I CSK 23/10

Sygn. akt I CSK 23/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa G. S.

przeciwko (...) Bank S.A. w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 21 kwietnia 2009 r.,

sygn. akt VI ACa (…),

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę

3600 zł (trzy tysiące sześćset złotych) tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji wyrokiem z dnia 8 marca 2006 roku oddalił powództwo o

zapłatę kwoty 6.677.735,83 zł tytułem wynagrodzenia za utracone korzyści, wobec

uniemożliwienia stronie powodowej skorzystania z umownego prawa pierwokupu

wierzytelności zbywanych przez pozwany Bank.

Wyrok ten uchylił Sąd Apelacyjny przekazując sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Rozpoznający powtórnie sprawę Sąd Okręgowy, wyrokiem z dnia 20 grudnia

2007 roku, ponownie oddalił powództwo, uznając, że powódka nie wykazała wykonania

umowy, co czyniło zbędnym ustalenia w zakresie należnego jej wynagrodzenia. Brak

podstaw do uwzględnienia roszczenia na mocy art. 471 k.c. uzasadnił Sąd tym, że

umowa nie zobowiązywała pozwanego do sprzedania powódce wierzytelności nabytych

za jej pośrednictwem. Nadto Sąd ten podkreślił, że w sprawie nie zaistniały przesłanki

do zastosowania art. 322 k.p.c., a strona powodowa, na której spoczywał ciężar

dowodu, nie wykazała, iż pozwany świadomie i umyślnie utrudnia postępowanie

dowodowe.

W toku procesu w miejsce powódki M. J. wstąpił G. S., na którego M. J. przelała

wierzytelność objętą postępowaniem.

Apelację powoda od ostatnio wskazanego wyroku oddalił Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2009 roku.

W ocenie tego Sądu powódka bezspornie wykonała umowę, a fakt jej wykonania

był bezsporny między stronami i nie wymagał dowodzenia, ponieważ pozwany Bank ani

nie zakwestionował, ani nie zaprzeczył twierdzeniom powódki o wykonaniu jej

obowiązków wynikających z porozumienia z dnia 4 lutego 1998 roku.

Sąd Apelacyjny uznał jednak, że nie zachodziły przesłanki do zastosowania art.

322 k.p.c. w sytuacji, gdy zdaniem Sądu roszczenie nie zostało wykazane co do zasady,

a nie tylko co do wysokości.

W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwany nie jest związany obowiązkiem

zachowania tajemnicy bankowej w odniesieniu do posiadanych dokumentów

dotyczących obrotu wierzytelnościami nabytymi za pośrednictwem powódki, a nie chce

ich ujawnić w obawie o własne interesy finansowe. Zarazem Sąd Apelacyjny stwierdził,

że „…w niniejszym postępowaniu nie doszło jednak do udowodnienia roszczeń pozwu

3

chociażby w sposób budzący wątpliwości…”. Podzielił stanowisko Sądu pierwszej

instancji, że strona powodowa nie udowodniła swojego roszczenia wskutek

niewykazania, że pozwany dokonał przewidzianych umową transakcji, i że z tego tytułu

stronie powodowej przysługuje wynagrodzenie. W ocenie Sądu odwoławczego to strona

powodowa powinna udowodnić, że pozwany sprzedał wierzytelności nabyte wcześniej

za jej pośrednictwem, osiągając określony zysk. Zarazem Sąd Apelacyjny uznał, że na

stronę pozwaną przeszedł ciężar dowodu w zakresie wykazania, iż nie doszło do

zdarzeń, z których powódka wywodziła swoje roszczenie, których to okoliczności

pozwana jednak nie wykazała. Jednakże powódka również nie wykazała, iż do takich

zdarzeń doszło, stwierdził Sąd drugiej instancji, konstatując, że wobec nieudowodnienia

roszczenia co do zasady nie było podstawy do ustalenia wysokości wynagrodzenia

przysługującego powódce, także na podstawie art. 322 k.p.c.

Powód zaskarżył wyrok w całości, opierając skargę kasacyjną na zarzutach

mieszczących się w ramach obu podstaw kasacyjnych.

Zarzut niewłaściwego zastosowania art. 6 k.c. uzasadnia skarżący wadliwym

przyjęciem, że powód nie udowodnił faktu niewykonania umowy przez pozwanego, przy

jednoczesnym stwierdzeniu, że ciężar dowodu niewystąpienia okoliczności warunkującej

wypłatę powodowi wynagrodzenia (sprzedaży przez Bank wierzytelności nabytych

uprzednio od M. J.) spoczywał na pozwanym.

Naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji RP i art. 3531

k.c. uzasadniono określeniem

przez Sąd Apelacyjny zakresu treści postanowień umowy wykraczającym poza jej

essentialia negotii, a zdaniem Sądu niezbędnych do dochodzenia roszczeń powoda z

tytułu niewykonania umowy przez pozwanego.

Zarzut naruszenia art. 354 § 1 k.c. i art. 355 k.c. uzasadniono ich

niezastosowaniem i pominięciem obowiązku pozwanego wykonania zobowiązania

zgodnie z przesłankami określonymi w tych przepisach, niezależnie od tego, czy umowa

stron zawierała stosowne postanowienia.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej powód zarzucił obrazę art. 233 k.p.c.

przez zaniechanie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału

dowodowego i uznanie, że zgromadzone dowody nie uprawdopodobniają roszczenia

powoda.

Z kolei zarzut błędnego niezastosowania art. 322 k.p.c. uzasadniano tym,

że przepis ten wymagał zastosowania w sytuacji odmowy pozwanego Banku ujawnienia

4

dokumentacji obrotu wierzytelnościami zakupionymi za pośrednictwem M. J. pomimo

stwierdzenia istnienia obowiązku pozwanego w tym zakresie.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie i orzeczenie co

do istoty sprawy.

Pozwany Bank w obszernej odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej

oddalenie i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania

kasacyjnego w wysokości dwukrotnej stawki minimalnej, przytaczając argumenty

mające przemawiać przeciwko zasadności zarzutów przedstawionych w skardze

kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie wobec braku uzasadnionych

podstaw.

W pierwszej kolejności należy rozpoznać zarzuty podniesione w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej, tj. naruszenia przepisów postępowania (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.),

albowiem dopiero weryfikacja czynności Sądu dokonanych w toku postępowania

apelacyjnego warunkuje celowość dokonania oceny, czy nie zostały popełnione przez

Sąd drugiej instancji błędy w orzekaniu, polegające na błędnej wykładni lub

niewłaściwym zastosowaniu przepisów prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.).

Nie zasługuje na uwzględnienie podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia

art. 233 k.p.c. argumentowany zaniechaniem wszechstronnego rozważenia zebranego

w sprawie materiału dowodowego i uznaniem, iż zgromadzone w sprawie dowody nie

uprawdopodobniają roszczenia powoda. Podniesiony zarzut zmierza bowiem do

kwestionowania przez skarżącego prawidłowości ustaleń faktycznych dokonanych przez

Sąd drugiej instancji, którymi Sąd Najwyższy, ze względu na treść art. 39813

§ 2 k.p.c.,

jest związany.

Artykuł 322 k.p.c. ma charakter przepisu szczególnego. Umożliwia on, między

innymi w sprawach o naprawienie szkody, na zasądzenie odpowiedniej sumy według

oceny sądu, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy, w sytuacji, gdy ten

uzna, że ścisłe udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione.

Warunkiem zastosowania przez sąd tego przepisu – jak zasadnie podnosi się w

judykaturze – jest jednak uprzednie wykazanie przez stronę wystąpienia szkody, której

ustalenie wysokości jest niemożliwe lub znacznie utrudnione (por. wyrok SN z dnia 4

października 2007 r., sygn. akt V CSK 188/07, niepubl.; wyrok SN z dnia 23 stycznia

5

2008 r., sygn. akt V CSK 388/07; wyrok SN z dnia 21 listopada 2008 r., sygn. akt V CSK

207/08, niepubl.). Artykuł 322 k.p.c. dotyczy bowiem wyłącznie ustalenia przez sąd

wysokości powstałej szkody w sytuacji uznania, w oparciu o zgromadzony w sprawie

materiał dowodowy, że ustalenie jej wysokości jest niemożliwe lub znacznie utrudnione,

i przepis ten nie ma zastosowania do ustalenia istnienia samej podstawy

odpowiedzialności oraz związku przyczynowego (por. wyrok SN z dnia 30 maja 2000 r.,

sygn. akt IV CKN 919/00, niepubl.).

Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, że Sąd Apelacyjny ustalając w

oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, iż powód nie wykazał istnienia

materialnoprawnych przesłanek dochodzonego roszczenia [k. (…) uzasadnienia

wyroku), prawidłowo nie stosował art. 322 k.p.c. Z tego też względu za chybiony

należało uznać zarzut naruszenia art. 322 k.p.c. upatrywany przez skarżącego w jego

pominięciu, pomimo stwierdzenia przez Sąd drugiej instancji, że obowiązek ujawnienia

dokumentacji dotyczącej obrotu wierzytelnościami zakupionymi przez pozwany Bank od

M. J. spoczywał na pozwanym, który bezzasadnie odmówił jego ujawnienia.

Nie ma również uzasadnionych podstaw, podniesiony w ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej, zarzut naruszenia art. 6 k.c. uzasadniony wadliwym przyjęciem

przez Sąd drugiej instancji, że powód nie udowodnił faktu niewykonania umowy przez

pozwanego, przy jednoczesnym stwierdzeniu, iż ciężar dowodu niewystąpienia

okoliczności warunkującej wypłatę powodowi wynagrodzenia (sprzedania przez Bank

wierzytelności nabytych uprzednio od M. J.) spoczywał na pozwanym. Zarzut ten, wobec

takiej argumentacji przytoczonej na jego poparcie – co należy podkreślić – zmierza w

swej istocie do zakwestionowania przez skarżącego prawidłowości dokonanego przez

Sąd drugiej instancji ustalenia, że powód, pomimo spoczywającego na nim ciężaru

dowodu, nie udowodnił faktu niewykonania umowy. Tymczasem, w judykaturze

jednoznacznie przyjmuje się, że podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia

przez Sąd drugiej instancji art. 6 k.c. nie może być skutecznie uzasadniany naruszeniem

swobodnej oceny dowodów lub też uchybieniem przez stronę obowiązkowi dowodzenia,

bezspornie spoczywającemu na niej z mocy tego przepisu (por. m. in. wyrok SN z dnia

16 maja 2003 r., sygn. akt I CKN 382/01, niepubl.; wyrok SN z dnia 13 czerwca 2000 r.,

sygn. akt V CKN 64/00, publ. OSNC 2000, nr 12, poz. 232; wyrok SN z dnia 16 maja

2000 r., sygn. akt IV CKN 35/00, niepubl.). Przepis art. 6 k.c. statuuje bowiem zasadę

rozkładu ciężaru dowodu, co powoduje, że poza jego dyspozycją pozostaje m.in.

kwestia, czy strona wywiązała się z obowiązku udowodnienia faktów, z których wywodzi

6

określone skutki prawne, gdyż ta stanowi domenę przepisów postępowania cywilnego, a

nie prawa materialnego (por. wyrok SN z dnia 13 czerwca 2000 r., sygn. akt V CKN

65/00, niepubl.; wyrok SN z dnia 22 grudnia 2000 r., sygn. akt II CKN 420/00, niepubl.).

Bezzasadne są twierdzenia skarżącego wskazujące, że Sąd Apelacyjny naruszył

art. 32 Konstytucji RP i art. 3531

k.c. określając zakres treści postanowień umowy

wykraczających poza jej essentialia negotii. Nie ma podstaw do przyjęcia – wbrew

twierdzeniom skarżącego - iż ustalenie treści postanowień umowy, a następnie ich

wykładnia, powinno ograniczać się wyłącznie do elementów przedmiotowo istotnych

umowy (essentialia negotii). Taki pogląd pozostaje w oczywistej sprzeczności z art. 56

k.c. Z przepisu tego wynika, że czynność prawna wywołuje skutki prawne wyrażone w

jej treści oraz wynikające z ustawy, zasad współżycia społecznego i ustalonych

zwyczajów. Oznacza to, że ustalenie jakie skutki wywołuje dokonana czynność prawna

(w przedmiotowej sprawie – umowa) wymaga zawsze odniesienia się do całej jej treści,

a nie tylko do poszczególnych elementów składających się na jej treść i wyodrębnionych

wyłącznie dla potrzeb dokonania jej klasyfikacji prawnej w ramach określonego typu

czynności prawnej.

Brak jest również podstaw do uznania za zasadny zarzutu naruszenia art. 354

k.c. i art. 355 k.c. uzasadnionego przez skarżącego ich niezastosowaniem i pominięciem

obowiązku pozwanego wykonania zobowiązania zgodnie z przesłankami określonymi w

tych przepisach, niezależnie od tego, czy umowa stron zawierała stosowne

postanowienia. Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd drugiej instancji, którymi

Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813

§ 2 k.p.c.), wynika, że powód nie wykazał

istnienia po stronie pozwanej przesłanek powstania obowiązku wypłaty na jego rzecz

wynagrodzenia z tytułu sprzedaży wierzytelności nabytych za pośrednictwem M. J.

Wobec tego, wbrew stanowisku skarżącego, nie ma podstaw do przyjęcia, że Sąd

drugiej instancji nie uwzględnił spoczywającego na pozwanym obowiązku wypłaty

należnego wynagrodzenia skoro powód, mimo spoczywającego na nim w tym zakresie

ciężaru dowodu, nie wykazał jego istnienia.

Z tych też względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono jak

w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. ustalając ich wysokość na podstawie § 6 pkt 7 zw.

z § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002

roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

7

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr 163,

poz. 1348 ze zm.).