II UK 109/10

Sygn. akt II UK 109/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku R. Z.

przeciwko Wojskowemu Biuru Emerytalnemu […]

o wysokość świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 28 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 30 grudnia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 15 września 2009 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie R. Z. od decyzji Wojskowego Biura

Emerytalnego (zwanego dalej wojskowym organem emerytalnym) z dnia 15

2

stycznia 2009 r., w której odmówiono ponownego ustalenia wysokości świadczenia

emerytalnego wnioskodawcy.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowił następujący stan faktyczny.

Decyzją z dnia 26 lutego 1990 r. wojskowy organ emerytalny przyznał

wnioskodawcy emeryturę wojskową na podstawie przepisów ustawy z dnia 16

grudnia 1972 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa

o zapatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych). Świadczenie to podlegało

waloryzacji na podstawie art. 6 tej ustawy, który z dniem 1 stycznia 1999 r. uzyskał

nowe brzmienie nadane mu przez art. 159 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i

rentach).

Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawcy od powyższego wyroku, wskazując, że art. 6 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia

1999 r. stanowił, iż emerytury podlegają waloryzacji w takim samym stopniu i

terminie, w jakim następuje wzrost uposażenia zasadniczego żołnierzy

zawodowych pozostających w służbie i zajmujących analogiczne stanowiska.

Wskutek reformy systemu ubezpieczeń społecznych z dniem 1 stycznia 1999 r.

weszła w życie ustawa o emeryturach i rentach. Przepis art. 159 tej ustawy nadał

nowe brzmienie art. 6 o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, zgodnie

z którym emerytury podlegają waloryzacji na zasadach i w terminach

przewidzianych w przepisach o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. W ocenie Sądu drugiej instancji, brak jest podstaw dla przyjęcia, że

wobec wnioskodawcy - jako osoby, której przyznano prawo do świadczenia

emerytalnego przed dniem 1 stycznia 1999 r. - powinny mieć zastosowanie

przepisy ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, w

szczególności art. 6 w nieobowiązującym brzmieniu. Wobec braku przepisów

przejściowych, nowe brzmienie wskazanej normy odnosi się do wszystkich

podmiotów uprawnionych do świadczeń emerytalnych przysługujących żołnierzom

zawodowym.

3

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił

naruszenie przepisów: - art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 roku o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin (tekst jednolity z 2004

r.: Dz. U. Nr 8, poz. 66 ze zm.) poprzez przyjęcie, iż odwołujący nie przedstawił

istotnych dla sprawy nowych okoliczności faktycznych lub dowodów; - art. 6 ust. 1

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 17 tej

Konwencji oraz art. 91 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 8

Konstytucji przez przyjęcie, iż dopuszczalne jest, w drodze zmiany ustawy,

modyfikowanie na niekorzyść, emerytalnych praw słusznie nabytych oraz

zastosowanie art. 6 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 roku o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin w brzmieniu po dniu 1 stycznia

1999 roku; - art. 193 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez nie zwrócenie

się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym co do zgodności art. 159

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych z art. 6 ust. 1 i art. 17 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności. Mając powyższe na uwadze wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego

kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego udzielonego przez

adwokata. Ponadto wnosił o rozważenie możliwości zwrócenia się do Trybunału

Konstytucyjnego z pytaniem prawnym co do zgodności art. 159 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS z art. 6 ust. 1 oraz art. 17 Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej są niezasadne. Przepis art. 6 ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu nadanym przez art.

159 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach stanowi, że emerytury i renty podlegają

waloryzacji na zasadach i w terminach przewidzianych w przepisach o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W obowiązującej poprzednio

wersji świadczenia te podlegały waloryzacji w takim samym stopniu i terminie, w

jakim następował wzrost uposażenia zasadniczego żołnierzy zawodowych

pozostających w służbie i zajmujących analogiczne stanowiska (art. 6 ust. 1 ustawy

4

o zaopatrzeniu żołnierzy zawodowych w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia

1998 r.). Równocześnie w art. 179 ustawy o emeryturach i rentach zmodyfikowano

z dniem 1 stycznia 1999 r. wysokość emerytur i rent przyznanych od uposażeń

osiągniętych przed tą datą między innymi na podstawie przepisów o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy zawodowych poprzez ich poddanie dodatkowej waloryzacji

wskaźnikiem 104,3%. Z mocy art. 196 powołanej ustawy, weszła ona w życie z

dniem 1 stycznia 1999 r. (poza art. 182), nie budzi więc wątpliwości, że z tym dniem

weszło także w życie nowe brzmienie art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy zawodowych, co jest równoznaczne z utratą ze wskazaną datą mocy

obowiązującej jego dotychczasowej treści. Oznacza to, że ustawa o emeryturach i

rentach zmodyfikowała ze wskazaną datą zarówno wysokość świadczeń

emerytalnych żołnierzy zawodowych przyznanych przed dniem 1 stycznia 1999 r.

poprzez ich podwyższenie wskaźnikiem dodatkowej waloryzacji, jak i zasady

waloryzacji tych świadczeń na przyszłość. Brak przepisu intertemporalnego, który

stanowiłby o zachowaniu dotychczasowego mechanizmu waloryzacji emerytur

wojskowych do świadczeń, do których prawo zostało nabyte przed 1 stycznia 1999

r., wskazuje, że art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w

nowej wersji ma zastosowanie także do świadczeń, do których prawo powstało

przed tą datą. Powyższe nie sprzeciwia się z wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP

zasadą demokratycznego państwa prawnego, z którą łączą się między innymi

zasady ochrony praw nabytych oraz niedziałania prawa wstecz. Kwestia zgodności

art. 6 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych w brzmieniu

obowiązującym od 1 stycznia 1999 r. z zasadą ochrony praw nabytych została

rozstrzygnięta w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 1999 r., K

4/99 (OTK 1999 nr 7, poz. 65), w którym stwierdzono, że nie stanowi jej naruszenia

zrównanie zasady waloryzacji świadczeń wojskowych z zasadami waloryzacji

przewidzianymi w ustawie o emeryturach i rentach, również w odniesieniu do osób,

którym przed 1 stycznia 1999 r. przysługiwało prawo podmiotowe do świadczenia z

zaopatrzenia wojskowego. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał podkreślił między

innymi, że przedmiotem ochrony przewidzianej w zasadzie ochrony praw słusznie

nabytych jest przysługujące już określonej osobie prawo podmiotowe. Z zasady tej

nie wynika natomiast zakaz zmiany przepisów określających sytuację prawną

5

osoby w zakresie, w którym sytuacja ta nie wyraża się w przysługującym danej

osobie prawie podmiotowym. Prawo do waloryzacji emerytur i rent - rozumiane jako

uprawnienie do zachowania stałej wartości ekonomicznej przyznanych świadczeń

emerytalno-rentowych - jest istotnym elementem prawa do zabezpieczenia

społecznego w zakresie i formie, które określa ustawa (art. 67 ust. 1 Konstytucji

RP), jednakże sama metoda podwyższania nominalnej wartości przysługujących

świadczeń przyjęta w normujących waloryzację przepisach nie stanowi istoty prawa

do waloryzacji. Poprzez zmianę sposobu waloryzacji przysługujących świadczeń

(ich podwyższania), zachowującą instytucję przystosowania ich wartość do siły

nabywczej pieniądza, nie dochodzi ani do pozbawienia prawa do świadczeń

emerytalno-rentowych, ani wyłączenia ich waloryzacji, a jedynie do zmodyfikowania

na przyszłość mechanizmu ich waloryzowania. Natomiast naruszenie oczekiwań

określonej grupy świadczeniobiorców co do przewidywanego poziomu przyszłych

świadczeń nie stanowi samo przez się naruszenia prawa do waloryzacji, a w

konsekwencji - niezgodnego z ustawą zasadniczą arbitralnego ograniczenia zasady

ochrony praw nabytych. Treścią zasady lex retro non agit jest zakaz stanowienia

prawa, które nakazywałoby stosowanie nowo ustanowionych norm prawnych do

sytuacji zaistniałych przed ich wejściem w życie. Prawo powinno co do zasady

działać na przyszłość i wobec tego nie należy stanowić przepisów, które miałyby

być stosowane do zdarzeń zaszłych i zakończonych przed ich wejściem w życie,

jeżeli nowe ukształtowanie praw i obowiązków obywateli prowadziłoby lub mogło

prowadzić do pogorszenia ich sytuacji prawnej w stosunku do stanu poprzedniego,

co pozostaje w ścisłym związku z nakazem poszanowania praw słusznie nabytych

(por. między innymi wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2009 r., P

66/07, OTK-A 2009 nr 5, poz. 65 oraz z dnia 15 lipca 2009 r., K 64/07, OTK-A 2009

nr 7, poz. 110 i orzeczenia w nich powołane). Nie budzi wątpliwości, że ustawa o

emeryturach i rentach nie zmodyfikowała sposobu waloryzacji wojskowych

świadczeń emerytalno-rentowych z mocą wsteczną, ale na przyszłość, a sam

mechanizm (metoda) podwyższania ustalonych już świadczeń nie jest

równoznaczny z prawem do waloryzacji i nie jest jego istotą, o czym wyżej była

mowa. Czym innym jest bowiem ukształtowane prawo podmiotowe do świadczenia

emerytalno-rentowego i sposobu ustalenia podstawy wymiaru jego wysokości, a

6

czym innym sposób waloryzowania (podwyższania) na przyszłość ustalonego już

świadczenia. Zmiana metody podwyższania świadczenia w przyszłości nie

pozbawiła wnioskodawcy prawa do jego waloryzacji, a w konsekwencji sytuacja

prawna skarżącego w zakresie istotnych elementów już ukształtowanego i

przysługującego mu prawa do świadczenia nie uległa pogorszeniu. Należy wreszcie

zwrócić uwagę, że w powołanym wyżej wyroku z dnia 20 grudnia 1999 r., K 4/99

Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, iż - w odniesieniu do emerytów służb

mundurowych - „przy wprowadzonej kompleksowej i gruntownej zmianie systemu

ubezpieczeń społecznych zasada równości uzasadnia modyfikację sfery

dotychczasowych uprawnień, chyba że miałyby one uzasadnienie w treści

obowiązujących przepisów konstytucyjnych, co jednak nie ma miejsca w

rozpatrywanej sprawie”. W ocenie Trybunału, „istotna podmiotowo różnica

(podstawa zróżnicowania statusu prawnego) ma tu miejsce do czasu pozostawania

w służbie (…), natomiast później osoba taka staje się przede wszystkim emerytem i

winna zasadniczo podlegać ogólnym regulacjom dotyczącym tej grupy osób.”.

Należy więc przyjąć, że dostosowanie po dniu 1 stycznia 1999 r. mechanizmów

waloryzacji emerytur wojskowych do powszechnych, jednolitych i równych dla

wszystkich ubezpieczonych reguł waloryzowania świadczeń emerytalno-rentowych

nastąpiło w drodze uprawnionej ingerencji ustawodawcy, który nie naruszył tzw.

ekspektatyw maksymalnie ukształtowanych, do jakich nie zalicza się stosowania na

przyszłość mechanizmów waloryzowania tych świadczeń. Tego typu mechanizmy

mogą być zatem legislacyjnie modyfikowane z mocą ex nunc. Ustawodawca nie

tylko był legitymowany, ale nawet zobowiązany do realizacji zawartej w art. 32 ust.

1 Konstytucji RP zasady równości wobec prawa wszystkich obywateli znajdujących

się w podobnej sytuacji prawnej (tu: posiadających status emeryta), a w

szczególności do zapewnienia zasady równości wszystkich ubezpieczonych

niezależnie od systemu ubezpieczeń społecznych (zaopatrzeniowego lub

powszechnego), któremu podlegają. W takim postrzeganiu normatywnym,

określona data zakończenia służby wojskowej i uzyskanie uprawnień z wojskowego

zaopatrzenia emerytalnego nie jest usprawiedliwionym kryterium zróżnicowania

wojskowych uprawnień zaopatrzeniowych dla utrzymania korzystniejszego

mechanizmu waloryzacji „starszych” emerytur wojskowych w porównaniu do tego

7

samego typu świadczeń, które uprawnieni nabywają po dniu 1 stycznia 1999 r. i

które następnie miałyby podlegać mniej korzystnym sposobom waloryzacji (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2009 r., I UK 294/09,

niepublikowane). Nie znajdują uzasadnienia również zarzuty naruszenia przepisów:

art. 6 ust. 1 i art. 17 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności oraz art. 91 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 8

Konstytucji. Artykuł 6 Konwencji odnoszący się do kwestii dotyczącej prawa do

rzetelnego procesu sądowego, zobowiązuje sądy do odpowiedniego uzasadniania

wyroków. Sądy, ale również inne organy władzy, mają obowiązek uzasadniania

swoich działań, przedstawiając argumenty, które - w ich mniemaniu - przemawiały

za taką a nie inną decyzją. Nie oznacza to jednak, że organy władzy sądowniczej,

jak również inne organy państwa mają udzielać szczegółowej odpowiedzi na każdy

argument. Zakres tego obowiązku może różnić się w zależności od charakteru

sprawy/decyzji. Należy go ustalać ze względu na okoliczności sprawy, biorąc pod

uwagę m.in. różnorodność argumentów, do których strona jest uprawniona, różnice

rozwiązań ustawowych, reguł zwyczajowych, poglądów prawnych oraz sposobów

ogłaszania i formułowania wyroków istniejących między państwami konwencji.

Mając powyższe na uwadze sąd oddalając odwołanie może, w zasadzie,

ograniczyć się do potwierdzenia racji, które leżały u podstaw orzeczenia sądu

niższej instancji. Ponadto obowiązek interpretowania prawa krajowego w zgodzie z

prawem międzynarodowym nie ma charakteru bezwzględnego. Przede wszystkim

nie może doprowadzić do wykładni contra legem. W niniejszej sprawie

bezpodstawne jest odwołanie się skarżącego do przepisu konwencyjnego (art. 6

ust, 1 Konwencji Europejskiej) skoro identyczną treść zawarto w prawie krajowym

(art. 45 Konstytucji RP). Przepisy prawa międzynarodowego uzyskują znaczenie

praktyczne dopiero w razie kolizji z normami krajowymi. Bez takiej kolizji zbędne

jest do nich się odwoływać, mając na uwadze, iż zgodnie z art. 91 Konstytucji RP

umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie ma

pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową (ust 2).

Z tych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu z mocy art. 39814

k.p.c.