III CZP 65/10

Uchwała z dnia 28 października 2010 r., III CZP 65/10

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela Banku Polska Kasa Opieki

S.A. w W. przeciwko "K." sp.j. Przedsiębiorstwu Wielobranżowemu K. Krzysztof, S.

Elżbieta w K. o nadanie klauzuli wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej

na posiedzeniu jawnym w dniu 28 października 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 15

kwietnia 2010 r.:

„Czy w postępowaniu o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności znajduje zastosowanie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.?”

podjął uchwałę:

W postępowaniu o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności nie ma zastosowania art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie postanowieniem z dnia

12 stycznia 2010 r. odrzucił wniosek Banku PKO S.A. w W., jako następcy

prawnego poprzedniego wierzyciela o nadanie na jego rzecz klauzuli wykonalności

prawomocnemu nakazowi zapłaty z dnia 13 lutego 2008 r.

Wniosek rozpatrywany był po raz trzeci; w pierwszym przypadku został

oddalony, w drugim zaś nastąpiło jego odrzucenie. Sąd Rejonowy ponownie

odrzucając wniosek postanowieniem z dnia 12 stycznia 2010 r. zastosował art. 199

§ 1 pkt 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., uznając, że zaistniała powaga rzeczy

osądzonej.

Sąd Okręgowy, rozpoznając zażalenie, powziął wątpliwości sformułowane w

przedstawionym zagadnieniu prawnym. Uzasadnił je stwierdzeniem, że w

orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, iż postępowanie o

nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu ma charakter pomocniczy w

stosunku do postępowania rozpoznawczego. Zdaniem tego Sądu, może to

oznaczać, że orzeczenia wydane w postępowaniu klauzulowym nie korzystają z

powagi rzeczy osądzonej. Kolejny wniosek o nadanie tytułowi egzekucyjnemu

klauzuli wykonalności, którego podstawę faktyczną tworzą te same okoliczności, nie

podlegałby zatem odrzuceniu na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., lecz należałoby

go rozpoznać merytorycznie.

W doktrynie i judykaturze prezentowany jest – jak zaznaczył Sąd Okręgowy –

także pogląd odmienny, zgodnie z którym postępowanie klauzulowe kwalifikowane

jest jako autonomiczne, stanowiące „pomost” między postępowaniem

rozpoznawczym i egzekucyjnym. W ramach tego postępowania często dochodzi do

badania na podstawie dowodów z dokumentów uprawnień poprzedników prawnych

wierzycieli oraz odpowiedzialności następców prawnych dłużników, ich małżonków,

wspólników spółek handlowych osobowych, nabywców przedsiębiorstw, a więc

podmiotów, które z różnych względów nie brały udziału w postępowaniu

rozpoznawczym. Ta okoliczność, świadcząca o samodzielności postępowania o

nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, może przemawiać za

zasadnością odpowiedniego stosowania art. 199 § 1 pkt 2 w związku z art.13 § 2

k.p.c. w postępowaniu klauzulowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Postępowanie o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności

uregulowane jest w kodeksie postępowania cywilnego w ramach postępowania

egzekucyjnego, obok właściwego postępowania egzekucyjnego oraz postępowania

podziałowego. Pierwsze z nich ma na celu stworzenie podstawy egzekucji, tj. tytułu

wykonawczego, celem drugiego jest przeprowadzenie egzekucji, w trzecim zaś

postępowaniu następuje podział sumy uzyskanej z egzekucji świadczeń

pieniężnych.

Kryterium w postaci usytuowania przepisów normujących postępowanie

klauzulowe nie może rozstrzygać o jego charakterze (uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 9 listopada 1994 r., III CZP 143/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 46). W doktrynie

oraz judykaturze dominuje pogląd, że postępowanie klauzulowe ma charakter

autonomiczny. Podkreśla się, że jest postępowaniem odrębnym zarówno w

stosunku do poprzedzającego go postępowania rozpoznawczego, jak i

późniejszego właściwego postępowania egzekucyjnego. Różnice jakie można

dostrzec w wypowiedziach zawartych w judykatach oraz opracowaniach z zakresu

prawa egzekucyjnego dotyczą jedynie sposobu określenia postępowania

klauzulowego, któremu przydaje się różne nazwy, tj. pomocniczego,

przygotowawczego lub wstępnego do właściwego postępowania egzekucyjnego, a

także jako „pomostu” między postępowaniem rozpoznawczym i egzekucyjnym. (np.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2003 r., III CZP 90/02, OSNC 2003,

nr 11, poz. 145 lub postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2000 r., III CZ

48/00, nie publ.). W literaturze trafnie zauważono, że określenie postępowania

klauzulowego jako „pomostu” między postępowaniem rozpoznawczym a

postępowaniem egzekucyjnym ma charakter metaforyczny, podkreślający, że jest to

postępowanie łączące postępowanie rozpoznawcze i właściwe postępowanie

egzekucyjne; ma ono jednak swą autonomię i odrębność.

Autonomiczny charakter postępowania klauzulowego wynika przede

wszystkim z jego funkcji. Sąd, rozpoznając wniosek o nadanie tytułowi

egzekucyjnemu klauzuli wykonalności, nie tylko sprawdza, czy spełnia on

wymagania przewidziane dla danego rodzaju tytułu egzekucyjnego (np. art. 777

k.p.c.) oraz czy nadaje się do wykonania w drodze egzekucji sądowej (art. 783 § 1

k.p.c.), ale nierzadko bada również kwestie materialnoprawne w celu wyjaśnienia,

czy wystąpiło zdarzenie, od którego uzależnione jest wykonanie tytułu

egzekucyjnego, tj. nadejście terminu spełnienia świadczenia albo ziszczenie się

warunku, uzależniającego wykonanie zobowiązania (art. 786-7862

k.p.c.). Ustala

także podmiotowy i przedmiotowy zakres egzekucji, badając następstwo prawne lub

kwestię, czy dłużnik oraz ewentualnie inne osoby ponoszą ograniczoną

odpowiedzialność za określone zobowiązanie (art. 7781

, 783 § 1, art. 787-7871

,

788, 789-7891

i 792 k.p.c.). Kwestie te z oczywistych względów nie podlegają

badaniu we właściwym postępowaniu egzekucyjnym, przekazane więc zostały do

postępowania klauzulowego z jednoczesnym wprowadzeniem do tego

postępowania istotnych ograniczeń dowodowych, zapobiegających przekształceniu

się postępowania klauzulowego w sui generis postępowanie rozpoznawcze.

Samoistny charakter postępowania klauzulowego można dostrzec w sposób

wyraźny, gdy sąd nadaje klauzulę wykonalności pozasądowemu tytułowi

egzekucyjnemu, np. aktowi notarialnemu lub bankowemu tytułowi egzekucyjnemu,

a powstały w ten sposób tytuł wykonawczy nie będzie wykonywany we właściwym

postępowaniu egzekucyjnym; w takiej sytuacji postępowanie klauzulowe jest

jedynym postępowaniem sądowym w danej sprawie cywilnej. Mając na względzie

rozróżnienie postępowań na główne (postępowanie w sprawie), wpadkowe

(incydentalne) oraz uboczne, należy więc postępowanie klauzulowe kwalifikować

jako postępowanie główne (w sprawie), w którym sąd orzeka o dopuszczalności

wykonania w drodze egzekucji sądowej świadczenia stwierdzonego w określonym

akcie (tytule egzekucyjnym).

Postępowanie klauzulowe przebiega według przepisów art. 776-795 k.p.c.;

mają w nim zastosowanie także przepisy ogólne zamieszczone w tytule wstępnym

kodeksu postępowania cywilnego (art.1-14 k.p.c.) oraz część przepisów ogólnych o

postępowaniu egzekucyjnym, które objęte są tytułem I (art. 758-843 k.p.c.). Uznanie

postępowania klauzulowego za autonomiczne pozwala w kwestiach

nieuregulowanych jego przepisami na odpowiednie stosowanie – zgodnie z art.13 §

2 k.p.c. – przepisów o procesie, a zarazem determinuje prezentowany w doktrynie

pogląd, według którego postanowienie w przedmiocie nadania tytułowi

egzekucyjnemu klauzuli wykonalności jest postanowieniem kończącym

postępowanie w sprawie.

Uznanie postępowania klauzulowego za autonomiczne, a wydanego w jego

ramach postanowienia w przedmiocie nadania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli

wykonalności za postanowienie kończące postępowanie w sprawie nie oznacza, że

w postępowaniu tym występuje przesłanka sprawy prawomocnie osądzonej.

Powaga rzeczy osądzonej (res iudicata) jest definiowana jako rozstrzygnięcie co do

istoty sprawy zawarte w prawomocnych wyrokach oraz postanowieniach

orzekających co do istoty sprawy, z wyjątkiem postanowień oddalających wniosek,

które są objęte tzw. względną powagą rzeczy osądzonej (art. 523 k.p.c.).

Abstrahując od rozważań teoretycznych, obejmujących aspekt pozytywny powagi

rzeczy osądzonej (wiążące ustalenie istnienia albo nieistnienia określonej normy

prawnej indywidualno-konkretnej) oraz jej aspekt negatywny, powodujący określone

skutki procesowe (m.in. art.199 § 1 pkt 2 i art. 379 pkt 3 k.p.c.), a także prekluzję

materiału procesowego, należy stwierdzić, że przesłanki sprawy prawomocnie

osądzonej nie można odpowiednio stosować w postępowaniu klauzulowym, byłoby

to bowiem sprzeczne z charakterem wskazanych funkcji postępowania

klauzulowego. Jak zaznaczono, powaga rzeczy osądzonej jest atrybutem wyłącznie

wyroków (art. 366 k.p.c.) oraz postanowień rozstrzygających istotę sprawy w

postępowaniu nieprocesowym, a więc orzeczeń merytorycznych (art. 366 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c.). W postępowaniu klauzulowym, mimo że ma ono

charakter autonomiczny, w którym sąd bada – w przypadkach, gdy mają

zastosowanie art. 786-7862

, art. 788 § 1, art. 783 § 1, art. 787-7871

lub art. 792

k.p.c. – zagadnienia materialnoprawne, nie dochodzi do merytorycznego

rozpoznania sprawy cywilnej („osądzenia sprawy”).

Podstawowe funkcje postępowania klauzulowego polegają na ustaleniu, czy

dany akt spełnia wymagania zawarte w przepisach ustawy dla określonego rodzaju

tytułu egzekucyjnego oraz stwierdzeniu, czy postanowienia aktu nadają się do

wykonania w drodze egzekucji sądowej. Pozostałe funkcje tego postępowania

dotyczące badania zagadnień materialnoprawnych (ustalenie podmiotowego i

przedmiotowego zakresu egzekucji oraz zbadanie, czy wystąpiło zdarzenie, od

którego uzależnione jest wykonanie tytułu egzekucyjnego) mają charakter

subsydiarny; zostały włączone do postępowania klauzulowego w celu

przyśpieszenia postępowania i nieodsyłania wierzyciela na drogę postępowania

rozpoznawczego w razie konieczności zbadania zagadnień nieskomplikowanych, z

zastrzeżeniem, że może to nastąpić wyłącznie na podstawie dowodu z dokumentów

oraz wyjątkowo, tylko bowiem w niektórych przypadkach, na podstawie wyraźnego

przepisu ustawy. Zasadą jest, że ostateczna treść podstawy egzekucji sądowej jest

określana w chwili wydania tytułu egzekucyjnego. Należy ponadto podkreślić, że

badanie w postępowaniu klauzulowym zagadnień o charakterze

materialnoprawnym jest uzasadnione przede wszystkim w odniesieniu do tytułów

egzekucyjnych pozasądowych (art.7861

, art.7862

k.p.c.). Z regulacji o charakterze

wyjątkowym zawartych w przepisach określających zakres kognicji sądu w

postępowaniu klauzulowym oraz z subsydiarnych funkcji postępowania

klauzulowego nie można jednak wyprowadzać wniosku o możliwości stosowania

art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., nawet w sposób odpowiedni (art. 13 § 2 k.p.c.).

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak

w uchwale (art. 390 k.p.c.).