I CSK 637/09

Sygn. akt I CSK 637/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa Jana T., Marii K.,

Gabryeli T., Artura T., Michała T., Tomasza T. i Pawła T.

przeciwko Skarbowi Państwa: Archiwum Państwowemu w K. i Naczelnemu

Dyrektorowi Archiwów Państwowych

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 29 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego Skarbu Państwa

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 19 maja 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną; zasądza od Skarbu Państwa

- Archiwum Państwowego w K. na rzecz powodów kwotę

1.800 zł (jeden tysiąc osiemset) tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 19 maja 2009 r. oddalił apelację

pozwanego Skarbu Państwa – Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych oraz

Archiwum Państwowego w K. od wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 13

października 2008 r., którym ustalono, że znajdujące się w posiadaniu Archiwum

Państwowego w K. Oddział I materiały archiwalne, przejęte z D. przy okazji

przeprowadzenia reformy rolnej, bliżej określone w piśmie z dnia 22 lutego 2005 r.,

stanowią własność powodów. Sąd ustalił, że w momencie przejęcia tych

materiałów, wraz z całą zawartością pałacu w D., były one własnością Artura T.,

poprzednika prawnego powodów. Na gruncie tego ustalenia wyraził stanowisko, że

materiały te nie podlegały przepisom dekretu o reformie rolnej, i że Skarb Państwa

nie nabył ich własności.

Skarga kasacyjna pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego – oparta na obu

podstawach z art. 3983

k.p.c. – zawiera zarzut naruszenia art. 227, 328§2 k.p.c.,

art. 7, 16 dekretu z dnia 8 lutego 1919 r. o organizacji archiwów państwowych

i opiece nad archiwaljami (Dz. Praw. Nr 14, poz. 182), §3 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 26 kwietnia 1952 r. w sprawie państwowego zasobu archiwalnego

(Dz. U. Nr 24, poz. 165), §312, 314 i 326 kodeksu cywilnego austriackiego, art. 2, 6

dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz.

17; jedn. tekst: Dz. U. 1945, Nr 3, poz. 13), art. 52 dekretu z dnia 11 października

1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319), a także art. 189 k.p.c.,

i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Strona powodowa, wbrew odmiennemu stanowisku skarżącego, ma interes

prawny w ustaleniu prawidłowej sytuacji prawnej określonych w pozwie

archiwaliów. Stosownie bowiem do treści art. 189 k.p.c. strona powodowa może

żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa

także wówczas, gdy ma interes prawny w ustaleniu, czy jej poprzednik prawny

utracił tytuł własności tych archiwaliów czy też nie. Oczywiście niepewność taka

musi być obiektywna, nie tylko subiektywna, na co zwraca uwagę literatura

prawnicza. Obiektywność taka zachodzi wówczas, gdy jest rezultatem rozumnej

3

oceny sytuacji, tak jak to jest w niniejszej sprawie, w której pozwana twierdzi, że

tytuł ten poprzednik prawny strony powodowej utracił.

Niepodobna podzielić zarzutu pogwałcenia przez Sąd Okręgowy art. 7, 16

dekretu z dnia 8 lutego 1919 r. o organizacji archiwów państwowych i opiece nad

archiwaljami oraz §3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 kwietnia 1952 r.

w sprawie państwowego zasobu archiwalnego, a to już tylko z tej przyczyny, iż

powołane przepisy nie stanowiły, jak chce tego skarżący, podstawy do przejęcia na

własność Państwa określonych archiwaliów. W pierwszym z tych aktów zapisano

jedynie, w szczególności w art. 16, że wydział archiwów państwowych gromadzi

wiadomości dotyczące pozostających bez opieki zabytków archiwalnych, otacza je

opieką i włącza, jeśli warunki na to pozwalają, do archiwów państwowych; w razie

niemożności dokonania tego przyczynia się do utworzenia odpowiedniej opieki

stałej. Z kolei z § 3 rozporządzenia (pomijając rangę tego aktu prawnego) nie

wynika, aby zabytki (materiały) archiwalne podlegały przejęciu na własność

Państwa.

Bezzasadnie też skarżący zarzuca naruszenie art. 52 prawa rzeczowego.

Przepis ten bowiem jedynie posiadaczowi w dobrej wierze dawał możność nabycia

na własność posiadanej rzeczy po upływie trzech lat. Takiej natomiast możności nie

dawał posiadaczowi ruchomości w złej wierze. Nie sposób zaś z tego przepisu

wywieźć jakichkolwiek argumentów przemawiających za poglądem, że wskutek

przedawnienia gasną roszczenia wynikające z prawa własności albo samo prawo

własności, jak również w żadnym razie nie da się uzasadnić twierdzenia, że prawo

to z chwilą upływu okresu przedawnienia przechodzi na nabywcę rzeczy w złej

wierze.

Na koniec, nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 2 ust. L

pkt. e oraz art. 6 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy

rolnej przez pominięcie, że przepisy te stanowiły podstawą przejęcia tej części

archiwaliów, która dotyczyła majątku przejętego na cele reformy. Stosownie do

brzmienia art. 2 ust. L pkt. e dekretu na własność Skarbu Państwa przeszły

nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych

lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni

ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego,

4

pomorskiego i śląskiego - jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni

ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Podług zaś art. 6

dekretu Kierownik Resortu Rolnictwa i Reform Rolnych (Minister Rolnictwa i Reform

Rolnych) zobligowany był do niezwłocznego objęcia zarządu państwowego nad

nieruchomości ziemskimi wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym

inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach

przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Treść obu przytoczonych przepisów

pozwala stwierdzić, że poza działaniem dekretu pozostały rzeczy ruchome nie

będące składnikami inwentarza żywego i martwego, a także nie wchodzące w skład

przedsiębiorstw przemysłu rolnego. Nie podlegały zatem przepisom dekretu

o reformie rolnej i nie przechodziły na własność Skarbu Państwa archiwalia

przejęte z D. oznaczone jako inwentura ogółu dóbr, inwentura budynków, ogólny

inwentarz dóbr d., czy pomiary dóbr, ich szacunki, opisy i dane statystyczne

(opisane pod nr: […]). Sugestia skarżącego, że te materiały były składnikami

przedsiębiorstwa przemysłu rolnego nie znajduje oparcia w poczynionych

ustaleniach.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.