II UK 108/10

Sygn. akt II UK 108/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gersdorf

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku K. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 2 grudnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 1 grudnia 2008 r. odmówił

ubezpieczonej K. B. prawa do emerytury nauczycielskiej bez względu na wiek z

2

uwagi na nieudokumentowanie przez wnioskodawczynię 30 letniego okresu

zatrudnienia oraz nierozwiązanie stosunku pracy.

W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczone domagała się jej zmiany i

przyznania skarżącej prawa do przedmiotowego świadczenia argumentując, że do

wymaganego stażu zatrudnienia należy zaliczyć okres pracy odwołującej w

gospodarstwie rolnym ojca od 23 grudnia 1973 r. do 17 czerwca 1979 r., a

rozwiązanie stosunku pracy nie jest niezbędnym kryterium nabycia prawa do

emerytury nauczycielskiej.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 24

lutego 2009 r. oddalił odwołanie.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że K. B., urodzona w dniu 22 grudnia 1957 r.,

wystąpiła z wnioskiem emerytalnym 28 października 2008 r., przedkładają

świadectwa pracy potwierdzające jej ogólny staż zatrudnienia wynoszący 29 lat, 3

miesiące i 14 dni, w tym 22 lata, 10 miesięcy i 8 dni pracy nauczycielskiej. Stosunek

pracy wnioskodawczyni z Przedszkolem Garnizonowym Jednostki Wojskowej trwa

nadal. Ubezpieczona przystąpiła również do otwartego funduszu emerytalnego,

przy czym w dniu 21 października 2008 r. złożyła wniosek o przekazanie do

budżetu państwa środków pieniężnych zgromadzonych na jej rachunku w tymże

funduszu.

W okresie od 23 grudnia 1973 r. do 17 czerwca 1979 r. ubezpieczona

pomagała w gospodarstwie rolnym ojca o powierzchni 1,44 ha, położonym w

miejscowości Z. Jednocześnie odwołująca uczęszczała do szkoły w L. Zdaniem

Sądu nauka w systemie dziennym w szkole stacjonarnej położonej w inne

miejscowości uniemożliwiała podjęcie pracy w gospodarstwie rolnym w rozmiarze

pozwalającym na zaliczenie tego okresu do wymaganego stażu zatrudnienia.

Również niewielka powierzchnia gospodarstwa wyklucza możliwość przyjęcia, iż

skarżąca świadczyła ową pracę w wymiarze co najmniej połowy etatu( czyli 23

godzin tygodniowo).

Przechodząc do rozważań prawnych Sąd Okręgowy stwierdził, iż

wnioskodawczyni wywodzi swoje roszczenia emerytalne z unormowań art. 88

ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz. U. z

2006r. Nr 97, poz. 674 ze zm.), do których odsyła art. 47 ustawy z dnia 17 grudnia

3

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Zgodnie z art. 88 ust. 2a karty Nauczyciela nauczyciele urodzeni po dniu 31

grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., zachowują prawo do przejścia na

emeryturę bez względu na wiek, jeżeli: 1/ spełnili warunki do uzyskania emerytury,

określone w ust.1 (czyli posiadają trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat

wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele szkół, placówek,

zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich –

dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w

szczególnym charakterze i rozwiązali stosunek pracy na swój wniosek) w ciągu

dziesięciu lat od dnia wejścia w życie ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z

wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy oraz 2/ nie przystąpili do otwartego

funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie środków

zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za

pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody budżetu państwa.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji z treści art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela

wynika, że określone w nim warunki posiadania trzydziestoletniego okresu

zatrudnienia i dwudziestu lat pracy wykonywanej w szczególnym charakterze

muszą być spełnione w dacie rozwiązania stosunku pracy. Wskazuje na to

sformułowanie, iż nauczyciel spełniający te warunki może po rozwiązaniu stosunku

pracy przejść na emeryturę. W pierwszym rzędzie muszą więc być spełnione obie

wspomniane przesłanki, następnie należy rozwiązać stosunek pracy, a potem

można wystąpić z wnioskiem emerytalnym. Wniosek o emeryturę nie musi być

złożony bezpośrednio po rozwiązaniu stosunku pracy, ale prawo do świadczenia

nie zostanie przyznane, jeśli w dacie ustania stosunku pracy nie były spełnione

pozostałe warunki.

W ocenie Sądu Okręgowego w odniesieniu do tej grupy nauczycieli, do

jakich należy odwołująca, ustawodawca w ust. 2a omawianego artykułu nie

zrezygnował z tej przesłanki nabycia uprawnień emerytalnych, jaką jest rozwiązanie

stosunku pracy, a jedynie zniósł wymaganie rozwiązania stosunku pracy do dnia 31

grudnia 2007 r.

4

Skoro zatem skarżąca nie rozwiązała stosunku pracy i nie legitymuje się

trzydziestoletnim okresem zatrudnienia, nie może skutecznie ubiegać się o prawo

do emerytury nauczycielskiej bez względu na wiek.

Apelację od powyższego wyroku złożyła ubezpieczona, zarzucając

naruszenie prawa materialnego wskutek błędnej wykładni i niewłaściwego

zastosowania, prowadzące do odmowy zaliczenia okresu pracy apelującej w

gospodarstwie rolnym ojca do wymaganego stażu zatrudnienia. Zdaniem skarżącej

chybiony jest pogląd, iż nauka w szkole stacjonarnej położonej w innej

miejscowości uniemożliwia uznanie, że praca w gospodarstwie rolnym wykonywana

była przez nią w wymiarze co najmniej połowy etatu. Nadto pomoc w

gospodarstwie podczas ferii letnich i zimowych pozwala na ustalenie, iż

ubezpieczona posiada staż zatrudnienia uprawniający ją do emerytury. Odwołująca

podniosła również, że przytoczone w uzasadnieniu wyroku orzeczenia Sądu

Najwyższego pochodzą z okresu sprzed wejścia w życie nowelizacji Karty

Nauczyciela, dokonanej ustawa zmieniająca z dnia 23 sierpnia 2007 r. (Dz. U. Nr

158, poz. 1103) i nie mogą dotyczyć kwestii, jakie pojawiły się w związku z nowym

brzmieniem art. 88 po dodaniu doń ust. 2a. Apelująca wniosła zatem o zmianę

zaskarżonego wyroku i przyznanie jej prawa do emerytury bez możliwości

pobierania świadczenia w okresie pozostawania w stosunku pracy oraz zasądzenie

od organu rentowego zwrotu kosztów postępowania.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 2

grudnia 2009 r. oddalił apelację.

Sąd drugiej instancji podzielił wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku pogląd, zgodnie z którym dla nabycia przez osobę urodzoną po dniu 31

grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. uprawnień emerytalnych z mocy

art. 88 ust. 2a w związku z ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta

Nauczyciela (jednolity tekst: Dz. U. z 2006r. Nr 97, poz. 674 ze zm.), w brzmieniu

nadanym ustawą z dnia 7 września 2007 r. o zmianie ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.

U. Nr 191, poz. 1369), niezbędne jest łączne spełnienie przez wnioskodawcę

wszystkich przesłanek, czyli posiadanie 30 letniego okresu zatrudnienia, w tym 20

lat pracy wykonywanej w szczególnym charakterze do dnia 31 grudnia 2008 r. oraz

5

rozwiązanie stosunku pracy na jego wniosek - również po dniu 31 grudnia 2008 r.

Wobec niespełnienia przez ubezpieczoną tego ostatniego warunku,

bezprzedmiotowe było analizowanie pozostałych kryteriów przyznania spornego

świadczenia.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną ubezpieczonej. Skargę

oparto na podstawie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 88 ust. 2a ustawy Karta

Nauczyciela, polegającego na uznaniu, że przepis ten wyklucza możliwość

domagania się przez skarżącą ustalenia prawa do emerytury z uwagi na

pozostawanie w stosunku pracy. Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania z

rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że występując do Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z przedmiotowym wnioskiem, zamiarem ubezpieczonej

nie było spowodowanie ustalenia przez organ rentowy jej prawa do emerytury,

lecz jedynie uzyskanie decyzji stwierdzającej spełnienie przez nią warunków do

uzyskania tegoż świadczenia, z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy.

Skarżąca nadal pozostaje bowiem w zatrudnieniu. Istota sporu sprowadzała się zaś

do oceny możliwości zaliczenia pracy ubezpieczonej w gospodarstwie rolnym

rodziców do wymaganego stażu zatrudnienia. W tej kwestii Sąd Apelacyjny nie

wypowiedział się.

Odnośnie do wykładni art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela skarżąca

zauważyła, że w świetle powołanego unormowania można mówić o dwóch

sytuacjach wzajemnie niepokrywających się, a mianowicie o prawie do emerytury i

o prawie do otrzymywania świadczenia emerytalnego. Zachowanie prawa do

przejścia na emeryturę bez względu na wiek nie wymaga wcześniejszego

rozwiązania stosunku pracy dla wskazanej w przepisie grupy nauczycieli. Jest to

wyraźny wyjątek od sytuacji, w której nauczyciel przechodzący na emeryturę, obok

spełnienia innych przesłanek ustawowych, zmuszony był do rozwiązania stosunku

pracy. Skoro ustawodawca mówi o zachowaniu prawa do przejścia na emeryturę,

to mówi o prawie, które istnieje, które zostało nabyte i w żaden sposób nie jest

związane z faktem ustania stosunku pracy. Jest to zatem sytuacja dalece odmienna

od tej, o jakiej mowa w przepisie art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela. Zdaniem

6

ubezpieczonej brak jest podstaw do przyjmowania dotychczasowej linii orzeczniczej

wypracowanej w oparciu o przepis art. 88 ust. 1 ustawy do stanów faktycznych

określonych w ust. 2a tego artykułu. Skarżącej nie jest znany żaden przepis

nakazujący przejście na emeryturę z chwilą spełnienia warunków do jej nabycia.

Decyzja o skorzystaniu z prawa do świadczenia pozostawiona jest

zainteresowanemu. Dla wystąpienia ze stosownym wnioskiem niezbędne jest zaś

rozwianie wątpliwości co do istnienie po stronie ubezpieczonego prawa do

emerytury. Wątpliwości te mogą być rozwiane w drodze wydania prawomocnego

orzeczenia sądowego potwierdzającego uprawnienia emerytalne, dla których

ustawodawca przyjął stan „zachowania” bez konieczności „korzystania”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem bezzasadny

jest podniesiony przez ubezpieczoną zarzut naruszenia prawa materialnego przy

ferowaniu zaskarżonego wyroku.

Analizę prawidłowości przedmiotowego orzeczenia rozpocząć wypada od

przypomnienia, że po wejściu w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.

U. z 2009r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) zarysowały się dwa odrębne systemy

emerytalne nauczycieli, wywodzące się z potraktowania pracy nauczycielskiej jako

zatrudnienia w szczególnym charakterze: pierwszy, związany z wykonywaniem

pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 32 ust. 1 ( w odniesieniu do

osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949r.) i art. 46 ust. 1 w związku z art.32

ust. 1 (w odniesieniu do osób urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed

dniem 1 stycznia 1969 r.) ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze zm.) i drugi, w

którym warunki emerytalne tej grupy zawodowej unormowane są przepisami

odrębnymi, tj. art. 88 Karty Nauczyciela ( wyroki Sądu Najwyższego z dnia 30 lipca

2003 r., II UK 323/02, OSNP 2004 nr 11, poz. 197 i z dnia 24 kwietnia 2008r., II UK

7

262/07, OSNP 2009 nr 15-16, poz. 211). Wprawdzie przepisy art. 32 i art. 46

ustawy o emeryturach i rentach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz art. 88

Karty Nauczyciela nie pozostają w bezpośrednim związku normatywnym i regulują

odrębne podstawy prawa do emerytury nauczycieli, to jednak w obydwu

przypadkach mamy do czynienia ze świadczeniami emerytalnymi o wyjątkowym

charakterze, zatem interpretacja tych przepisów musi być ścisła.

Przepisy art. 88 Karty Nauczyciela tworzą pełną i wyczerpującą regulację

warunków przejścia na emeryturę nauczycieli bez względu na wiek. W świetle

unormowania ust.1 tegoż artykułu przesłankami nabycia uprawnień do

przedmiotowego świadczenia są : wykazanie 30-letniego okresu zatrudnienia, w

tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze lub 25-letniego okresu

zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w

szkolnictwie specjalnym, z nadto rozwiązanie na swój wniosek stosunku pracy. W

judykaturze ugruntowany jest pogląd, w myśl którego wynikające z art. 88 ust. 1 in

fine wymaganie jest koniecznym warunkiem powstania prawa do emerytury ( wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1999 r., II UKN 149/99, OSNP 2001 nr

2, poz. 46; z dnia 30 sierpnia 2001r., II UKN 525/00, OSNP 2003 nr 12, poz. 298; z

dnia 20 listopada 2001 r., II UKN 626/00, OSNP nr 16, poz. 390; z dnia 13 czerwca

2007 r., II UK 232/06, niepublikowany; z dnia 19 września 2007 r., III UK 43/07,

niepublikowany; z dnia 17 kwietnia 2008 r., II UK 194/07, niepublikowany i z dnia 25

kwietnia 2008 r., I UK 267/07, niepublikowany). Natomiast okoliczność, że po

rozwiązaniu stosunku pracy, za to w dacie złożenia wniosku o emeryturę,

ubezpieczony wykonuje pracę nauczycielską na podstawie kolejnego stosunku

pracy, nie wpływa na możliwość nabycia przezeń uprawnień emerytalnych z art. 88

ust. 1 Karty Nauczyciela (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2009 r., I UK

16/09, LEX nr 519956).

Z mocy art. 150 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych art. 88 Karty Nauczyciela uzupełniony został o dodatkową regulację

ust. 2a, obejmującą nauczycieli urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed

dniem 1 stycznia 1969 r., którym zagwarantowano prawo do emerytury bez

względu na wiek, o jakiej mowa w ust. 1, w ciągu ośmiu lat od wejścia w życie

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tj. od dnia

8

1 stycznia 1999 r.) pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu

emerytalnego. W trakcie kolejnych nowelizacji okres zachowania uprawnień

emerytalnych przez tę grupę nauczycieli był przedłużany, ostatnio do dziesięciu lat

od wskazanej wyżej daty (ustawa z dnia 7 września 2007 r. o zmianie ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych

innych ustaw, Dz. U. Nr 191, poz.1369). W ówczesnym stanie prawnym nie budziło

wątpliwości istnienie jednolitych reguł przechodzenia na emeryturę nauczycieli

urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r. i po tej dacie, skoro wszyscy oni

przechodzili na emeryturę, „o której mowa w ust. 1”.

Sytuacja uległa zmianie po kolejnej nowelizacji art. 88 karty Nauczyciela

ustawą z dnia 23 sierpnia 2007 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela (Dz. U. Nr

158, poz. 1103). Aktem tym nadano nowe brzmienie ust. 2a stanowiąc, iż

nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r.,

zachowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli spełnili

warunki do emerytury, określone w ust. 1, z wyjątkiem warunku rozwiązania

stosunku pracy oraz nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo

złożyli wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym

funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na

dochody budżety państwa. Komentowany przepis w swojej obecnej konstrukcji nie

zawiera bezpośredniego odwołania do „emerytury, o której mowa w ust.1”, lecz

nawiązuje do „warunków do emerytury, określonych w ust. 1, z wyjątkiem warunku

rozwiązania stosunku pracy”. Pojawiły się zatem wątpliwości, czy ustawodawca

całkowicie odstąpił od wymagania rozwiązania stosunku pracy jako przesłanki

nabycia przez tę grupę nauczycieli prawa do emerytury bez względu na wiek, czy

też jedynie zmodyfikował w odniesieniu do tych osób układ warunkujący powstanie

uprawnień emerytalnych w ten sposób, że o ile pozostałe przesłanki przewidziane

w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela muszą zostać spełnione przed dniem 31 grudnia

2008 r., o tyle to ostatnie kryterium kwalifikacyjne może zostać zrealizowane po tej

dacie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego opowiedziano się za drugą w

wymienionych koncepcji (wyroki z dnia 20 listopada 2008 r., I UK 104/08, OSNP

2010, nr 9 – 10, poz. 127; z dnia 17 grudnia 2008 r., I UK 141/08, OSNP 2010 nr 11

9

– 12, poz. 149; z dnia 24 marca 2009 r., I UK 261/08, niepublikowany; z dnia 17

kwietnia 2009 r., I UK 308/08, niepublikowany; z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK

5/09, LEX nr 518058i z dnia 24 września 2009 r., II UK 27/09, LEX nr 559948).

Podkreśla się, że przyjęcie stanowiska o rezygnacji z warunku rozwiązania

stosunku pracy znajduje pewne uzasadnienie w ogólnej tendencji prawodawcy do

odstępowania od tegoż wymagania w odniesieniu do osób ubiegających się o

prawo do emerytur wcześniejszych( uchylenie z dniem 16 września 2005 r. art. 46

ust. 1 pkt 3, art. 49 i art. 50 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych ustawą zmieniającą z dnia 27 lipca 2005 r., Dz. U. Nr

167, poz. 1397). Rozwiązanie stosunku pracy jest wymagane tylko z punktu

widzenia art. 103 ust. 2a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, który stanowi o zawieszeniu prawa do emerytury bez względu na

wysokość przychodu uzyskiwanego przez emeryta z tytułu zatrudnienia

kontynuowanego bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na

rzecz którego wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do

emerytury, ustalonym w decyzji organu rentowego. Przyjmując to stanowisko

należałoby stwierdzić, iż warunek rozwiązania stosunku pracy przez nauczycieli

urodzonych po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., nie musi być w ogóle

spełniony, a od rozwiązania stosunku pracy zależy – jak sugeruje skarżąca – tylko

wypłata świadczenia. Przeciwko tej koncepcji przemawia jednak pozostawienie w

art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, który jest przepisem odrębnym w rozumieniu art.

47 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, warunku

rozwiązania stosunku pracy . Zachowanie tej przesłanki nabycia przez nauczycieli

uprawnień do emerytury bez względu na wiek wywołuje problem podmiotowego

zakresu jego obowiązywania, sprowadzający istotę występującego w sprawie

zagadnienia prawnego do określenia wzajemnej relacji art. 88 ust. 1 i art. 88 ust. 2a

Karty Nauczyciela w obecnym brzmieniu i odpowiedzi na pytanie, czy każdy z tych

przepisów zyskał odrębność i stał się niezależną od drugiej regulacją powstania

prawa do przedmiotowego świadczenia w odniesieniu do osób urodzonych przed i

po dniu 31 grudnia 1948 r., czy też warunki emerytalne nauczycieli są

usystematyzowane w ten sposób, że wszyscy oni mogą nabyć uprawnienia

emerytalne po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy. Zdaniem Sądu

10

Najwyższego należy opowiedzieć się za tą drugą koncepcją. Nie jest bowiem

uzasadnione założenie możliwości uzyskania przez nauczycieli statusu emeryta z

mocy samego prawa z chwilą spełnienia warunku dotyczącego okresu zatrudnienia

i pozostawania w stosunku pracy, gdyż art. 88 Karty Nauczyciela zakłada pewną

procedurę przechodzenia na emeryturę. Nauczyciel nie staje się emerytem z mocy

samego prawa, lecz na skutek własnego działania, przez wyrażenie woli przejścia

na emeryturę – złożenia wniosku do właściwego organu rentowego oraz

rozwiązania stosunku pracy. Sformułowanie przesłanek przejścia na emeryturę w

art. 88 ust. 1 ustawy wyraża tę zasadę wystarczająco jasno; chodzi o określenie, że

nauczyciele, jeżeli mają wymagany okres zatrudnienia, „mogą - po rozwiązaniu

stosunku pracy – przejść na emeryturę”. Z tego określenia nie wynika możliwość

uzyskania prawa do emerytury z tytułu wypełnienia wyłącznie warunku stażu

zatrudnienia.

Argumenty przemawiające za zachowaniem, przy założeniu tylko na czas

po dniu 31 grudnia 2008 r., warunku rozwiązania stosunku pracy przez nauczycieli

z tej grupy wiekowej, zawarte zostały expressis verbis w uzasadnieniu projektu

ustawy o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela (druk sejmowy Nr 1929 z dnia 4 lipca

2007 r.). Wynika z niego, iż zmiana art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela wiązała się z

koniecznością pilnego zapobieżenia masowemu składaniu wypowiedzeń przez

nauczycieli urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969

r., którzy warunki stażowe spełnią do końca 2008 r. W intencji projektodawcy

zaproponowana zmiana Karty Nauczyciela miała na celu umożliwienie

nauczycielom, którzy spełnią warunki przejścia na wcześniejszą emeryturę, jej

uzyskanie niezależnie od terminu złożenia wniosku o rozwiązanie stosunku pracy.

Oznacza to, że nauczyciel urodzony po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1

stycznia 1969 r., chcący przejść na wcześniejsza emeryturę, musiał spełnić warunki

dotyczące stażu, tj. posiadania trzydziestoletniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat

wykonywania pracy w szczególnym charakterze, a nauczyciele szkół, placówek,

zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich –

dwudziestopięcioletniego okresu zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w

szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, natomiast nie będzie musiał

spełnić warunku rozwiązania stosunku pracy do tej daty.

11

Wykładni art. 88 ust. 2a Karty Nauczyciela nie można więc dokonywać w

oderwaniu od art. 88 ust. 1 i interpretować w sposób prowadzący do zróżnicowania

zasad przechodzenia na emeryturę nauczycieli wyłącznie według kryterium daty

urodzenia dlatego, że wykładnia systemowa i celowościowa prowadzą do

niebudzącego wątpliwości wniosku o autonomicznym, pełnym i wyczerpującym

określeniu warunków emerytalnych wszystkich nauczycieli, bez względu na

przedział wiekowy. W konsekwencji nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948

r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r., zachowują prawo do przejścia na emeryturę

bez względu na wiek, jeżeli w ciągu 10 lat od wejścia w życie ustawy o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych spełnią warunki stażowe określone

w art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, a warunek rozwiązania stosunku pracy –

również po tej dacie.

Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy

podzielić stanowisko Sądu drugiej instancji, że skoro ubezpieczona do tej pory nie

rozwiązała na swój wniosek stosunku pracy, nie nabyła ona uprawnień

emerytalnych bez względu na wiek na podstawie przepisu art. 88 ust. 2a w

związku z ust. 1 Karty Nauczyciela. W świetle art. 100 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych prawo do świadczeń powstaje

bowiem z dniem spełnienia wszystkich przesłanek wymaganych do jego nabycia.

Nie uzyskawszy zaś prawa do spornego świadczenia, nie mogła ona - wbrew

sugestiom zawartym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej - decydować o korzystaniu

lub niekorzystaniu z niego.

Nie ma też racji skarżąca zarzucając, że złożony przez nią w Zakładzie

Ubezpieczeń Społecznych wniosek, po rozpoznaniu którego zapadła decyzja z dnia

1 grudnia 2008 r., nie dotyczył ustalenia prawa ubezpieczonej do emerytury

nauczycielskiej, a jedynie potwierdzenia spełnienia przez nią przesłanek nabycia

tychże uprawnień. Zawarty w aktach organu rentowego wniosek jest bowiem -

wbrew twierdzeniom ubezpieczonej – wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury.

W konsekwencji tegoż Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję negatywną,

odmawiającą wnioskodawczyni przedmiotowego świadczenia. Warto więc

przypomnieć, że kognicję sądu ubezpieczeń społecznych określa art. 476 § 2 w

związku z art. 4779

k.p.c. W świetle powyższych unormowań sąd ten rozpoznaje

12

odwołania od decyzji organów rentowych w wymienionych w powołanych

przepisach sprawach, m. in. dotyczących emerytur i rent. W judykaturze utrwalony

jest pogląd, w myśl którego zakres rozpoznania i orzeczenia (przedmiot sporu) w

tych sprawach wyznaczony jest w pierwszej kolejności przedmiotem decyzji organu

rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń społecznych, a w drugim rzędzie

przedmiotem postępowania sądowego determinowanego zakresem odwołania od

tejże decyzji (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2000 r ., II UKN 685/99,

OSNP 2002 nr 5, poz. 121 oraz postanowienia z dnia 13 maja 1999 r., II UZ 52/99,

OSNP 2000 nr 15, poz. 601 i z dnia 13 października 2009 r., II UK 234/08, LEX nr

553692).W postępowaniu odrębnym w sprawie z zakresu ubezpieczeń

społecznych, toczącym się z odwołania od decyzji organu rentowego wydanej na

wniosek o przyznanie emerytury lub renty, niedopuszczalne jest przedmiotowe

przekształcenie roszczenia w trybie art. 193 k.p.c. przez żądanie ustalenia tylko

niektórych przesłanek warunkujących prawo do świadczenia (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 17 grudnia 1998 r., I PKN 434/97, OSNP 1998 nr 21, poz. 627;

z dnia 23 lutego 1999 r., I PKN 597/98, OSNP 2000, nr 8, poz. 301; z dnia 12

stycznia 2005 r., I UK 160/04, OSNP 2005, nr 16, poz. 255 i z dnia 9 października

2006 r., II UK 65/06, OSNP 2007, nr 19 – 20, poz. 298). Tymczasem do takiego

przekształcenia roszczenia zmierza skarżąca. W sytuacji, gdy – jak wskazano

wyżej – nie spełnia ona jednej z wymienionych w art. 88 ust. 2a w związku z ust. 1

Karty Nauczyciela przesłanek nabycia prawa do emerytury bez względu na wiek (tj.

warunku rozwiązania na swój wniosek stosunku pracy) i przez to prawa tego nie

może uzyskać, żądaniem ubezpieczonej objęte pozostaje rozstrzygnięcie o

spełnieniu przez nią innego kryterium przyznania spornego świadczenia, czyli

trzydziestoletniego stażu zatrudnienia. Niedopuszczalne jest jednak orzekanie

przez sąd ubezpieczeń społecznych o poszczególnych warunkach nabycia prawa

do emerytury zamiast rozstrzygnięcia o samym prawie do świadczenia.

Wobec bezzasadności zarzutów kasacyjnych, Sąd Najwyższy z mocy

art. 398¹4

k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.