II PK 85/10

Sygn. akt II PK 85/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Halina Kiryło

w sprawie z powództwa H. P.

przeciwko Gimnazjum w K.

o przywrócenie do pracy i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 11 grudnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Pozwem złożonym 4 maja 2009 r. H. P. wniosła przeciwko Gimnazjum w K.

o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia umowy o pracę z dnia 24 kwietnia 2009

2

r. oraz zasądzenie na jej rzecz od pozwanego kosztów procesu wraz z kosztami

zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu pozwu wskazała, że 24 kwietnia 2009 r.

otrzymała wypowiedzenie ze skutkiem na 31 sierpnia 2009 r., w którym jako jego

przyczynę wskazano zmiany organizacyjne wynikające ze zmiany planów

nauczania, o których mowa w art. 20 ust. 1 punkt 2 Karty nauczyciela. Jej zdaniem

przyczyna wypowiedzenia była nieprawdziwa, bowiem w szkole nie zaszły żadne

zmiany organizacyjne, które spowodowałyby zaprzestanie nauczania

prowadzonego przez nią przedmiotu. Ponadto, wybór jej do zwolnienia był

dyskryminujący i nieuzasadniony. W toku postępowania powódka wskazała, że jest

w ciąży i w związku z rozwiązaniem stosunku pracy wniosła o przywrócenie do

pracy na dotychczasowym stanowisku oraz wypłatę odszkodowania za czas

pozostawania bez pracy w kwocie 2.500 zł brutto. W odpowiedzi na pozew strona

pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości.

Wyrokiem z dnia 21 września 2009 r. Sąd Rejonowy w S. oddalił powództwo

i rozstrzygnął o kosztach postępowania. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że

powódce nie przysługiwała ochrona określona w art. 177 k.p. Powódka była

zatrudniona przez pozwaną, będącą szkołą publiczną, na stanowisku nauczycielki

na podstawie mianowania. Powódka podlegała więc ustawie z dnia 26 stycznia

1982 r. Karta nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. 2006 r., Nr 97, poz. 674 ze zm.),

powoływanej dalej jako „Karta nauczyciela”. Sąd podkreślił, że przepisy Karty

nauczyciela nie regulują ochrony stosunku pracy nauczycielki zatrudnionej na

podstawie mianowania w związku z ciążą. Jednakże Karta zawiera regulację

kompleksową i zupełną w zakresie ochrony trwałości stosunku pracy, co wyklucza

zastosowanie do stosunków pracy nauczycieli na podstawie mianowania przepisów

Kodeksu pracy, w tym również art. 177 k.p. Powołując się na art. 91 c ust.1 Karty

nauczyciela oraz art. 5 k.p. Sąd wskazał, że zastosowanie przepisów Kodeksu

pracy do stosunków pracy z nauczycielami ma charakter posiłkowy i ogranicza się

jedynie do sytuacji, w których Karta nauczyciela nie zawiera regulacji w danym

zakresie. Ponadto, art. 177 k.p. wprost odnosi się w językowym jego rozumieniu do

wypowiedzenia lub rozwiązania umowy o pracę, podczas gdy w przypadku powódki

podstawą istnienia stosunku pracy nie jest umowa, lecz akt mianowania. W dalszej

części uzasadnienia Sąd pierwszej instancji rozważył przedmiotowe wypowiedzenie

3

pod kątem zgłoszonych przez powódkę zarzutów dotyczących jego przyczyny oraz

jego zasadności w kontekście niedyskryminującego i uzasadnionego doboru

nauczyciela do zwolnienia. Ostatecznie Sąd uznał, że w decyzji o zwolnieniu

powódki nie można dopatrzyć się przejawów jej dyskryminacji. Decyzja ta była

racjonalna, uzasadniona i podyktowana obiektywnymi okolicznościami i czynnikami.

Nie występowały też przejawy zachowań wskazujących na mobbing wobec

powódki.

W rezultacie Sąd stwierdził, że wypowiedzenie powódce stosunku pracy było

zgodnie z prawem, miało umocowanie w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty nauczyciela, było

zasadne i usprawiedliwione, a wybór powódki do zwolnienia podyktowany

obiektywnymi przesłankami.

W apelacji od powyższego wyroku powódka, wnosząc o jego zmianę przez

przywrócenie jej do pracy, zarzuciła Sądowi naruszenie prawa materialnego przez

niezastosowanie art. 177 k.p. w związku z art. 91 c ust. 1 Karty nauczyciela. W

odpowiedzi na apelację strona pozwana wniósł o oddalenie apelacji.

Zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną wyrokiem Sąd Okręgowy

zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że przywrócił powódkę do pracy w

pozwanym zakładzie pracy na dotychczasowych warunkach i rozstrzygnął o

kosztach postępowania.

Sąd Okręgowy przyjął za własne ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

Rejonowy. Sąd Okręgowy uznał również za trafną dokonaną w pierwszej instancji

ocenę zaistnienia przesłanek do rozwiązania z powódką stosunku pracy na

podstawie art. 20 ust. 1 Karty nauczyciela i przyjęcie, że wypowiedzenie to było

zasadne zwłaszcza, że apelująca tych okoliczności nie kwestionowała. Sąd

podkreślił, że powódka skoncentrowała się w apelacji na podważeniu wniosku Sądu

pierwszej instancji, że art. 177 § 1 k.p. nie ma zastosowania do nauczycielek

zatrudnianych na podstawie mianowania. Przepis ten stanowi wyraz szczególnej

ochrony trwałości stosunku pracy kobiet w okresie ciąży oraz w okresie urlopu

macierzyńskiego. Ochrona ta obejmuje nie tylko zakaz wypowiedzenia umowy o

pracę zawartej na czas nieokreślony, ale wyklucza także możliwość rozwiązania

takiej umowy w wyniku wcześniej dokonanego wypowiedzenia, a więc w dacie

kiedy pracownica nie była jeszcze w ciąży. Pomimo, że art. 177, odnosi się w

4

zasadzie do umownego stosunku pracy, to jednak nie można wykluczyć

zastosowania tej ochrony, w myśl art. 5 k.p., także do stosunków pracy powstałych

na podstawie mianowania lub wyboru. Nie wszystkie bowiem pragmatyki służbowe

regulują sytuację prawną mianowanych pracownic w ciąży i w okresie urlopu

macierzyńskiego. Tak też jest w przypadku Karty nauczyciela. Generalna zasada

wzmożonej ochrony trwałości stosunku pracy kobiet w okresie ciąży i

macierzyństwa przemawia zatem za stosowaniem art. 177 także wobec pracownic

świadczących pracę na podstawie mianowania (W. Muszalski, Kodeks pracy.

Komentarz, CH Beck - Legalis). Sąd pierwszej instancji uznał, że zastosowanie art.

177 k.p. przez art. 91 c ust. 1 Karty nauczyciela w niniejszej sprawie jest

niemożliwe, opierając się na założeniu, że Karta nauczyciela w przedmiocie

wypowiadania stosunku pracy nauczycieli zawiera uregulowania kompleksowe i

zupełne i powołując, w celu uzasadnienia swojego stanowiska, szereg orzeczeń

Sądu Najwyższego. Sąd Okręgowy podzielił zdanie skarżącej, że powołanie wyroku

SN z dnia 21 lutego 2002 r. w sprawie I PKN 963/00 było chybione. W orzeczeniu

tym bowiem Sąd Najwyższy, uznając że art. 177 k.p. nie ma zastosowania do

nauczycielki przeniesionej w stan nieczynny z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1

ustawy Karta nauczyciela, nie przesądził ani o zupełności regulacji Karty

nauczyciela w zakresie wypowiadania umowy o pracę stwierdził jedynie, że

instytucja przeniesienia w stan nieczynny jest rodzajowo odmienna od

wypowiedzenia warunków płacy i płacy jak również od wypowiedzenia

definitywnego i to z tego powodu nie ma do niej zastosowania art. 177 k.p. Nie

ulega natomiast wątpliwości, że kwestia zupełności regulacji Karty nauczyciela w

zakresie rozwiązywania stosunków pracy w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest

sporna. Jednakże w dotychczasowym orzecznictwie Sąd Najwyższy nie

rozstrzygnął wprost kwestii możliwości stosowania art. 177 k.p. przez art. 91c Karty

nauczyciela do nauczycielek mianowanych, z którymi pracodawca zamierza

rozwiązać stosunek pracy w trybie art. 20 Karty nauczyciela. Sąd pierwszej instancji

dla rozstrzygnięcia tej sprawy posłużył się poglądami wyrażonymi w uzasadnieniu

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2001 r. w sprawie I PKN 343/00

(OSNP 2003 nr 2, poz. 34), w sprawie dotyczącej możliwości stosowania do

nauczycieli mianowanych art. 41 k.p., uznając że skoro przepisy te dotyczą ochrony

5

przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem stosunku pracy, to jeśli przepis ten nie ma

zastosowania do nauczycieli mianowanych to nie ma go również art. 177.

Jednakże, zdaniem Sądu Okręgowego, między art. 41 i art. 177 k.p. nie ma takiego

podobieństwa funkcjonalnego, jak przyjmuje Sąd pierwszej instancji. W związku z

tym nie jest konieczne zajmowanie stanowiska w kwestii możliwości stosowania art.

41 k.p. w odniesieniu do nauczycieli mianowanych, ponieważ w niniejszej sprawie

taki problem nie występuje. Sąd drugiej instancji stwierdził natomiast, że ochrona

macierzyństwa ma większe uzasadnienie aksjologiczne niż ochrona przed

wypowiedzeniem z powodu usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Dlatego też

poglądy wyrażone w powołanych w sprawie orzeczeniach Sądu Najwyższego

powinny być analizowane przez pryzmat hierarchii dóbr chronionych w

przedmiotowych regulacjach. W szczególności wzmożona ochrona trwałości

stosunku pracy kobiet w okresie macierzyństwa jest podyktowana społecznie

uzasadnioną potrzebą zagwarantowania pracownicy nieprzerwanego zatrudnienia

w okresie do pewnego stopnia zmniejszonej przydatności do wykonywania pracy

Odwołując się do prawa europejskiego Sąd pokreślił, że ochrona macierzyństwa

jest przedmiotem regulacji dyrektywy 92/85/EWG z dnia 19 października 1992 r. w

sprawie wprowadzenia środków służących wspieraniu poprawy w miejscu pracy

bezpieczeństwa i zdrowia pracownic w ciąży, pracownic, które niedawno rodziły i

pracownic karmiących piersią. W art. 2 tego aktu wskazano, że pojęcie „pracownica

w ciąży" oznacza pracownicę w ciąży, która poinformuje o swym stanie swego

pracodawcę, zgodnie z przepisami krajowymi i/lub praktyką. W art. 10 Dyrektywa

nakazuje, aby ustawodawstwa krajowe państw członkowskich wprowadziły

niezbędne środki zakazujące zwolnień pracownic (w rozumieniu art. 2). Przepis ten

nie ogranicza ochrony do stosunków zawieranych w drodze umowy. Zgodnie z nim

zakaz zwalniania takich pracownic może zostać wyłączony lub ograniczony jedynie

gdy spełnione zostaną łącznie dwie przesłanki: 1) zajdą przyczyny nie związane z

ich stanem i 2) jest to dopuszczalne w przepisach krajowych i/lub praktyce oraz w

stosownych przypadkach, odpowiednie władze wyraziły na to zgodę. Należy więc

przyjąć, że wyłączenie ochrony z art. 177 k.p. w stosunku do mianowanych

nauczycielek nie ma uzasadnienia. Gdyby ustawodawca chciał ograniczyć lub

wyłączyć tę ochronę, uczyniłby to wyraźnie w Kodeksie pracy lub Karcie

6

nauczyciela. Takie przepisy w odniesieniu do nauczycielek zatrudnionych na

podstawie mianowania nie zostały jednak wprowadzone. Sąd Okręgowy wskazał

również, że zgodnie z art. 8 Zrewidowanej Europejskiej Karty Społecznej z 1996 r.,

podpisanej przez Polskę 25 października 2005 r., „w celu zapewnienia skutecznego

wykonywania prawa pracownic do ochrony macierzyństwa Strony zobowiązują się:

2. uznać za bezprawne wypowiedzenie przez pracodawcę pracy kobiecie w okresie

między momentem powiadomienia pracodawcy o ciąży a końcem urlopu

macierzyńskiego lub dokonanie wypowiedzenia w takim terminie, że okres

wypowiedzenia wygaśnie w trakcie takiej nieobecności:". Karta nie uzależnia więc

ochrony pracownic w ciąży od podstawy nawiązania stosunku pracy. Zdaniem

Sądu zapewnienie zgodności prawa polskiego z wskazanymi regulacjami

europejskimi wymaga dokonania wykładni Karty nauczyciela prowadzącej do

wniosku, że art. 177 k.p. ma z mocy art. 91c § 1 Karty nauczyciela zastosowanie do

nauczycielek zatrudnionych na podstawie mianowania. Wykładnia dokonana przez

Sąd pierwszej instancji prowadziłaby natomiast do wniosku, że polskie

ustawodawstwo nie zostało dostosowane do norm unijnych, a tym samym Państwo

Polskie nie zrealizowało przyjętych na siebie zobowiązań, dlatego nie można jej

zaakceptować. Poza tym, takie same względy przemawiają za wzmożoną ochroną

trwałości stosunku pracy nauczycielki powstałego na podstawie umowy o pracę jak

i mianowania. Sąd podniósł też, że co do dopuszczalności zastosowania art. 177

k.p. do nauczycielek zatrudnionych na podstawie mianowania nie miał wątpliwości

Sąd Najwyższy, wydając 2 czerwca 1995 r. wyrok w sprawie I PRN 23/95 (OSNP

1995 nr 22, poz. 276). Od tamtej pory nie zaistniały zmiany prawne, które

uzasadniałyby wniosek odmienny. Przeciwnie, ten kierunek wykładni uzasadnia

obecnie też prawo unijne. Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy uwzględnił

apelację.

W skardze kasacyjnej strona pozwana zarzuciła naruszenie:

1. art. 177 § 1 k.p., przez jego błędną wykładnię i błędne uznanie, że

obejmuje on rozwiązanie stosunków pracy, nawiązanych w inny sposób, aniżeli

zawarcie umowy o pracę, w tym stosunki pracy nauczycielek, nawiązane w drodze

aktu mianowania;

7

2. art. 5 k.p. w związku z art. 20 i 23 Karty nauczyciela, przez ich błędną

wykładnię i błędny brak uznania, że regulacja dotycząca rozwiązania stosunku

pracy z nauczycielem, zawarta w karcie nauczyciela, jest kompleksowa i zupełna i

nie występuje w tym zakresie sytuacja „nieuregulowania" tej problematyki treścią

norm zawartych w Karcie nauczyciela, które uzasadniałoby zastosowanie norm

kodeksu pracy, dotyczących ograniczeń w rozwiązaniu tych stosunków pracy;

3. art. 177 § 4 k.p. w związku z art. 5 k.p. i art. 20 ustęp 1 pkt 2 Karty

nauczyciela (wyłącznie z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia

zarzutów skazanych w pkt 1 i 2 skargi), przez ich błędną wykładnię - błędne

uznanie, że art. 177 § 1 k.p., nawet, gdyby uznać, że znajduje zastosowanie do

rozwiązania stosunków pracy nauczycielek, nawiązanych w drodze aktu

mianowania, nie obejmuje sytuacji likwidacji pracodawcy, zaś sytuacja opisana w

art. 20 ust. 1 pkt 2 karty nauczyciela stanowi faktyczną częściową likwidację szkoły;

4. art. 177 § 1 k.p. w związku z art. 20 ustęp 1 pkt 2 Karty nauczyciela

(wyłącznie z ostrożności procesowej, na wypadek nieuwzględnienia zarzutów

skazanych w pkt 1, 2 i 3 skargi), przez jego błędną wykładnię i błędny brak uznania

że artykuł ten, nawet gdyby uznać, że znajduje zastosowanie do nauczycielek, nie

obejmuje sytuacji, gdy nauczycielka zachodzi w ciążę w trakcie biegu okresu

wypowiedzenia.

Na uzasadnienie powyższych zarzutów pełnomocniczka strony skarżącej

podniosła, że:

Ad. 1. Sąd Okręgowy błędnie uznał, że normy prawa europejskiego nakazują

przyjąć wykładnię art. 177 § 1 k.p., obejmującą nauczycielki w ciąży, co jest

sprzeczne z wynikiem wykładni językowej tego przepisu. Przytoczone przez Sąd

normy prawa międzynarodowego dopuszczają jedynie możliwość ograniczenia tej

ochrony w ustawodawstwie danego państwa. Norma ta ustanawia generalną

zasadę zakazu zwalniania pracownic w ciąży, która nie jest bezwzględna. Na

przykład nie obejmuje umów o pracę w okresie próbnym nieprzekraczającym

jednego miesiąca, wyłącza ją likwidacja bądź upadłość pracodawcy oraz wina

pracownicy. Wykładnia art. 177 § 1 k.p., zgodnie z którą nie obejmuje on

nauczycielki zwalnianej na podstawie art. 20 ustęp 1 pkt 2 Karty nauczyciela jest

wobec tego zgodna z dyrektywami wykładni zarówno językowej, jak i funkcjonalnej;

8

Ad 2. Sąd ten błędnie pominął, że regulacja rozwiązywania stosunku pracy

nauczyciela mianowanego jest w Karcie nauczyciela zupełna i kompleksowa, a

ustawodawca celowo nie objął nią ochrony kobiety w ciąży, gdyż takiej ochrony nie

przydaje. Art. 20 ustęp 5a Karty nauczyciela, dotyczący udziału związku

zawodowego w procesie rozwiązywania stosunku pracy z nauczycielem, wskazuje

na kompleksowy charakter regulacji rozwiązywania stosunku pracy nauczyciela

przez ustawodawcę w Karcie nauczyciela. Dyrektor szkoły nie może zwolnić

nauczyciela na podstawach wynikających z art. 30 § 4 k.p. Z tak znacznego

ograniczenia podstawy wypowiedzenia stosunku pracy wynika, że nie jest możliwe

dalsze ograniczanie pracodawcy. Sąd błędnie zatem pominął, że istnienie

pragmatyki służbowej dla nauczycieli stanowi wyraz woli ustawodawcy, aby

nauczyciele gwarancje trwałości zatrudnienia wywodzili z tego aktu normatywnego;

Ad 3. Prawidłowa wykładnia art. 177 § 1 k.p. musi dopuszczać konieczność

zwolnienia nauczycielki w przypadku zmian organizacyjnych, które uniemożliwiają

dalsze jej zatrudnianie. Inna wykładnia powodowałaby patową sytuację, w której

pracodawca musi zwolnić pracownika (zaszły bowiem zmiany organizacyjne) a

jednocześnie nie może tego uczynić (pracownika chroni treść art. 177 § 1 k.p.).

Wykładnia przyjęta przez Sąd Okręgowy prowadzi do sprzeczności

prakseologicznej i pozostaje w rażącej sprzeczności z założeniem racjonalności

ustawodawcy. Zmusza też ona pracodawcę do zwolnienia innego pracownika, już

nie w oparciu o obiektywne kryteria koniecznego zwolnienia nauczyciela, a w

oparciu o inne kryteria;

Ad 4. Strona pozwana nie wypowiedziała stosunku pracy powódce w ciąży.

To powódka zaszła w ciążę, wiedząc, że otrzymała wypowiedzenie stosunku pracy

na podstawie art. 20 ustęp 1 pkt 2 karty nauczyciela i tym samym pracodawca nie

może jej dalej zatrudniać. Nawet zatem gdyby przyjąć że art. 177 § 1 k.p. znajduje

zastosowanie do nauczycieli mianowanych, to niedopuszczalne jest przyjęcie, że

chroni on również nauczycielkę, która zachodzi w ciążę po otrzymaniu

wypowiedzenia z przyczyn organizacyjnych.

Pełnomocniczka skarżącej wniosła o „uchylenie zmianę” zaskarżonego

wyroku i orzeczenie co do istoty - oddalenie apelacji, orzeczenie zwrotu

spełnionego świadczenie w zakresie uiszczonych przez pozwaną kosztów

9

postępowania w kwocie 1.800 zł oraz o obciążenie powódki kosztami postępowania

odwoławczego, w tym kosztami zastępstwa procesowego w kwocie 900 zł oraz

kosztami postępowania przed Sądem Najwyższym, w tym kosztami zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Zarzuty przedstawione w skardze

kasacyjnej nie podważają trafnych argumentów przedstawionych przez Sąd

Okręgowy.

W szczególności bezpodstawne jest zasadnicze w skardze twierdzenie, że

kompleksowe uregulowanie przez Kartę nauczyciela rozwiązania stosunku pracy

nauczycieli wyklucza stosowanie w odniesieniu do nauczycielek mianowanych art.

177 § 1 k.p. Formułując ten pogląd pełnomocniczka strony skarżącej nie wzięła pod

uwagę, że Karta nauczyciela nie reguluje ochrony macierzyństwa. W tej materii,

Karta normuje jedynie wybrane kwestie związane ze specyfiką zatrudnienia

nauczycieli, dotyczące pracy w godzinach ponadwymiarowych (art. 35) i urlopu

wychowawczego (art. 67a-67c). W pozostałym zakresie ustawa ta odsyła w

zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy nieuregulowanych jej przepisami

do Kodeksu pracy (art. 91c ust. 1). Nie ma przekonujących argumentów, które

przemawiałaby za wyłączeniem art. 177 § 1 k.p. z odesłania zawartego art. 91c

ust. 1 Karty. Oznaczałoby to bowiem pozbawienie nauczycielek najważniejszego

elementu prawnej ochrony macierzyństwa, jakim jest ochrona przed utratą pracy,

stanowiąca podstawę do korzystania z innych uprawnień związanych z

macierzyństwem. Bez tej ochrony możliwość skorzystania np. z urlopu

macierzyńskiego lub wychowawczego mogłaby okazać się iluzoryczna. Bez

stosowania art. 177 § 1 k.p. niemożliwe byłoby też zapobieganie szkodliwym

skutkom, jakie utrata pracy w okresie ciąży może wywrzeć na zdrowie i stan

psychiczny pracownicy. Jak akcentuje Trybunał Sprawiedliwości, w orzecznictwie

wskazanym w dalszych wywodach, brak tej ochrony może być także przyczyną

przerywania ciąży przez pracujące kobiety. W polskiej doktrynie prawa pracy

wyrażono wprost zapatrywanie o stosowaniu do stosunków pracy z mianowania

10

ochrony wynikającej z art. 177 § 1 k.p. W szczególności wskazano, że pragmatyki

służbowe, które w sposób szczególny regulują stosunki pracy na podstawie

mianowania, z reguły nie zawierają postanowień dotyczących szczególnej ochrony

trwałości stosunku pracy kobiet w ciąży i w okresie urlopu macierzyńskiego (zob.

oprócz publikacji powołanej przez Sąd Okręgowy: U. Jackowiak [w:] Komentarz do

art.177 kodeksu pracy, [w:] U. Jackowiak (red.), M. Piankowski, J. Stelina, W.

Uziak, A. Wypych-Żywicka, M. Zieleniecki, Kodeks pracy z komentarzem, Fundacja

Gospodarcza, 2004, wyd. IV; A. Hintz [w:] Komentarz do art.177 kodeksu pracy

(Dz.U.98.21.94), [w:] R. Celeda, E. Chmielek-Łubińska, L. Florek, G. Goździewicz,

A. Hintz, A. Kijowski, Ł. Pisarczyk, J. Skoczyński, B. Wagner, T. Zieliński, Kodeks

pracy. Komentarz, LEX, 2009, wyd. V). Takie zapatrywanie odniesiono również

wprost do mianowanych nauczycielek (Komentarz do art.67(a) ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz.U.06.97.674), [w:] A. Barański, M.

Szymańska, J. Rozwadowska-Skrzeczyńska, Ustawa Karta Nauczyciela.

Komentarz, ABC, 2009, wyd. VI). Odmiennego wniosku, wbrew przekonaniu

skarżącej, nie uzasadnia wyrok z dnia 2 września 1999 r., I PKN 225/99, w którego

tezie Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 177 § 1 k.p. nie ma zastosowania w razie

przeniesienia w stan nieczynny nauczycielki w ciąży. Sąd Najwyższy podkreślił

bowiem w uzasadnieniu tego orzeczenia, że przeniesienie w stan nieczynny na

podstawie art. 20 ust. 1 Karty nauczyciela nie jest ani wypowiedzeniem umowy, ani

jej rozwiązaniem, wobec czego – formalnie rzecz biorąc – nie można odnosić do

niego art. 177 § 1 k.p. Jednakże, przeniesienie to powinno być ocenione z punktu

widzenia zasad wynikających z art. 8 k.p. Wobec tego przedstawione w skardze

argumenty, wskazujące, że ochrona przed rozwiązaniem stosunku pracy została w

Karcie wyczerpująco uregulowana, nie podważają poglądu o zastosowaniu do

nauczycielki mianowanej art. 177 § 1 k.p. Z tych względów nieusprawiedliwione

okazały się zarzuty naruszenia art. 177 § 1 k.p., przez uznanie, że obejmuje on

rozwiązanie stosunków pracy, nawiązanych w inny sposób, niż zawarcie umowy o

pracę, w tym stosunki pracy nauczycielek nawiązane w drodze aktu mianowania

oraz art. 5 k.p. w związku z art. 20 i 23 Karty nauczyciela , przez brak uznania, że

regulacja dotycząca rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem, zawarta w Karcie

nauczyciela, jest kompleksowa i zupełna.

11

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 177 § 4 k.p. w związku z art. 5 k.p.

i art. 20 ustęp 1 pkt 2 Karty nauczyciela, zgłoszony na wypadek nieuwzględnienia

zarzutów wskazanych w pkt 1 i 2 skargi, zgodnie z którym, nawet, gdyby uznać, że

art. 177 § 1 k.p. znajduje zastosowanie do rozwiązania stosunków pracy

nauczycielek nawiązanych w drodze mianowania, to przepis ten nie obejmuje

likwidacji pracodawcy, zaś sytuacja opisana w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty nauczyciela

stanowi faktyczną częściową likwidację szkoły. Formułując ten zarzut,

pełnomocniczka strony skarżącej nie zauważyła, że przyczyną wypowiedzenia

powódce stosunku pracy były zmiany organizacyjne, a nie częściowa likwidacja

szkoły. Poza tym, wyłączenie ochrony z art. 177 § 1 k.p., wskazane § 4 tego

artykułu, dotyczy jedynie „likwidacji pracodawcy”, a nie likwidacji części

prowadzonego przez niego zakładu pracy. Co jednak najważniejsze, Sąd

Okręgowy uznał, za Sądem pierwszej instancji, że wypowiedzenie to było

uzasadnione. W tej sytuacji teza strony skarżącej, że przywrócenie pracownika do

pracy w takiej sytuacji prowadzi do sprzeczności prakseologicznej i pozostaje w

rażącej sprzeczności z założeniem racjonalności ustawodawcy, musi być ocenione

jako kwestionowanie prawnej regulacji ochrony szczególnej, która polega właśnie

na tym, że osoba z niej korzystająca nie może być zwolniona z pracy, nawet gdyby

wypowiedzenie okazało się uzasadnione. Z tych względów rozważony zarzut jest

oczywiście bezpodstawny.

Podobnie, jako kwestionowanie założeń szczególnej ochrony kobiet w ciąży

należących do podstawowego kanonu wiedzy w tej materii, należy ocenić zarzut

naruszenia art. 177 § 1 k.p. w związku z art. 20 ustęp 1 pkt 2 Karty nauczyciela,

przez przyjęcie, „że chroni on również nauczycielkę, która zachodzi w ciążę po

otrzymaniu wypowiedzenia”. Należy przypomnieć, że zakaz wypowiadania

wprowadzony przez art. 177 § 1 k.p. ma charakter szerszy, co oznacza, że

obowiązuje także w przypadku, gdy wypowiedzenie nastąpiło przed początkiem

okresu ochrony (przed początkiem ciąży), jeżeli skutek rozwiązujący tego

oświadczenia następuje w okresie objętym ochroną. Wyraził to zresztą jasno Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 2 czerwca 1995 r., I PRN 23/95, OSNP 1995 nr 22,

poz. 276, stwierdzając że wynikający z art. 177 § 1 k.p. zakaz rozwiązywania

umowy o pracę z pracownicą w okresie ciąży obowiązuje również w sytuacji, gdy

12

zaszła ona w ciążę w okresie wypowiedzenia. Należy dodać, że orzeczenie to

dotyczyło nauczycielki zatrudnionej na podstawie mianowania.

W ocenie Sądu Najwyższego powyższe rozważania uzasadniają wniosek, że

nauczycielka zatrudniona na podstawie mianowania podlega ochronie szczególnej

przed wypowiedzeniem i rozwiązaniem stosunku pracy w okresie ciąży i w okresie

urlopu macierzyńskiego (art. 177 § 1 k.p. w związku z art. art. 91c ust. 1 Karty

Nauczyciela).

Za przyjętą wyżej wykładnią przemawia też, na co trafnie zwrócił uwagę Sąd

Okręgowy, obowiązek interpretacji przepisów prawa polskiego w sposób

zapewniający przestrzeganie przepisów prawa unijnego i międzynarodowego.

Zgodnie z art. 10 w związku z art. 2 dyrektywy 92/85/EWG z dnia 19 października

1992 r. w sprawie wprowadzenia środków służących wspieraniu poprawy w miejscu

pracy bezpieczeństwa i zdrowia pracownic w ciąży, pracownic, które niedawno

rodziły i pracownic karmiących piersią zakaz rozwiązania stosunku pracy dotyczy

pracownic w okresie od początku ciąży do końca urlopu macierzyńskiego, a

odstępstwa o niego są dopuszczalne jedynie, gdy zachodzą szczególne przyczyny

niezwiązane z ich stanem, dopuszczone w przepisach krajowych i/lub praktyce oraz

w stosownych przypadkach, odpowiednie władze wyraziły na to zgodę. Regulacja

ta nie uzależnia ochrony pracownicy w ciąży od charakteru stosunku pracy, w

szczególności nie wskazuje, że ochrona ta dotyczyć ma wyłącznie stosunków

zawieranych w drodze umowy. Gdyby przedmiotowa ochrona miała być

ograniczona lub wyłączona, to w świetle art. 10 dyrektywy konieczne byłoby

wprowadzenie w tym przedmiocie odpowiednich, wyraźnych przepisów do Kodeksu

pracy lub do Karty nauczyciela, czego ustawodawca nie uczynił. Pogląd ten

znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości (zob. np. pkt 54

wyroku z dnia 29 października 2009 r. w sprawie C-63/08, Virginie Pontin przeciwko

T-Comalux SA).

Uzupełniając te uwagi należy dodać, że art. 10 dyrektywy 92/85 ma

charakter normy bezpośrednio skutecznej, co oznacza, że powinien być

interpretowany w ten sposób, że przy braku środków implementujących ze strony

państwa członkowskiego, przyjętych w terminie określonym w tej dyrektywie,

przyznaje ona jednostkom prawa, na które mogą się one powoływać w sądzie

13

krajowym przeciwko organom tego państwa (zob. pkt 34 oraz pkt 1 sentencji

wyroku TS z dnia 4 października 2001 r., w sprawie C-438/99 Maria Luisa Jiménez

Melgar v Ayuntamiento de Los Barrios). Jak już wskazano, Trybunał podkreśla

również, że przepis ten nie przewiduje żadnego wyjątku ani odstępstwa od zakazu

zwolnienia pracownic w ciąży, chyba że chodzi o szczególne przypadki

niezwiązane z ich stanem i pod warunkiem że pracodawca wskaże na piśmie

przyczyny takiego zwolnienia. Ponadto, Trybunał wielokrotnie akcentował,

odwołując się do motywu piętnastego dyrektywy 92/85, że szczególna ochrona

kobiety ustanowiona w art. 10 tej dyrektywy, polegająca na zakazie zwolnienia

w okresie od początku ciąży do końca urlopu macierzyńskiego, została

wprowadzona ze względu na negatywne skutki, jakie ewentualne zwolnienie może

mieć na sytuację fizyczną i psychiczną pracownic w ciąży, pracownic, które

niedawno rodziły, i pracownic karmiących piersią, włączając w to szczególnie

poważne ryzyko dobrowolnego przerwania ciąży. (zob. ostatnio pkt 60 i 61 wyroku

TS z 11 listopada 2010 r. w sprawie C-232/09, Dita Janosa przeciwko LKB Līzings

SIA i przytoczone tam orzecznictwo). W tym kontekście zrozumiała jest widoczna w

orzecznictwie Trybunału szeroka wykładnia zakresu ochrony przed rozwiązaniem

stosunku pracy na gruncie art. 10 dyrektywy (zob. szczeg. cyt. już wyrok z

11 listopada 2010 r. w sprawie C-232/09; wyrok z dnia 11 października 2007 r., w

sprawie C-460/06, Nadine Paquay przeciwko Société d'architectes Hoet + Minne

SPRL). Należy też zgodzić się z Sądem Okręgowym, że za objęciem powódki

ochroną przed rozwiązaniem stosunku pracy przemawia unormowanie zawarte w

art. 8 Zrewidowanej Europejskiej Karty Społecznej z 1996 r. Przepis ten ukazuje

ważny międzynarodowy standard tej ochrony, który powinien być dostrzegany przy

wykładni prawa polskiego, jakkolwiek nie mógłby mieć znaczenia przesądzającego,

skoro Polska nie ratyfikowała jeszcze Karty z 1996 r.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c.

/tp/