III CZP 74/10

Uchwała z dnia 22 października 2010 r., III CZP 74/10

Sędzia SN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Politechniki W. przeciwko Piotrowi A.

o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 22

października 2010 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

w Lublinie postanowieniem z dnia 22 grudnia 2009 r.:

„Czy dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie z powództwa szkoły wyższej

przeciwko osobie fizycznej o świadczenie pieniężne obejmujące zobowiązanie do

zwrotu na podstawie § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i

Sportu z dnia 25 maja 2005 r. w sprawie warunków i trybu organizowania,

prowadzenia i odbywania studiów doktoranckich oraz przyznawania i zwrotu

stypendiów doktoranckich (Dz.U. Nr 115, poz. 964) stypendium doktoranckiego

pobranego przez osobę skreśloną z listy uczestników doktoranckich na podstawie

art. 38 ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym

oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz.U. Nr 65, poz. 595) w związku z § 3

ust. 2 pkt 1 wymienionego wyżej rozporządzenia?”

podjął uchwałę:

W sprawie z powództwa szkoły wyższej przeciwko osobie fizycznej o

świadczenie pieniężne obejmujące wypłacone jej stypendium doktoranckie,

do którego zwrotu osoba ta została zobowiązana na podstawie § 14 ust. 1

rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 25 maja 2005 r. w

sprawie warunków i trybu organizowania, prowadzenia i odbywania studiów

doktoranckich oraz przyznawania i zwrotu stypendiów doktoranckich (Dz.U.

Nr 115, poz. 964) nie jest dopuszczalna droga sądowa.

Uzasadnienie

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie, w której Politechnika W. w W. dochodziła od pozwanego Piotra

A. zapłaty kwoty 13 330 zł stanowiącej połowę wypłaconego pozwanemu w latach

2002- 2004 stypendium doktoranckiego, którego zwrot nakazany został decyzją

rektora z dnia 11 kwietnia 2006 r.

Sąd Rejonowy w Lublinie wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2009 r. uwzględnił

powództwo, ustalając że pozwany został skreślony z listy uczestników studiów

doktoranckich i wezwany pismem z dnia 16 listopada 2005 r. do zwrotu pobranego

stypendium w wysokości 26 660 zł. Następnie prorektor, na skutek wniosku

pozwanego o anulowanie wezwania do zwrotu stypendium, w dniu 11 kwietnia 2006

r. umorzył połowę tej należności, wzywając go do zapłaty kwoty 13 330 zł. Sąd

uznał, że uprawnienie powódki do dochodzenia zapłaty tej należności wynika z § 14

rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 25 maja 2005 r. w

sprawie warunków i trybu organizowania, prowadzenia i odbywania studiów

doktoranckich oraz przyznawania i zwrotu stypendiów doktoranckich (Dz.U. Nr 115,

poz. 964).

Sąd Okręgowy w Lublinie, rozpoznając apelację pozwanego, powziął

wątpliwość, czy sprawa ma charakter sprawy cywilnej oraz czy dopuszczalna jest

droga sądowa do dochodzenia zwrotu stypendium wypłaconego uczestnikowi

studiów doktoranckich. Powstała ona na tle wykładni § 14 powołanego

rozporządzenia, który przewidując zobowiązanie byłego stypendysty do zwrotu

pobranych kwot, nie zastrzega obowiązku dokonania tego w drodze decyzji

administracyjnej, podczas gdy do skreślenia z listy uczestników tych studiów,

przyznania lub cofnięcia stypendium wymagana jest decyzja administracyjna (§ 3

ust. 3).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Szeroko rozumiany zakres pojęciowy sprawy cywilnej obejmuje sprawy

cywilne w ścisłym znaczeniu, określonym regulacyjną definicją z art. 1 k.p.c., ale

także sprawy, które nie mają charakteru spraw cywilnych w tym rozumieniu, jak też

nie mają charakteru spraw sądowodaministracyjnych lub karnych, lecz są

rozpoznawane w sądowym postępowaniu cywilnym na podstawie art. 177 w

związku z art. 77 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji. Ocena sprawy na tle art. 1 k.p.c.

zależy od przedmiotu żądania i przytoczonych przez powoda okoliczności

faktycznych. Te dwa elementy powództwa konkretyzują stosunek prawny pomiędzy

stronami, kształtują charakter sprawy jako cywilnej lub wskazują na taką jej istotę,

przy czym decydujące są twierdzenia powoda. W orzecznictwie ukształtowane

zostało zapatrywanie, że sprawa ma charakter sprawy cywilnej, jeśli treść

stosunków prawnych łączących strony, które są równorzędnymi podmiotami,

obejmuje ich wzajemne prawa i obowiązki albo tworzy dany stan prawny. Jeśli

natomiast jeden z podmiotów ma pozycję działającego w ramach swej władzy

zwierzchniej, to taki stosunek nie jest stosunkiem cywilnoprawnym (por. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2003 r., III CZP 85/02,

OSNC 2003, nr 10, poz. 129, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5 października

2001 r., III CZP 46/01, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 85 i postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 14 września 2004 r., III CK 566/03, nie publ.). Źródłem

powstania stosunku cywilnoprawnego może być zdarzenie obejmujące okoliczności

i fakty, z którymi hipotezy norm wiążą określone w dyspozycjach konsekwencje

cywilnoprawne, w tym także wydanie decyzji administracyjnej (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 6 listopada 2008 r., III CZP 101/08, OSNC 2009, nr 4, poz. 57).

Z określeniem konkretnej sprawy jako cywilnej wiąże się dopuszczalność

rozpoznania jej przez sąd powszechny według zasad przewidzianych w kodeksie

postępowania cywilnego. Przepis art. 2 § 1 i 3 k.p.c., interpretowany w zgodzie z

wykładnią dokonaną w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2000 r.,

SK 12/99 (OTK Zb.Urz. 2000, nr 5, poz. 143), powołanymi orzeczeniami Sądu

Najwyższego oraz postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1998 r., I

CKN 1000/97 (OSNC 1999, nr 1, poz. 6), wskazuje na zasadę domniemania

dopuszczalności drogi sądowej w ramach sądowego postępowania cywilnego; jej

wyłączenie uzależnione jest od istnienia przepisu szczególnego, przekazującego

rozpoznanie tej sprawy do właściwości innych organów i sądów. (...)

Politechnika W. w W. jest państwową szkołą wyższą, której działalność objęta

była, w okresie którego dotyczy sprawa, regulacją ustawy z dnia 12 września 1990

r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385 ze zm.), uchylonej z dniem 1

września 2005 r. przez ustawę z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie

wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365). W odniesieniu do prowadzenia studiów

doktoranckich obowiązywała i nadal obowiązuje ustawa z dnia 14 marca 2003 r. o

stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki

(Dz.U. Nr 65, poz.595 ze zm.), która weszła w życie z dniem 1 maja 2003 r.,

uchylając ustawę z dnia 12 września 1990 r. o tytule naukowym i stopniach

naukowych (Dz.U. Nr 65, poz. 386 ze zm. – dalej: "ustawa z dnia 12 września 1990

r."). W art. 36 ust. 2 i art. 20 tej ustawy zawarte zostało upoważnienie dla Ministra

Edukacji Narodowej do wydania rozporządzenia określającego zasady

organizowania studiów doktoranckich w państwowych jednostkach organizacyjnych,

rekrutacji na te studia i odbywania tych studiów oraz uprawnień, a w szczególności

uprawnień pracowniczych osób je odbywających. Zostało ono wypełnione

wydaniem przez Ministra Edukacji Narodowej rozporządzenia z dnia 10 czerwca

1991 r. w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów naukowych (Dz.U. Nr 58,

poz. 249 ze zm. – dalej: "rozporządzenie z dnia 10 czerwca 1990 r."), które w § 10

ust. 2 przewidywało możliwość przyznania uczestnikowi studiów stypendium przez

organ tworzący studia, a w § 13 ust. 1 i 3 zobowiązanie osoby skreślonej z listy

uczestników do zwrotu całego pobranego stypendium lub jego obniżonej kwoty, o

czym rozstrzygał organ tworzący studia doktoranckie. W ustawie z dnia 14 marca

2003 r. kwestie związane z przyznawaniem uczestnikom studiów doktoranckich

stypendium doktoranckiego zostały uregulowane w art. 40, który stanowi w ust. 1,

że uczestnik studiów doktoranckich może otrzymywać stypendium doktoranckie, a

w ustępie 3, że decyzję o przyznaniu stypendium doktoranckiego oraz jego

wysokości podejmuje rektor placówki naukowej prowadzącej te studia. Z kolei w art.

41 zamieszczona została delegacja dla ministra właściwego do spraw szkolnictwa

wyższego do określenia w drodze rozporządzenia w porozumieniu z ministrem

właściwym do spraw nauki warunków i trybu organizowania studiów doktoranckich

określonych w ustawie, ich prowadzenia i odbywania oraz przyznawania

stypendiów osobom je odbywającym, uwzględniając czas trwania studiów i

możliwość przedłużania go, w tym prawo do dodatkowego przedłużenia okresu

odbywania studiów doktoranckich o czas trwania urlopu macierzyńskiego

określonego w odrębnych przepisach, sposób przeprowadzania rekrutacji,

szczegółowe uprawnienia dyrektora placówki prowadzącej studia doktoranckie,

rady placówki i kierownika studiów doktoranckich oraz wzór legitymacji uczestnika

studiów doktoranckich i świadectwa ich ukończenia oraz wysokość odpłatność za

wydanie legitymacji i świadectwa. W wykonaniu tego upoważnienia Minister

Edukacji Narodowej i Sportu wydał w dniu 25 maja 2005 r. rozporządzenie w

sprawie warunków i trybu organizowania, prowadzenia i odbywania studiów

doktoranckich oraz przyznawania i zwrotu stypendiów doktoranckich (Dz.U. Nr 115,

poz. 964 – dalej: "rozporządzenie z 25 maja 2005 r."), które weszło w życie dnia 14

lipca 2005 r. Z tym dniem utraciło moc rozporządzenie z dnia 10 czerwca 1991 r.,

natomiast rozporządzenie z dnia 25 maja 2005 r. uchylone zostało z dniem 13

stycznia 2007 r., z chwilą wejścia w życie rozporządzenia Ministra Nauki i

Szkolnictwa Wyższego z dnia 19 grudnia 2006 r. w sprawie studiów doktoranckich

prowadzonych przez placówki naukowe (Dz.U. Nr 1, poz. 2).

Przepis § 3 ust. 4 i 5 rozporządzenia z dnia 25 maja 2005 r. stanowi, że rektor

szkoły wyższej podejmuje decyzje w sprawach przyznania lub cofnięcia

stypendium. Z kolei § 14 ust. 1 przewiduje, że osoba, która pobierała stypendium i

która została skreślona z listy uczestników studiów doktoranckich, może zostać

zobowiązana przez podmiot, który przyznał to stypendium do jego zwrotu.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalone jest

zapatrywanie, że przez sprawy z zakresu administracji publicznej należy rozumieć

wszelkie akty, czynności, działania i sprawy załatwiane przez naczelne i centralne

organy administracji rządowej, organy jednostek samorządu terytorialnego oraz

inne organy w zakresie, w jakim zostały powołane z mocy prawa do załatwienia

spraw z zakresu administracji publicznej, które nie mają charakteru

cywilnoprawnego. W uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 5 marca 2001 r., OPS 15/00 (ONSA 2001, nr 3, poz. 98),

wyrażony został pogląd, że państwowe szkoły wyższe powołane zostały z mocy

prawa do załatwiania także spraw z zakresu administracji publicznej (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1998 r., III RN 116/97, OSNAPUS 1998, nr 24,

poz. 701 i z dnia 5 stycznia 2001 r., III RN 45/00, nie publ.).

Uczelnia wyższa jest zakładem administracyjnym i jako jednostka niebędąca

organem państwowym ani organem samorządu, powołana została do wykonywania

zadań publicznych i jest uprawniona do nawiązywania stosunków

administracyjnoprawnych. Nie podlega ona hierarchicznej władzy organów

administracji rządowej i funkcje administracji publicznej sprawuje samodzielnie.

Organy szkół wyższych są uprawnione do podejmowania konkretnych decyzji na

podstawie i w ramach ustaw (por. uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego

Sądu Administracyjnego z dnia 13 października 2003 r., OPS 5/03, ONSA 2004, nr

1, poz. 9).

W wyroku z dnia 14 czerwca 2005 r., P 18/03 (OTK Zb.Urz. 2000, nr 7, poz.

258) Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że jeśli istnieje wątpliwość co do formy

załatwienia sprawy administracyjnej, należy przyjąć, iż powinna ona być załatwiona

w drodze decyzji administracyjnej w tzw. ogólnym postępowaniu administracyjnym.

Za sprawy z zakresu administracji publicznej uznane zostały sprawy przyznania lub

odmowy przyznania stypendium doktoranckiego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2006 r., I SAB/Wa 43/05,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 stycznia 2001 r., III RN 45/00, OSNP

2001, nr 17, poz. 525) oraz sprawa dotycząca zobowiązania do zwrotu pobranego

stypendium naukowego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w

Warszawie z dnia 22 listopada 2006 r., II SA/Wa 1116/06, nie publ.). Wynika stąd,

że wszystkie kwestie związane z tokiem studiów doktoranckich, w tym również

dotyczące stypendium, należą do postępowania administracyjnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego problematyka zwrotu stypendium była

rozważana w odniesieniu do stypendium fundowanego (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 16 stycznia 1973 r., III PZN 39/72, OSP 1973, nr 7, poz. 161),

ale ze względu na odmienny, nieobowiązujący już stan prawny, to postanowienie

nie może być przedmiotem rozważań. W wyroku z dnia 22 listopada 2000 r., II CKN

897/98 (OSNC 2001, nr 5, poz. 77) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że stosunek

łączący doktoranta ze szkołą wyższą w okresie do skreślenia go z listy uczestników

studiów nie jest sensu stricto stosunkiem cywilnoprawnym ani pracowniczym,

ponieważ zawiera elementy władztwa ze strony uczelni i nawiązuje się przez

wyrażenie zgody przez kandydata na warunki tych studiów określone przepisami

prawa i regulaminu władz uczelni. Rezygnacja doktoranta ze studiów jest

jednostronną czynnością, wywołującą skutki cywilnoprawne i mogącą powodować

obowiązek zwrotu pobranego stypendium.

Szkołę wyższą i uczestnika studiów doktoranckich łączy stosunek

administracyjnoprawny, w ramach którego organizacja studiów, prawa i obowiązki

uczestników określone zostały przez podmiot wyposażony w cechy władztwa

zwierzchniego – organ zakładu administracyjnego – na podstawie obowiązującego

prawa, tj. ustawy o szkolnictwie wyższym, ustawy stopniach naukowych i tytule

naukowym, rozporządzenia z dnia 10 czerwca 1991 r., rozporządzenia z dnia 25

maja 2005 r. oraz regulaminu. Kandydat, wyrażając oświadczenie o podjęciu

studiów, przyjmuje te warunki, w tym dotyczące stypendium przyznawanego

uczestnikom tych studiów. Z § 3 ust. 4 i 5 oraz § 14 ust. 1 rozporządzenia z dnia 25

maja 2005 r. wynika, że sprawy dotyczące przyznania lub cofnięcia stypendium

albo zwrotu już pobranego należą do kompetencji rektora szkoły wyższej. Taka

sama regulacja była w rozporządzeniu z dnia 10 czerwca 1991 r.

Odniesienie się do przepisów obu rozporządzeń było konieczne, ponieważ

przyznanie stypendium podlegało regulacji rozporządzenia z dnia 10 czerwca 1991

r., a zobowiązanie do zwrotu rozporządzenia z dnia 25 maja 2005 r. Treść § 14 ust.

1 rozporządzenia z dnia 25 maja 2005 r., której wykładnia wywołała wątpliwości

Sądu Okręgowego, nie daje podstaw do przyjęcia, że dla czynności rektora

zobowiązującej skreślonego z listy uczestnika studiów doktoranckich do zwrotu

pobranego stypendium nie przewidziano formy decyzji. Brak w tym uregulowaniu

zastrzeżenia, że w tym przedmiocie rektor podejmuje decyzję, nie oznacza, iż

zobowiązując wymienioną osobę do zwrotu, mógłby dokonać tego w innej formie,

skoro jest organem zakładu administracyjnego (art. 46 ust. 2 ustawy z dnia 12

września 1990 r. i art. 60 ust. 6 Prawa o szkolnictwie wyższym). Różnica pomiędzy

sformułowaniem dotyczącym przyznania lub cofnięcia stypendium oraz zwrotu

pobranego nie leży w formie czynności, ale w zakresie jej uznaniowości. Treść § 14

ust. 1 rozporządzenia z dnia 25 maja 2005 r. przyznaje rektorowi uprawnienie do

żądania zwrotu pobranego stypendium w pełnej wysokości, a ust. 2 do obniżenia

kwoty podlegającej zwrotowi.

Analiza wymienionych aktów prawnych prowadzi do wniosku, że wszystkie

kwestie związane ze stosunkiem administracyjnoprawnym łączącym szkołę wyższą

i uczestnika studiów doktoranckich należą do drogi administracyjnej. Za sprawę

administracyjną należy uznać również zobowiązanie do zwrotu pobranego

stypendium, gdyż obowiązek byłego uczestnika tych studiów ma źródło w stosunku

administracyjnoprawnym i decyzji organu szkoły wyższej. Wynika stąd, że chociaż

przedmiotem tej decyzji jest świadczenie pieniężne, należące co do zasady do sfery

prawa cywilnego, to określenie tego obowiązku decyzją administracyjną wyłącza go

z zakresu pojęciowego sprawy cywilnej i dopuszczalności drogi sądowej. Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie prawne nie

podziela stanowiska wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada

2000 r., II CKN 897/98, ponieważ nie zawiera ono wywodu dotyczącego

kompetencji organu szkoły wyższej realizowanych przez wydanie decyzji

administracyjnej, w tym także § 13 ust. 1 i 3 rozporządzenia z dnia 10 czerwca 1991

r., która podlegała kontroli w postępowaniu sądowoadministracyjnym (art. 16 ust. 1

ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym Dz.U. Nr 74,

poz. 368).

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.