujących stronie

środków prawnych nie była i nie jest możliwa.

W myśl art. 4244

k.p.c. skargę można opierać na podstawie naruszenia prawa

materialnego lub przepisów postępowania, które spowodowały niezgodność orze-

czenia z prawem. W kontekście tegoż unormowania centralnym pojęciem omawianej

instytucji jest więc wspomniana niezgodność orzeczenia z prawem. W judykaturze

podkreśla się, że uznanie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia to nie

6

tylko stwierdzenie jego obiektywnej bezprawności. Stwierdzenie tej bezprawności nie

może nastąpić bez sięgnięcia do istoty władzy sądowniczej, czyli orzekania przez

sędziego w warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny, jednak zależny nie tylko

od obowiązujących ustaw, lecz także „głosu sumienia” sędziego oraz jego swobody

w ocenie prawa i faktów stanowiących podłoże sporu. Obowiązujące prawo to zaś

nie tylko tekst normatywny, ale również jego wykładnia, bo w istocie każdy przepis

podlega wykładni. Można zatem przyjąć, że obowiązujące, respektowane powszech-

nie prawo zostaje ukształtowane w wyniku wykładni. Jest to proces użyteczny, funk-

cjonujący w warunkach konfrontacji poglądów i ważenia argumentów. Tak kształtuje

się też orzecznictwo sądowe, mające umocowanie w niezawisłości sędziowskiej (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2006 r., I BP 1/06, OSNP 2007 nr 15-16,

poz. 216 i z dnia 15 listopada 2006 r., I BP 12/06, OSNP 2008 nr 1-2, poz.3). W wy-

roku z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06 (OSNC 2007 nr 2, poz.35) Sąd Najwyższy

wyraził pogląd, że „sędzia poruszający się na obszarze przyznanej mu swobody i

nieprzekraczający jej granic, pozostający w zgodzie z własnym sumieniem, jak też

prawidłowo dobierający standardy orzeczenia, działa w ramach porządku prawnego

nawet wtedy, gdy wydane przez niego orzeczenie - ocenione a posteriori - jest

obiektywnie niezgodne z prawem”. Niezgodność z prawem, rodząca odpowiedzial-

ność odszkodowawczą Skarbu Państwa, musi mieć charakter kwalifikowany, ele-

mentarny i oczywisty, tylko bowiem w takim przypadku orzeczeniu sądu można przy-

pisać cechy bezprawności. Traktowanie jako niezgodnego z prawem w rozumieniu

art. 4244

k.p.c. każdego orzeczenia sądowego ocenionego jako wadliwe niesie za-

grożenia dla porządku prawnego, stabilności obrotu prawnego, swobody sądu w sto-

sowaniu prawa. Już w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r., SK 18/00 (OTK-A 2001 nr 8,

poz. 256) Trybunał Konstytucyjny wskazał, że stan prawny wynikający z wykładni art.

77 ust. 1 Konstytucji nie może być interpretowany jako stworzenie podstawy prawnej

do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych w odniesieniu do każdego wadliwego

orzeczenia sądowego. Podobnie za niezgodne z prawem w ujęciu art. 4244

k.p.c., a

przez to implikujące obowiązek naprawienia przez Skarb Państwa wyrządzonej

szkody, uważa się orzeczenie krzywdzące stronę przez rozstrzygnięcie sprzeczne z

rozumianym jednoznacznie przepisem prawa regulującym określone uprawnienie

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2005 r., II BP 3/05, OSNP 2006 nr

21-22, poz. 323; z dnia 18 stycznia 2006 r., II BP 1/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz.

351; z dnia 10 maja 2006 r., III BP 2/06, OSNP 2007 nr 9-10, poz.127 i z dnia 18

7

maja 2007 r., I BU 13/06, OSNP 2008 nr 13-14, poz. 201) lub orzeczenie wydane w

następstwie oczywistych błędów sądu, spowodowanych rażącym naruszeniem zasad

wykładni lub stosowania prawa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2006

r., IV CNP 25/05, OSNC 2007 nr 1, poz. 17). Nie jest natomiast niezgodne z prawem

orzeczenie oparte na wyborze jednej z możliwych interpretacji przepisów prawa, w

szczególności gdy są to przepisy nowe, niejasne, rzadko stosowane, nieskonfronto-

wane z realiami i potrzebami życia społecznego (por. wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 12 września 1991 r., III ARN 32/91, PUKG 1992 nr 2-3, s. 59; z dnia 8 marca

2003 r., I PKN 341/01, OSNP 2004 nr 6, poz.100; z dnia 9 lipca 2003 r. IV CKN

357/01, Lex Polonica nr 40225, z dnia 21 marca 2006 r., V CNP 68/05, niepubliko-

wany; z dnia 9 lutego 2007 r., I BP 15/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 92 i z dnia 6

czerwca 2007 r., II BP 16/05, OSNP 2008, nr 15-16, poz. 215).

W ocenie Sądu Najwyższego w rozpoznawanej sprawie doszło do kwalifiko-

wanego naruszenia prawa procesowego, implikującego uwzględnienie przedmioto-

wej skargi.

Analizę prawidłowości zaskarżonego orzeczenia rozpocząć wypada od pod-

kreślenia, iż zapadło ono w sprawie zainicjowanej odwołaniem ubezpieczonego Ro-

mana R. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w P. z dnia 28

sierpnia 2008 r., stanowiącej wykonanie prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r. [...]. Prawdą

jest, że zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c. prawomocny wyrok wiąże nie tylko strony i sąd ,

który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy admini-

stracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Przy-

toczony przepis określa zasadnicze skutki każdego prawomocnego orzeczenia są-

dowego w sprawie cywilnej. W rezultacie uprawomocnienia się orzeczenia nikt nie

może kwestionować nie tylko faktu jego istnienia, ale również jego treści, i to bez

względu na to, czy ktoś był, czy też nie był stroną postępowania zakończonego tym

orzeczeniem. W przypadku prawomocnego wyroku sądu ubezpieczeń społecznych,

uwzględniającego odwołanie ubezpieczonego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych, realizacja orzeczenia następuje w drodze wydania przez organ rentowy

kolejnej decyzji uwzględniającej fakt i treść zapadłego rozstrzygnięcia sądowego.

Wydanie przez organ rentowy nowej decyzji, także co do świadczenia będącego

przedmiotem wcześniejszej decyzji i postępowania sądowego zakończonego pra-

womocnym wyrokiem, wszczętego w wyniku wniesienia odwołania od niej, uprawnia

8

ubezpieczonego do złożenia kolejnego odwołania do sądu (wyrok Sądu Najwyższe-

go z dnia 2 maja 2008 r., I UK 370/07, LEX nr 491467).

Godzi się przypomnieć, iż wspomniany wyrok Sądu Okręgowego - Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r., III U 643/07, dotyczył

przeliczenia emerytury ubezpieczonego przez ustalenie na nowo podstawy wymiaru

świadczenia w trybie art. 111 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emery-

turach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a więc według dochodów

wnioskodawcy z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu podlegania

ubezpieczeniu społecznemu i wskazywał zarówno konkretne lata, jakie należało

przyjąć do obliczeń, jak i kwoty wynagrodzenia odwołującego się z tego okresu oraz

precyzował wynikający z tych obliczeń nowy wskaźnik wysokości podstawy wymiaru.

Rzecz w tym, że w świetle art. 111 ust. 2 w związku z art. 15 tej ustawy wspomniany

wskaźnik wysokości, będący średnią arytmetyczną procentowego stosunku rocznych

sum kwot podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne do rocznych kwot

przeciętnego wynagrodzenia z poszczególnych lat kalendarzowych wybranych przez

wnioskodawcę, jest tylko jednym z elementów ustalania podstawy wymiaru emerytu-

ry, obok kwoty bazowej ostatnio przyjętej do obliczenia świadczenia, a jaką w przy-

padku osoby, której podstawę wymiaru emerytury stanowiła podstawa wymiaru renty

z tytułu niezdolności do pracy w wysokości określonej w art. 21 ust. 1 pkt 1 ustawy,

jest kwota bazowa przyjęta do obliczenia tzw. części socjalnej emerytury (uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2006 r., I UZP 2/06, OSNP 2007 nr 10,

poz. 26). W kontekście unormowań art. 53 ust. 1 ustawy podstawa wymiaru świad-

czenia jest z kolei tylko jednym z elementów ustalania części „stażowej” emerytury,

obliczanej jako odpowiedni (1,3 oraz 0,7) procent podstawy wymiaru za każdy rok

okresów składkowych i nieskładkowych, obok części socjalnej stanowiącej 24%

kwoty bazowej. Rację ma zatem skarżący zauważając, że wykonanie prawomocnego

wyroku sądowego wymagało dokonania przez organ rentowy obliczenia wysokości

przysługującej ubezpieczonemu emerytury z zastosowaniem wszystkich ustawowych

elementów, również tych, o jakich nie rozstrzygnięto w tymże orzeczeniu.

Dochodzimy w ten sposób do istoty niniejszego problemu, a więc do pytania,

czy - jak stwierdził Sąd Apelacyjny - zmieniając zaskarżoną decyzję i przyznając

ubezpieczonemu prawo do ustalenia podstawy wymiaru emerytury według kwoty

bazowej przyjętej do obliczenia części socjalnej świadczenia Sąd Okręgowy-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie naruszył przepisy art. 365 § 1 i art. 366

9

k.p.c., traktujące o związaniu prawomocnym orzeczeniem sądowym oraz powadze

rzeczy osądzonej. Warto podkreślić, że moc wiążąca orzeczenia merytorycznego,

określona w art. 365 § 1 k.p.c. może być brana pod uwagę w zasadzie tylko w innym

postępowaniu sądowym niż to, w którym je wydano. Orzeczenie takie uzyskuje

wszak moc wiążącą z chwilą uprawomocnienia się, a więc w momencie definitywne-

go zakończenia postępowania. W kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się

dana kwestia, nie podlega ona już ponownemu badaniu. Związanie orzeczeniem

oznacza niedopuszczalność nie tylko dokonywania ustaleń sprzecznych z nim, ale

nawet przeprowadzania postępowania dowodowego w tym zakresie (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 4 marca 2008 r., IV CSK 441/07, LEX nr 376385). Owo związa-

nie treścią prawomocnego orzeczenia wyraża nakaz przyjmowania przez wskazane

w przepisie art. 365 § 1 k.p.c. podmioty, że w objętej nim sytuacji stan prawny przed-

stawiał się tak, jak to wynika z sentencji wyroku. Podmioty te są związane dyspozy-

cją konkretnej i indywidualnej normy prawnej wywiedzionej przez sąd z przepisów

prawnych zawierających normy generalne i abstrakcyjne w procesie subsumcji okre-

ślonego stanu faktycznego. Tak określony zakres związania odnosi się tylko do

ostatecznego rezultatu rozstrzygnięcia sądowego, ucieleśnionego we wspomnianej

wyżej konkretnej i indywidualnej normie prawnej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23

czerwca 2009 r., II PK 302/08, LEX nr 513001). Instytucji związania prawomocnym

orzeczeniem sądowym z art. 365 § 1 k.p.c. nie można jednak utożsamiać z odrębną i

mającą samodzielny byt instytucją powagi rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 366

k.p.c. Ta ostatnia ma bowiem charakter podmiotowo względny, gdyż odnosi się wy-

łącznie do tych samych stron procesu, aczkolwiek nie ma przeszkód, aby przy wyja-

śnianiu istoty i swoistości mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądowego wy-

korzystywać dorobek judykatury dotyczący pewnych aspektów zagadnienia powagi

rzeczy osądzonej. W szczególności wchodziłyby w rachubę te orzeczenia Sądu Naj-

wyższego, w których wyjaśniono sposób określenia granic przedmiotowych powagi

rzeczy osądzonej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 456/08,

LEX nr 584190).

Powaga rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 366 k.p.c. ma swoje granice

przedmiotowe i podmiotowe. Granice przedmiotowe wyznacza przedmiot rozstrzy-

gnięcia sądu w związku z podstawą sporu, zakresem podmiotowym objęte są zaś

strony. O wystąpieniu powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku decyduje

zatem kumulatywne spełnienie dwóch przesłanek, a mianowicie tożsamości stron

10

występujących w postępowaniu zakończonym tymże wyrokiem i w kolejnym postę-

powaniu sądowym oraz tożsamości podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, LEX nr 274151 i

z dnia 6 marca 2008 r., II UK 144/07, LEX nr 420911). W świetle utrwalonego w judy-

katurze poglądu, powagę rzeczy osądzonej ma w zasadzie tylko rozstrzygnięcie za-

warte w sentencji wyroku, a nie uzasadnienie. Jeżeli jednak sentencja wyroku nie

zawiera wyraźnych granic rozstrzygnięcia, aby ustalić granice powagi rzeczy osą-

dzonej należy w pierwszej kolejności dokonać wykładni wyroku. Następnie trzeba

posłużyć się treścią uzasadnienia, a jeśli nie zostało ono sporządzone, sąd orzeka-

jący musi sam - na podstawie akt sprawy - odtworzyć rozumowanie sądu, który wy-

dał badane rozstrzygnięcie (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1957 r.,

1 CO 20/57 OSPiKA 1958 nr 10, poz. 261; postanowienie z dnia 25 lutego 1998 r., II

UKN 594/97, OSNAPiUS 1999 nr 1, poz. 37 oraz wyroki z dnia 15 marca 2002 r., II

CKN 1415/00, LEX nr 53284; z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1073/00, LEX nr

55501; z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 702/04, LEX nr 402284; z dnia 21 czerwca

2007 r., IV CSK 63/07, LEX nr 485880; z dnia 15 listopada 2007 r., II CSK 347/07,

LEX nr 345525; z dnia 13 marca 2008 r., III CSK 284/07, LEX nr 380931 i z dnia 3

czerwca 2008 r., I UK 323/07, OSNP 2009 nr 19 - 20, poz. 267).

Wypada nadmienić, że wszczynające postępowanie sądowe odwołanie od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pełni rolę pozwu, stąd w sytuacji, gdy o to

samo roszczenie między tymi samymi stronami sprawa została już prawomocnie

osądzona, sąd powinien odrzucić odwołanie na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., w

przeciwnym razie postępowanie sądowe dotknięte byłoby nieważnością z art. 379 pkt

3 k.p.c. (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN

105/98, i z dnia 25 września 1998 r., II UKN 357/98). Stwierdzenie naruszenia przez

sąd pierwszej instancji normy art. 366 k.p.c. powinno zatem prowadzić do uchylenia

przez instancję odwoławczą zaskarżonego wyroku i odrzucenia odwołania z mocy

art. 386 § 3 k.p.c., a nie do zmiany orzeczenia przez oddalenie odwołania. To ostat-

nie rozstrzygnięcie ma przecież merytoryczny, a nie formalny charakter.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwier-

dzić, że przedmiot rozstrzygnięcia zawartego w wyroku Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koninie z dnia 3 lipca 2008 r. [...] wynikał jedno-

znacznie z jego sentencji. Nie zachodziła potrzeba wyjaśniania jego zakresu we

wskazany wcześniej sposób. Tym przedmiotem było zaś prawo ubezpieczonego do

11

ponownego ustalenia podstawy wymiaru emerytury według podstawy wymiaru skła-

dek na ubezpieczenie społeczne z 20 konkretnie wskazanych lat kalendarzowych i

szczegółowo oznaczonej kwoty wynagrodzenia wnioskodawcy z tego okresu oraz

przy zastosowaniu sprecyzowanego wskaźnika wysokości tejże podstawy. Nie ulega

wątpliwości, iż powołane orzeczenie nie zawierało rozstrzygnięcia o pozostałych

elementach koniecznych do ostatecznego obliczenia zarówno owej podstawy wymia-

ru świadczenia jak i całej emerytury. Zupełnie chybione jest zatem przyjęcie przez

Sąd Apelacyjny, że wyrok ten korzysta z przymiotu związania i powagi rzeczy osą-

dzonej także odnośnie do kwestii, jakie nie zostały nim rozstrzygnięte. Zaprezento-

wana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku interpretacja art. 365 § 1 oraz art. 366

k.p.c. jest całkowicie sprzeczna z całym wieloletnim dorobkiem judykatury i doktryny,

a naruszenie tychże przepisów przy ferowaniu przedmiotowego orzeczenia ma cha-

rakter kwalifikowany. Cytowane przepisy nie są bowiem nowe w polskim porządku

prawnym, a ich jednoznaczna wykładnia - w istotnym dla rozstrzygnięcia sporu za-

kresie - jest utrwalona w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych.

Przepisy te mają zaś decydujące znaczenie dla możliwości skutecznego dochodze-

nia przez ubezpieczonych ich praw na drodze sądowej. Zaaprobowanie poglądu

Sądu Apelacyjnego na temat związania prawomocnym orzeczeniem i zakresu powa-

gi rzeczy osądzonej prowadziłoby do tego, że ubezpieczeni zostaliby pozbawieni

możliwości odwołania się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, które wyko-

nując prawomocne wyroki sądowe wadliwie regulowałyby kwestie nieobjęte zawar-

tymi w tych wyrokach rozstrzygnięciami. Tym samym prawidłowość zrealizowania

przez organy rentowe uprawnień ubezpieczonych, potwierdzonych prawomocnymi

orzeczeniami sądów ubezpieczeń społecznych, pozostawałaby poza wszelką kon-

trolą.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 424¹¹ § 2 k.p.c.

stwierdził niezgodność z prawem zaskarżonego wyroku w części dotyczącej zmiany

orzeczenia pierwszoinstancyjnego i oddalenia odwołania. Chociaż zarzuty i ich uza-

sadnienie odnoszą się tylko do tej części rozstrzygnięcia, to jednak skargą objęto

cały wyrok. Wobec tego stosownie do art. 424¹¹ § 1 k.p.c. w pozostałym zakresie

oddalono skargę. O kosztach postępowania orzeczono w myśl art. 100 k.p.c. oraz §

12 ust. 5 pkt 2 w związku z § 11 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 29 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz pono-

12

szenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę praw-

nego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

========================================