I CSK 3/10

Sygn. akt I CSK 3/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa – Ministra /…/

przeciwko Funduszowi Wczasów Pracowniczych Spółce z o.o. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 7 lipca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra /…/ po ostatecznym

sprecyzowaniu powództwa domagał się zasądzenia od pozwanego Funduszu

Wczasów Pracowniczych spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W.

kwoty 582.598,80 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu z

tytułu bezumownego korzystania ze stanowiącej własność pozwanego

nieruchomości o powierzchni 1488 m2

położonej w Z. przy ulicy W. [...]

zabudowanej budynkiem nazywanym „Z.”.

Wyrokiem z dnia 1 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo

częściowo a mianowicie do kwoty 477.540 złotych z odsetkami ustawowymi od dnia

13 marca 2006 r. do dnia zapłaty, umorzył postępowanie w zakresie cofniętego

pozwu o zapłatę 1.125.609,20 złotych oraz oddalił powództwo w pozostałym

zakresie.

Rozstrzygnięcie w pierwszej instancji zostało oparte na następujących

ustaleniach: Przedmiotową nieruchomość po 1

/8 części nabyło w 10 maja 1950 r.

osiem Izb Notarialnych. Po likwidacji Izb ich majątek przejął Skarb Państwa.

26 kwietnia 1950 r. Zarząd Miejski w Z. przydzielił te nieruchomość Funduszowi

Wczasów Pracowniczych (wymienianemu dalej jako FWP) w celu prowadzenia

ośrodka wczasowego. Dnia 27 stycznia 1986 r. Minister /…/ reprezentowany przez

Wicedyrektora Departamentu oraz Głównego Księgowego zawarł z FWP umowę,

mocą której złożył rezygnację z wszelkich roszczeń cywilno-administracyjnych do

nieruchomości. Naczelnik Miasta i Gminy Z. decyzją z dnia 19 października 1986 r.

ustalił opłatę roczną za prawo zarządu tej nieruchomości. Prawomocnym wyrokiem

z dnia 10 listopada 2004 r. Sąd Okręgowy nakazał aby pozwana spółka wydała

powodowi przedmiotową nieruchomość. Podstawą tego rozstrzygnięcia były

ustalenia, że spółce nigdy nie przysługiwało prawo użytkowania lub zarządu

przewidziane w ustawie z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami

i wywłaszczaniu nieruchomości a w końcu, że umowa z dnia 27 stycznia 1986 r.

o rezygnacji Skarbu Państwa z wszelkich roszczeń do nieruchomości była

nieważna.

3

Sąd Okręgowy wskazał, że Fundusz Wczasów Pracowniczych działający do

1988 r. na podstawie ustawy z dnia 4 lutego 1949 r. jako „osoba prawna prawa

publicznego” mógł obejmować mienie państwowe w użytkowanie lub użytkowanie

wieczyste. W odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości nie została jednak

wydana decyzja administracyjna, która dawałaby prawo zarządu lub użytkowania

nieruchomości. Dlatego pozwany – który powinien był wiedzieć, że korzystał

nieruchomości bez tytułu prawnego – został uznany za posiadacza w złej wierze.

Sąd Okręgowy uwzględnił roszczenie za cały dochodzony okres użytkowania

nieruchomości nie uwzględniając jedynie podwyższenia odpowiadającego

podatkowi VAT.

Na skutek apelacji pozwanej spółki Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 lipca

2009 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że obniżył zasądzoną kwotę

477.540 złotych do 53.760 złotych z odsetkami ustawowymi liczonymi od 13 marca

2006 r. i odpowiednio zmodyfikował rozstrzygnięcie o kosztach postępowania.

Zasadnicze znaczenie według Sądu Apelacyjnego miało rozstrzygnięcie, czy

posiadanie przez pozwanego nieruchomości w Z. przy ul. W. [...] było posiadaniem

w dobrej, czy złej wierze. Wiąże się to z treścią art. 224 § 2, 225 k.c., regulujących

tzw. roszczenia uzupełniające właściciela o wydanie rzeczy. Wynika z nich, że

roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy przysługuje tylko przeciwko

posiadaczowi samoistnemu lub zależnemu w złej wierze, a przeciwko

posiadaczowi w dobrej wierze tylko za okres posiadania od chwili, gdy posiadacz

ten dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy.

Sąd Apelacyjny nie podzielił oceny dokonanej w tym zakresie przez sąd pierwszej

instancji ograniczonej w istocie do ustaleń poczynionych przez Sąd Apelacyjny w

sprawie o wydanie nieruchomości. Podkreślił obowiązywanie uniwersalnego

domniemania dobrej wiary z art. 7 k.c., a powód w ocenie sądu nie sprostał

obowiązkowi obalenia tego domniemania i to nie w odniesieniu do samoistnego ale

zależnego posiadania. Sąd Apelacyjny podzielił dotychczasowe stanowisko, że

pozwany nie wykazał uzyskania na swoją rzecz decyzji administracyjnej oddającej

przedmiotową nieruchomość w zarząd lub użytkowanie. Jednak nie oznacza to, że

jego posiadanie można było kwalifikować, jako posiadanie w złej wierze. Sąd

Apelacyjny podkreślił, że pozwana posiadała przedmiotową nieruchomość w

4

niezakłócony sposób aż do czasu wytoczenia powództwa windykacyjnego. Na

podstawie art. 20 i 21 dekretu z dnia 21 grudnia 1945 r. o publicznej gospodarce

lokalami i kontroli najmu (Dz. U. Nr 4, poz. 27 ze zm.) oraz z powołaniem się na

uchwałę Miejskiej Rady Narodowej w Z. podjętej na podstawie art. 19 tego dekretu,

Burmistrz Z. przydzielił budynek „Z.” Ośrodkowi Funduszu Wczasów

Pracowniczych w Z. na jego potrzeby. Na podstawie umowy z dnia 27 stycznia

1986 r. zawartej pomiędzy Ministrem /../ a Dyrekcją Naczelną FWP Minister /…/

zobowiązał się do rezygnacji z wszelkich roszczeń cywilno-administracyjnych w

sprawie przedmiotowej nieruchomości w zamian za zabezpieczenie potrzeb

Ministerstwa w zakresie skierowań wczasowych. O umowie Ministerstwo

zawiadomiło Naczelnika Miasta i Gminy T. w Z., któremu też przekazano

nieruchomość do dyspozycji. Okoliczność, że od 1986 r. uprawnienia właścicielskie

do nieruchomości wykonywał Miasto Z. nie była kwestionowana przez Skarb

Państwa. Umowa z 27 stycznia 1986 r. ze względu na wadliwość reprezentacji

Skarbu Państwa została zakwestionowana dopiero w sprawie windykacyjnej. Sąd

Apelacyjny podzielił stanowisko pozwanej spółki, że istnienie i wykonywanie tej

umowy było okolicznością uzasadniająca jej przekonanie o posiadaniu zgodnym

z wolą właściciela i ze stanem prawnym, a więc w dobrej wierze. Inną

okolicznością było wydanie przez Naczelnika Miasta i Gminy Z. na rzecz

poprzedniego posiadacza decyzji z dnia 19 października 1986 r. ustalającej opłatę

roczną za wykonywanie prawa zarządu nad nieruchomością przez okręg FWP.

Opłata ta została zmieniona decyzją administracyjną w 1990 r. Pozwana spółka

przez cały okres posiadania nieruchomości uiszczała te opłaty. Zdaniem sądu,

wymienione decyzje, jako dokumenty urzędowe zaświadczają pośrednio o prawie

pozwanej do posiadania nieruchomości zgodnego z wolą właściciela (Skarbu

Państwa), którego reprezentował Naczelnik Miasta i Gminy Z. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, do czasu wytoczenia powództwa o wydanie nieruchomości,

usprawiedliwione było przeświadczenie pozwanej spółki, że jej posiadanie było do

tego czasu zgodne z prawem i uzasadnione było przyjęcie posiadania w dobrej

wierze. Dlatego Sąd Apelacyjny, kierując się treścią art. 224 § 2 k.c. w związku

z art. 230 k.c., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo

5

o wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości do wytoczenia powództwa

windykacyjnego.

Skarb Państwa – Minister /…/ wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Apelacyjnego w zakresie, w jakim zostało w nim oddalone powództwo. Zarzucił w

niej naruszenie:

1) art. 230 k.c. w związku z art. 7 i 224 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie

oraz przyjęcie, że pozwana spółka była posiadaczem zależnym spornej

nieruchomości w dobrej wierze do czasu wytoczenia powództwa

windykacyjnego przez Skarb Państwa;

2) art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 9 maja 1997 r. o zmianie ustawy o związkach

zawodowych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 82, poz. 518 ze zm.

wymienianej dalej jako ustawa o zmianie ustawy o związkach zawodowych)

przez jego niewłaściwe zastosowanie oraz przyjęcie, że pozwana spółka

przejęła przedsiębiorstwo oraz jest następcą prawnym jednostki organizacyjnej

Fundusz Wczasów Pracowniczych zlikwidowanej na mocy tej ustawy;

3) art. 190 ust. 1 Konstytucji RP przez niewłaściwe zastosowanie oraz dokonanie

oceny prawnej z uwzględnieniem art. 7 ust. 1 ustawy o zmianie ustawy

o związkach zawodowych, który został wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 3 czerwca 1998 r. (sygn. akt K 34/97 uznany za niezgodny z art. 2

Konstytucją RP i utracił moc z dniem 12 stycznia 1998 r.).

Powołując się na te zarzuty powód wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżonego

wyroku przez oddalenie apelacji pozwanej ewentualnie o uchylenie tego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W skardze kasacyjnej przypisuje się Sądowi Apelacyjnemu przyjęcie, że

pozwana swoją sytuację prawną wywodziła od Funduszu Wczasów Pracowniczych

na podstawie art. 7 ust. 1 o zmianie ustawy o związkach zawodowych, który

stanowił element konstrukcji ustawowego przekształcenia Funduszu Wczasów

Pracowniczych samodzielnej, wyposażonej w osobowość prawna jednostki

organizacyjnej ogólnokrajowych związków zawodowych utworzonej ustawą z dnia

4 lutego 1949 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 48) w spółkę utworzoną przez Ogólnopolskie

6

Porozumienie Związków Zawodowych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

13 lutego 2009 r., II CSK 464/08, OSP 2010/2/17; z dnia 30 września 2009, V CSK

237/09, niepubl.). W tym zakresie jasne było, że pozwana spółka przeświadczenia

o przysługiwaniu prawa do korzystania z nieruchomości nie opierała na treści art. 7

ust. 1 ustawy o zmianie ustawy o związkach zawodowych, który wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 czerwca 1998 r. (w sprawie K 34/97, OTK ZN

1998, nr 4, poz. 49) został uznany za niezgodny z Konstytucją RP i w związku

z tym, podobnie jak art. 7 ust 2 i 4 tej ustawy, utracił moc z dniem 12 stycznia

1999 r. (Dz. U. z 1999 r. Nr 1, poz. 6). Pozwana miała świadomość

nieprzysługiwania jej na tej podstawie praw do nieruchomości. Ponieważ Sąd

Apelacyjny nie zastosował tego przepisu przy ocenie charakteru posiadania przez

pozwaną spółkę przedmiotowej nieruchomości nie doszło do jego naruszenia a tym

bardziej nie doszło do zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia art. 190 ust. 1

Konstytucji RP.

Sąd Apelacyjny trafnie skoncentrował rozważania na tych okolicznościach,

które mogłyby usprawiedliwiać przekonanie pozwanej, że jej faktyczne władanie

nieruchomością odpowiada prawu, z którym łączy się określone władztwo nad

cudzą rzeczą zależne lub też mogłyby to przekonanie osłabić lub wykluczyć.

Podkreślił obowiązywanie domniemania dobrej wiary wynikającego z art. 7 k.c.

Domniemanie istnienia dobrej wiary wywołujące określone skutki w zakresie

roszczeń właściciela przeciwko posiadaczowi o wynagrodzenie za korzystanie

z rzeczy (art. 224 § 1, 228) odnosi się zarówno do posiadacza samoistnego jak

i zależnego (art. 230 k.c.). Domniemanie to jest wzruszalne, ale ciężar jego

obalenia spoczywa na dochodzącym roszczenia powodzie, który z przypisania złej

wiary pozwanej wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 24 maja 2005 r., V CK 48/05, niepubl.; z dnia 16 grudnia

2009 r., I CSK 184/09, niepubl.). W ocenie Sądu Apelacyjnego w rozpoznawanej

sprawie, z jednej strony powód nie sprostał temu obowiązkowi, z drugiej zaś

pozwana spółka przedstawiła szereg okoliczności, które to domniemanie

wzmocniło. Istotnym z punktu widzenia istnienia dobrej wiary było zwłaszcza to, że

pozwana w dalszym ciągu, przez cały czas posiadania, uiszczała na rzecz Miasta

i Gminy Z. opłaty związane z korzystaniem z nieruchomości. Pomimo likwidacji

7

FWP, przyjmowanie tych opłat od pozwanej spółki przez Miasto i Gminę Z. – jako

podmiot wykonujący uprawnienia właścicielskie do nieruchomości – mogło

uzasadniać przekonanie posiadacza, że kontynuując posiadanie, czyni to zgodnie z

wolą właściciela, jako osoba realizująca swe podmiotowe prawo do korzystania z

nieruchomości inne niż własność. Władanie podporządkowane posiadaniu

samoistnemu innej osoby, jest posiadaniem zależnym. Do chwili wytoczenia

powództwa windykacyjnego wobec pozwanej nie były kierowane żadne roszczenia

związane z posiadaniem nieruchomości. Dopiero w toku postępowania o wydanie

nieruchomości, ze względu na niewłaściwą reprezentację Skarbu Państwa, powód

podniósł zarzut nieważności umowy z dnia 27 stycznia 1986 r., na której podstawie

Naczelnik Miasta i Gminy wykonywał uprawnienia właścicielskie w stosunku do

nieruchomości. Istnienie i wykonywanie tej umowy przez powoda było kolejną,

przyjętą przez Sąd Apelacyjny, okolicznością usprawiedliwiającą istnienie dobrej

wiary posiadacza zależnego.

Na gruncie tych ustaleń faktycznych uzasadnione było przyjęcie, że pozwana

spółka do czasu wytoczenia powództwa windykacyjnego była posiadaczem

zależnym przedmiotowej nieruchomości w dobrej wierze i w związku z treścią

art. 224 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 230 k.c. powodowi przysługiwało

wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości tylko za czas od wytoczenia

powództwa o wydanie nieruchomości.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną powoda rozstrzygając o kosztach postępowania zgodnie z art. 98 k.p.c.

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821

k.p.c.