III UK 23/10

Sygn. akt III UK 23/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania K. Ś.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

o zapłatę należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 27 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 28 października 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia

28 października 2009 r. oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od

wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 lipca 2009 r.

zmieniającego decyzję organu rentowego z dnia 28 grudnia 2006 r. i ustalającego,

że wnioskodawca K. Ś. nie jest odpowiedzialny za zobowiązania „O. H." spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie

społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych wraz z odsetkami za okres od grudnia 2000 r. do kwietnia 2001 r. w

łącznej wysokości 212.660,54 zł (pkt I wyroku) i zasądził od organu rentowego na

rzecz wnioskodawcy kwotę 5.400 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt II wyroku).

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca od dnia 27 stycznia 2000 r. do dnia

22 maja 2001 r. był prezesem „O. H." spółki z o.o. (dalej Spółka). Pod koniec 2000

r. sytuacja finansowa Spółki pogorszyła się, rachunek zysków i strat za ten rok

wykazał stratę w kwocie 174.011,14 zł, a jej zobowiązania znacznie przekraczały

wartość jej majątku. W drugiej połowie 2000 r. Spółka dokonała spłaty zaległych

zobowiązań na kwotę około 700-900 tys. zł. W listopadzie 2000 r. Zarząd Zakładów

Przemysłu Skórzanego S.A., jedynego wspólnika „O. H.", podjął działania

zmierzające do dofinansowania Grupy Kapitałowej „.", w tym „O. H.j" Sp. z o.o. i

przygotował prospekt emisyjny akcji tej Spółki. Emisja akcji miała zakończyć się do

dnia 30 czerwca 2001 r. Kontrakt wnioskodawcy z „Ł." S.A. zakończył się z dniem

20 maja 2001 r. i nowy zarząd odwołał go z funkcji prezesa zarządu Spółki. Nowym

prezesem zarządu został J. B., który w dniu 4 lipca 2001 r. wystąpił do Sądu z

wnioskiem o otwarcie postępowania układowego, ale z uwagi na działania

windykacyjne podjęte przez wierzycieli, w dniu 28 sierpnia 2001 r. zgłosił wniosek o

ogłoszenie upadłości Spółki. Postanowieniem z dnia 25 października 2001 r. Sąd

Rejonowy ogłosił upadłość Spółki, a w dniu 17 marca 2005 r. umorzył

postępowanie na podstawie art. 218 Prawa upadłościowego. Egzekucja

administracyjna prowadzona z rachunku bankowego Spółki okazała się

bezskuteczna z uwagi na brak środków pieniężnych. Egzekucja prowadzona przez

3

Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym została umorzona z uwagi na

ogłoszenie upadłości Spółki.

W dniu 31 października 2006 r. organ rentowy wszczął postępowanie w

sprawie odpowiedzialności wnioskodawcy za zaległości Spółki z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, FP i FGŚP wysyłając zawiadomienie w tej

sprawie na adres ul. K. 10 w R., gdzie mieszka żona wnioskodawcy, z którą od

1995 r. jest w stanie rozdzielności majątkowej. Zawiadomienie to nie zostało

podjęte w terminie. Decyzją z dnia 28 grudnia 2006 r. organ rentowy stwierdził, że

wnioskodawca jako prezes Spółki odpowiada za jej zobowiązania z tytułu zaległych

składek za okres od grudnia 2000 r. do kwietnia 2001 r., które wraz z odsetkami

wynoszą 212.660,54 zł. Przesyłka wysłana na adres: ul. K. 10 w R. została

awizowana dwukrotnie, w dniach 9 i 16 stycznia 2007 r. Do dnia 24 stycznia 2007 r.

nie została odebrana przez wnioskodawcę i dlatego zwrócono ją nadawcy z

adnotacją „nie podjęto w terminie". Żona wnioskodawcy nie poinformowała go w

styczniu 2007 r. o awizie. Od dnia 5 stycznia 2005 r. do dnia 31 grudnia 2006 r.

wnioskodawca był zameldowany na pobyt czasowy w mieszkaniu służbowym w M.

w związku z pełnieniem funkcji likwidatora spółki „M”. W marcu 2006 r. otrzymał

nowy dowód osobisty i dokonał aktualizacji danych adresowych w Urzędzie

Skarbowym. W kwietniu 2006 r. wnioskodawca przekazał swój dowód głównej

księgowej Spółki „M.", M. G. w celu aktualizacji danych w odpowiednich urzędach.

Nie zgłosiła ona zmiany adresu wnioskodawcy w organie rentowym. Dopiero na

wezwanie tego organu rentowego w piśmie z dnia 6 sierpnia 2007 r. M. G. podała

aktualne dane adresowe wnioskodawcy: R., ul. K. 20/45. Gdy w czerwcu 2007 r.

wnioskodawca przebywał w mieszkaniu przy ul. K., zadzwoniła do niego żona z

informacją o awizo na jego nazwisko. Wnioskodawca udał się z awizo na pocztę i w

dniu 9 czerwca 2007 r. odebrał przesyłkę z ZUS, zawierającą wezwanie do

wyjawienia majątku. W ciągu trzech dni wnioskodawca udał się do Inspektoratu

ZUS, gdzie powziął wiadomość o decyzji z dnia 28 grudnia 2006 r. Dyrektor Izby

Skarbowej decyzją z dnia 30 sierpnia 2007 r. w sprawie odpowiedzialności

podatkowej wnioskodawcy jako osoby trzeciej za zaległości podatkowe „O. H." Sp.

z o.o. uchylił decyzję organu pierwszej instancji w całości i umorzył postępowanie w

sprawie, uznając, że spełniona została przesłanka wykazania braku winy członka

4

zarządu w nie zgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości oraz nie wszczęciua

postępowania układowego we właściwym czasie, o której mowa w art. 116 § 1

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz. U. z

2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm., zwanej dalej Ordynacją podatkową).

Na gruncie takich ustaleń Sąd Okręgowy uwzględnił zarzut przedawnienia

podnoszony w odwołaniu wnioskodawcy od decyzji organu rentowego. Zgodnie z

orzecznictwem wydanym po zmianie przepisów na mocy ustawy z dnia 12 września

2002 r. zmieniającej ustawę - Ordynacja podatkowa oraz niektóre inne ustawy (Dz.

U. Nr 169, poz. 1387 ze zm.), obowiązującej od 1 stycznia 2003 r., decyzja

przenosząca odpowiedzialność na osobę trzecią - jako decyzja konstytutywna

kreująca odpowiedzialność tej osoby trzeciej - powinna być wydana oraz doręczona

przed upływem pięcioletniego terminu, o którym mowa w art. 118 § 1 Ordynacji

podatkowej. Dlatego decyzja o odpowiedzialności wnioskodawcy za zaległości

składkowe Spółki z okresu od grudnia 2000 r. do kwietnia 2001 r. powinna być

wydana i doręczona do końca grudnia 2006 r. Tymczasem decyzja z dnia 28

grudnia 2006 r. została, w ocenie Sądów, doręczona wnioskodawcy najwcześniej 9

czerwca 2007 r., tj. w dniu, w którym miał możliwość zapoznania się z wydaną

decyzją po raz pierwszy. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji zmienił

zaskarżoną decyzję i ustalił, że wnioskodawca nie jest odpowiedzialny za

zobowiązania Spółki z tytułu zaległych składek .

Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu rentowego, podzielając stanowisko

Sądu Okręgowego, że czynność wydania decyzji, czyli jej sporządzenia, nie jest

oczywiście tożsama z doręczeniem tej decyzji adresatowi. Zgodnie z art. 110 k.p.a.,

organ administracji publicznej, który wydał decyzję, jest nią związany od chwili jej

doręczenia lub ogłoszenia, o ile kodeks nie stanowi inaczej. Skutki decyzji powstają

z chwilą jej doręczenia, a zatem dopiero od momentu doręczenia decyzji o

odpowiedzialności osobę trzecią obciąża zobowiązanie, którego treść wynika z

wydanej decyzji. Dlatego pojecie „wydanie decyzji” użyte w art. 118 § 1 Ordynacji

podatkowej obejmuje również doręczenie decyzji osobie trzeciej przed upływem

pięcioletniego terminu, o którym mowa w tym przepisie. Ponieważ decyzja o

odpowiedzialności osoby trzeciej ma charakter konstytutywny, to niezależnie od

sformułowania „nie można wydać decyzji", zawartego w art. 118 § 1 Ordynacji

5

podatkowej, skutki materialnoprawne wydanej decyzji należy łączyć z jej

doręczeniem. „Powstanie takiej odpowiedzialności jest uzależnione od czynności

organu (wydanie decyzji), dopiero jednak z dniem doręczenia tej decyzji można

mówić o powstaniu odpowiedzialności w zakresie określonym tą decyzją”.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego, w szczególności art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej przez jego błędną

interpretację i niewłaściwe zastosowanie - wskutek uznania, że pojęcie „wydanie

decyzji” użyte w tym przepisie obejmuje również doręczenie decyzji osobie trzeciej

przed upływem pięcioletniego terminu przedawnienia. Okolicznością uzasadniającą

przyjęcie skargi do rozpoznania jest potrzeba wykładni art. 118 Ordynacji

podatkowej w odniesieniu do decyzji wydawanych w sprawach odpowiedzialności

osób trzecich za zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a w

szczególności ustalenie, czy w rozumieniu art. 118 § 1 tej ustawy decyzja

przenosząca odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia

społeczne na członków zarządu spółki z o.o. winna być doręczona przed upływem

okresu 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym postała zaległość.

Skarżący wskazał, że przy interpretacji art. 118 Ordynacji podatkowej należy

kierować się wykładnią literalną. Powołał się przy tym na uchwałę Naczelnego

Sądu Administracyjnego z dnia 17 grudnia 2007 r. I FPS 5/07 (ONSAiWSA

2008/2/22), oraz wyrok tego Sądu z dnia 12 marca 2008 r. I FSK 744/06 (LEX nr

465795) zgodnie, z którymi w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1

stycznia 2003 r. pojecie „wydania decyzji” określonej w tym przepisie nie oznaczało

jej doręczenia, lecz tylko sporządzenie przez właściwy organ decyzji zawierającej

wszystkie elementy wymagane art. 107 k.p.a. Przyjęcie, że wydanie decyzji, o

której mowa w art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej, obejmuje także jej doręczenie

oznaczałoby zawężenie kompetencji przyznanych organom podatkowym przez

ustawodawcę i skrócenie czasu działania określonego w tym przepisie, co przy

dokonywaniu wykładni tego rodzaju przepisów jest niedopuszczalne. Ponadto

prowadziłoby to do naruszenia konstytucyjnej zasady równości wobec prawa w

sytuacji, gdy decyzja o odpowiedzialności osób trzecich dotyczy kilku osób, w

stosunku do których jej doręczenie w jednym terminie nie byłoby możliwe. Wobec

tego, że brzmienie obowiązującego od dnia 1 stycznia 2003 r. art. 24 ust. 5d ustawy

6

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst

Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74), które jest takie samo jak brzmienie art. 118 § 2

Ordynacji podatkowej, w jego wersji obowiązującej do dnia 31 grudnia 2002 r.,

przeto stanowisko zawarte w powołanych judykatach zachowuje swoją aktualność.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji oraz o orzeczenie co do istoty

sprawy przez oddalenie odwołania wnioskodawcy, zasądzenie od wnioskodawcy

na rzecz skarżącego kosztów procesu za obie instancje oraz kosztów

postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu przy

uwzględnieniu kosztów dotychczasowego postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu ubezpieczeń społecznych jest uzasadniona, gdyż Sąd

Najwyższy już w wyroku z dnia 16 listopada 2009 r., II UK 111/09 (LEX nr 577842)

zajął stanowisko, że dla potrzeb prawidłowego orzekania na podstawie art. 118 § 1

Ordynacji podatkowej ważny jest dzień wydania decyzji, a nie data jej doręczenia,

uznając, że wydanie decyzji na podstawie tego przepisu nie obejmuje jej

doręczenia. Skład orzekający podziela taką wykładnię art. 118 § 1 Ordynacji

podatkowej (w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych),

zwracając uwagę, że brzmienie i treść § 1 art. 118 Ordynacji nie podlegała żadnym

zmianom normatywnym (nowelizacji), w przeciwieństwie do § 2 tego przepisu, który

w wersji pierwotnej przewidywał, że przedawnienie zobowiązania wynikającego z

decyzji, o której mowa w § 1 (tj. decyzji wydanej przed upływem 5 lat od końca roku

kalendarzowego, w którym powstała zaległość podatkowa) następowało po upływie

3 lat do końca roku kalendarzowego, w którym decyzja o odpowiedzialności osoby

trzeciej została wydana, został zmieniony z dniem 1 marca 2003 r. w zakresie

obowiązku doręczenia decyzji o odpowiedzialności podatkowej (składkowej).

Tymczasem brzmienie § 1 art. 118 Ordynacji jest stałe (nie zostało niezmienione).

W treści art. 118 Ordynacji podatkowej unormowane zostały dwie odrębne istotne

okoliczności normatywne i pojęcia prawne: 1/ zakazujące organowi podatkowego

lub organowi ubezpieczeń społecznych (w związku z art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych) wydania decyzji o odpowiedzialności podatkowej

7

(składkowej) osoby trzeciej po upływie 5 lat od końca roku kalendarzowego, w

którym zaległość powstała (§ 1), oraz 2/ dotyczące przedawnienia zobowiązania

wynikającego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej wydanej w

terminie określonym w § 1, które następuje po upływie 3 lat od końca roku

kalendarzowego, w którym taka decyzja podatkowa została doręczona osobie

trzeciej. Tym samym ustawodawca nadal w jednym przepisie (art. 118 Ordynacji

podatkowej) utrzymuje dwa odmienne pojęcia prawne: wydania decyzji (§1) oraz

doręczenia wydanej decyzji (§ 2), spośród których wydanie decyzji przez organ

podatkowy przed upływem okresu „przedawnienia prawa” do wydania takiej decyzji

poprzedza doręczenie osobie trzeciej wcześniej sporządzonej decyzji (wydanej). W

zakresie sposobów wykładni normatywnego rozróżnienia różnych pojęć i skutków

prawnych wynikających z tego samego przepisu prawa dotyczących wydania i

doręczenia decyzji Sąd Najwyższy podziela argumenty, że odejście od

jednoznacznego brzmienia różnych pojęć użytych w jednostkach redakcyjnych tego

samego przepisu nie jest dopuszczalne, jeżeli nie przemawiają za tym istotne

względy lub wartości normatywne. Takiego uzasadnienia brakuje w odniesieniu do

odpowiedzialności za zaległości podatkowe (składkowe), które ze względu na

publicznoprawny charakter przepisów i zobowiązań podatkowych wymagają

ścisłego i literalnego wykładania (interpretacji) odmiennych pojęć prawnych:

wydania decyzji (art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej) oraz doręczenia decyzji, o

którym mowa w § 2 poddanego analizie przepisu (por. uzasadnienie uchwały

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 grudnia 2007 r., I FPS 5/07,

ONSA/WSA 2008 nr 2, poz. 22). Stanowisko takie przeniesione na grunt

rozpoznawanej sprawy uzasadniało kasacyjny zarzut naruszenia art. 118 § 1

Ordynacji podatkowej wskutek nieuprawnionego przyjęcia przez Sądy obu instancji,

jakoby prawo wydania decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za zaległości

składkowe spółki z o.o. na członków jej zarządu „przedawniło się” wskutek

niedoręczenia zaskarżonej decyzji przed upływem terminu do jej wydania.

Tymczasem przeniesienie odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki z o,.o.

na członka jej zarządu jest uzależnione od wydania decyzji organu ubezpieczeń

społecznych o przeniesieniu odpowiedzialności na członka zarządu spółki z o.o. za

jej zaległości składkowe - przed upływem „przedawnienia” prawa do wydania takiej

8

decyzji w terminie określonym w art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej. Równocześnie

kontrowersje dotyczące możliwego wydłużania okresu przedawnienia

wynikających z decyzji organu ubezpieczeń społecznych o przeniesieniu na

członków zarządu spółki z o.o. odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki z

o.o. na wypadek potencjalnych opóźnień organu ubezpieczeń społecznych w

doręczaniu takich decyzji (przenoszących na osoby trzecie akcesoryjnej

(subsydiarnej) odpowiedzialności za zobowiązania spółki z o.o. z tytułu

nieprzedawnionych zaległości składkowych) usunęło dodanie z dniem 1 stycznia

2003 r. do art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych - ust. 5d. Przepis

ten stanowi, że przedawnienie należności wynikających z decyzji o

odpowiedzialności osoby trzeciej następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku

kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Oznacza to, że od 1 stycznia

2003 r. doręczenie decyzji przenoszącej na członków zarządu spółki z o.o.

odpowiedzialność za jej nieprzedawnione zaległości składkowe nie jest wpływa ani

na termin wydania takiej decyzji przed upływem 5 letniego okresu „dawności”

wydania takiej decyzji, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym powstały

zaległości składkowe (art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych), ani nie uzależnia początku biegu terminu

przedawnienia zaległości składkowych wynikających z decyzji o odpowiedzialności

osoby trzeciej, który liczy się od końca roku kalendarzowego, w którym została

wydana decyzja o przeniesieniu na osobę trzecią lub następcę prawnego

odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki z o.o. (art. 24 ust. 5d ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych). Ten dodany z dniem 1 stycznia 2003 r.

przepis (ust. 5d art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) zawiera

regulację odrębną (szczególną) do zawartej w zdaniu pierwszym art. 118 § 2

Ordynacji podatkowej, (która wprowadziła wyżej sygnalizowane zmiany dotyczącą

przedawnienia zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności

podatkowej osoby trzeciej wydanej w terminie określonym w § 1 tego przepisu,

które następuje po upływie 3 lat od końca roku kalendarzowego, w którym taka

decyzja podatkowa została doręczona osobie trzeciej), co oznacza, że w

odniesieniu do odrębnie uregulowanego w art. 24 ust. 5d przedawnienia

zobowiązania wynikającego z wydanej przed upływem 5 lat od końca roku

9

kalendarzowego, w którym powstały zaległości składkowe, decyzji o przeniesieniu

odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki z o.o. na członków jej zarządu

nie ma potrzeby odpowiedniego stosowania zdania pierwszego art. 118 § 2

Ordynacji podatkowej (na podstawie odesłania zawartego w art. 31 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych). Wszystko to prowadzi do wniosku, że

przedawnienie zaległości składkowych spółki z o.o. wynikających z wydanej na

podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za

nieprzedawnione zobowiązania składkowe spółki na członków jej zarządu,

następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja

została wydana (art. 24 ust. 5d ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), bez

względu na termin doręczenia wydanej decyzji. Ze względu na tak sformułowany

pogląd, przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne będzie zweryfikowanie

istotnych przesłanek z art. 116 § 1 Ordynacji wymaganych przy ustaleniu

potencjalnej odpowiedzialności K. Ś. za sporne zaległości składkowe, które nie

zostały sprawdzone w dotychczasowym postępowaniu sądowym. W tym celu Sąd

Najwyższy wyrokował na podstawie z art. 39815

k.p.c.