II PK 94/10

Sygn. akt II PK 94/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa S. S.

przeciwko K. S.A. w L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L.

z dnia 10 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L. do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

S. S. wystąpił z powództwem przeciwko K. S. A. w L. o zasądzenie na jego

rzecz kwoty 14.551 zł. Uzasadniając swoje powództwo podał, że w latach 2002-

2004 był Prezesem Zarządu pozwanej Spółki. Żądana kwota stanowi wysokość

odsetek, które powód zapłacił na rzecz organu skarbowego, w związku z

zaległością podatkową, która powstała na skutek nie zaliczenia do przychodów

powoda wartości składek ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej członków

zarządu Spółki, które były płacone przez pozwaną. Spółka nie wykazała tych

przychodów w przekazanych powodowi informacjach PIT 11 za lata 2002-2004;

również powód nie zaliczył tych wartości do swoich przychodów. Z uwagi na

indywidualną interpretację przepisów, jaką Spółka otrzymała w 2008 r., wskazującą

na konieczność zaliczenia tych wartości do przychodów pracowników, Spółka

dokonała korekty informacji PIT 11 i przesłała je do powoda. Powód dokonał

korekty rozliczenia, zapłacił podatek oraz odsetki od zaległości.

Wyrokiem z dnia 12 sierpnia 2009 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w L.

zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 14.551 zł wraz z ustawowymi

odsetkami od dnia 10 listopada 2008 r. do dnia zapłaty.

Sąd Rejonowy uznał za bezsporne, że powód w latach 2002-2004 był

zatrudniony u pozwanej na podstawie umowy o pracę na stanowisku Prezesa

Zarządu oraz że Spółka nie rozliczała składek na ubezpieczenie od

odpowiedzialności cywilnej członków zarządu w rozliczeniach rocznych za lata

2002-2004. Ponadto Sąd przyjął, że powód był podatnikiem podatku dochodowego

od osób fizycznych, a skoro z pozwaną łączył go w latach 2002-2004 stosunek

pracy, to w myśl przepisu art. 31 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku

dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2000 r., Nr 14, poz. 176 ze zm.)

pozwana była płatnikiem zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych z

tytułu świadczeń, które powód otrzymywał w ramach stosunku pracy. Pozwana we

wrześniu 2008 r. skorygowała nieprawidłowości w wystawionych PIT 11 za lata

2002-2004, co spowodowało wzrost dochodu powoda za te lata i powinność

odprowadzenia podatku oraz odsetek od zaległości podatkowych w kwocie

3

dochodzonej pozwem, które powód zapłacił 20 października 2008 r., rozliczając się

ponownie.

Według Sądu Rejonowego Spółka - na podstawie art. 415 k.c. - ponosi

odpowiedzialność za szkodę powoda w zakresie uiszczenia przez niego odsetek od

zaległości podatkowych. Pozwana jako podmiot gospodarczy ponosi ryzyko

gospodarcze i finansowe związane z prowadzoną działalnością, w tym za

prawidłowe rozliczenie pracowników z uzyskanych dochodów, odprowadzanie

zaliczek na podatek dochodowy oraz prawidłowe sporządzanie dokumentów

podatkowych. Przedstawiona przez Spółkę dokumentacja rozliczeń nie

uwzględniała dochodu z tytułu składek na ubezpieczenie OC. Pewne rozbieżności

w orzecznictwie sądowym co do rozliczania tych składek nie wyłączają winy strony

pozwanej. Pracownik miał uzasadnioną podstawę uznawania, że jego pracodawca

uwzględnił wszystkie źródła przychodów. Sąd Rejonowy uznał, że zaistniała po

stronie powoda szkoda w wysokości równej zapłaconej przez niego kwocie odsetek

oraz związek przyczynowy pomiędzy zaniechaniem strony pozwanej a powstaniem

szkody. Brak natomiast podstaw do stwierdzenia przyczynienia się powoda do

powstania szkody. Wprawdzie powód w latach 2002-2004 pełnił funkcję prezesa

zarządu pozwanej, to jednak wyspecjalizowane służby finansowe i prawne strony

pozwanej zajmowały się rozliczaniem pracowników z podatków.

Powyższy wyrok w całości zaskarżyła apelacją strona pozwana zarzucając

naruszenie prawa materialnego: art. 415 k.c. przez jego błędne zastosowanie

polegające na uznaniu odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanej w sytuacji,

gdy brak jest przesłanek koniecznych do zaistnienia po jej stronie takiej

odpowiedzialności tj. brak szkody i winy strony pozwanej; art. 362 k.c. przez jego

niezastosowanie, w sytuacji gdy powód, zatrudniony na stanowisku prezesa

zarządu pozwanej spółki, przyczynił się do powstania szkody.

Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w L. na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację.

Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko zaskarżonego wyroku co do

odpowiedzialności pozwanej za wyrządzoną powodowi szkodę na podstawie art.

415 k.c. Podkreślił, że obowiązkiem pozwanej Spółki jako płatnika zaliczek na

podatek dochodowy od osób fizycznych w oparciu o przepis art. 31 ustawy z dnia

4

26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych była znajomość

przepisów prawa podatkowego i ich prawidłowa interpretacja (w tym pojęcia

przychodu podlegającego opodatkowaniu), tym bardziej, że pozwana jest

profesjonalistą zatrudniającym wielu pracowników i posiada wyspecjalizowany dział

zajmujący się wyłącznie zagadnieniami z zakresu podatku dochodowego.

Sąd drugiej instancji podzielił też stanowisko zaskarżonego wyroku, że

rozbieżne orzecznictwo w sprawie zaliczania spornych składek na ubezpieczenie

OC członków zarządu spółek do przychodów pracownika nie zwalnia pozwanej od

odpowiedzialności za przedmiotową szkodę. Spółka nie wykazała, że jej

stanowisko w sprawie interpretacji spornych składek było usprawiedliwione, w

szczególności nie przedstawiła żadnego dowodu na to, że mając wątpliwości, czy

sporne składki należy traktować jako przychody pracowników, występowała w

okresie zatrudnienia powoda o indywidualną interpretację tej kwestii do właściwego

Urzędu Skarbowego. Wniosek o taką interpretację Spółka złożyła dopiero w

styczniu 2008 r.

Rozpoznając podnoszony w apelacji pozwanej zarzut naruszenia art. 362

k.p.c. Sąd drugiej instancji uznał, że zaskarżony wyrok nie narusza tego przepisu,

Wskazał, że pracodawca ponosi odpowiedzialność za szkody wyrządzone

działaniami jego pracowników. Ponadto Sąd uznał, że powód w okresie

zatrudnienia u strony pozwanej na stanowisku prezesa zarządu wykonywał swoje

obowiązki prawidłowo. Wykształcenie powoda oraz jego dotychczasowe

doświadczenie zawodowe nie pozwalały mu na merytoryczne kontrolowanie

rozliczeń podatkowych Spółki. W sytuacji, gdy pozwana ma wyspecjalizowany dział

zajmujący się rozliczaniem podatków dochodowych pracowników, którym

zarządzają odpowiedzialne za to osoby, od prezesa zarządu nie można oczekiwać

merytorycznej kontroli pracowników tego działu, gdyż za to odpowiada ich

bezpośredni przełożony, a powód takim bezpośrednim przełożonym tych

pracowników nie był.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła skargą kasacyjną w całości

pozwana Spółka. Skargę oparto na obydwu podstawach (art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2

k.p.c.). W ramach podstawy materialnoprawnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.)

zarzucono niewłaściwe zastosowanie:

5

- art. 415 k.c. polegające na uznaniu odpowiedzialności odszkodowawczej

pozwanego w sytuacji, gdy brak jest przesłanek koniecznych do zaistnienia po

stronie pozwanej takiej odpowiedzialności tj. braku winy pozwanej i związku

przyczynowego pomiędzy szkodą powoda i działaniem pozwanej;

- art. 362 k.c. przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy powód zatrudniony na

stanowisku Prezesa Zarządu pozwanej Spółki przyczynił się do powstania własnej

szkody.

W ramach podstawy procesowej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono

naruszenie:

a) art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 378 § 1 k.p.c. przez

wadliwe uzasadnienie zaskarżonego wyroku przez nie ustosunkowanie się w nim

do zarzutów apelacji;

b) art. 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c.

polegające na przyjęciu przez sąd w zaskarżonym wyroku za własne ustaleń

faktycznych i prawnych Sądu Rejonowego bez jakichkolwiek rozważań w tej

kwestii, w sytuacji gdy zarzuty apelacji obejmowały sprzeczność przedmiotowych

ustaleń sądu pierwszej instancji ze zgromadzonym materiałem i wskazanymi

przepisami prawa, co skutkowało w konsekwencji nie rozpoznaniem zarzutów

apelacji;

c) art. 386 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie w całości apelacji pozwanego, pomimo

jej zasadności;

d) art. 385 k.p.c. przez jego zastosowanie, pomimo że apelacja pozwanego jest w

całości zasadna.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz orzeczenie o kosztach

procesu z uwzględnieniem kosztów dotychczasowego postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o oddalenie w całości

skargi kasacyjnej jako wniesionej bez uzasadnionych podstaw.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Zarzuty pierwszej z podstaw skargi kasacyjnej są zasadne wyłącznie w

zakresie nieodpowiedniości subsumcyjnej między ustalonymi okolicznościami

faktycznymi (podstawą faktyczną wyroku), a zastosowanym, w ocenie prawnej

wyroku, art. 415 k.c.

Wskazany przepis odnosi się do odpowiedzialności za zawinione własne

zachowanie osoby wyrządzającej szkodę. Tymczasem, według ustaleń

zaskarżonego wyroku, szkoda o którą w sprawie chodzi, nie została wyrządzona na

skutek zawinionego czynu własnego pozwanej osoby prawnej; nie została

wyrządzona z winy organu tej osoby (por. art. 416 k.c.), ale na skutek zawinionego

zaniechania przez podległe pozwanej służby pobrania określonej zaliczki na

podatek dochodowy z tytułu określonego przychodu powoda jako pracownika

pozwanej Spółki. Dla ustaleń takich – tu tylko przytoczonych w istotnym zakresie i

w nieco uogólnionej postaci – właściwą podstawę odpowiedzialności pozwanej

osoby prawnej za szkodę wyrządzoną przez pracowników pozwanej przy

wykonywaniu powierzonych im czynności z ich winy, stanowi art. 430 k.c. Ustalenia

zaskarżonego wyroku zdają się odpowiadać wynikającym z tego przepisu

przesłankom odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną „przez podwładnego”. Po

pierwsze między pozwaną Spółką, a pracownikami wykonującymi wyznaczone im

przez pracodawcę zadania istniał wymagany stosunek zwierzchnictwa i

podporządkowania. Po drugie Sąd ustalał winę „służb” pozwanej odpowiedzialnych

za wykonanie powierzonego im zadania (a nie winę organu spółki). Po trzecie

wreszcie szkoda której naprawienia powód dochodzi, została wyrządzona „przy

wykonywaniu” powierzonych pracownikom pozwanej czynności.

Drugi z zasadnych zarzutów materialnoprawnej podstawy skargi odnosi się

do szkody jako przesłanki odpowiedzialności pozwanej Spółki. W ocenie prawnej

dotyczącej szkody Sąd drugiej instancji niesłusznie pominął niektóre z istotnych

okoliczności faktycznych. Mianowicie Sąd ograniczył swą ocenę w tym przedmiocie

wyłącznie do tego, że powód zapłacił odsetki za spóźnione – z przyczyn za które

odpowiada pozwana – uiszczenie przewidzianej zaliczki na podatek dochodowy.

Pominięte zostały natomiast okoliczności dotyczące zachowania się pozwanej po

ujawnieniu przedmiotowej zaległości podatkowej, że pozwana zapłaciła podatek

dochodowy nie żądając jej zwrotu od powoda. Nie ma racji Sąd drugiej instancji, że

7

pozwana powinna domagać się rozliczenia z tego tytułu w osobnym procesie. Takie

„odesłanie” stron do odrębnego procesu nie jest właściwe, gdyż wszystkie

okoliczności dotyczące najpierw przyczyn powstania zaległości, potem ich

ujawnienia i działań strony pozwanej, zmierzających do ograniczenia straty powoda

– pozostają ze sobą w ścisłym związku przyczynowym. Jeśli jest tak, jak to

przedstawia strona pozwana że zapłaciła ujawnioną zaległość zaliczki podatkowej

bez zamiaru domagania się jej zwrotu od powoda – to w takiej sytuacji oznaczałoby

to, że z konsekwencjami zarzuconego pozwanej zaniechania ściśle wiąże się nie

tylko strata powoda polegająca na zapłaceniu odsetek za opóźnienie uiszczenia

podatku ale także określone przysporzenie majątkowe polegające na tym, że

odpowiedzialna za sytuację zaległości podatkowej Spółka świadczyła z tej

przyczyny na rzecz powoda określone świadczenie (pokryła za niego część jego

zobowiązania podatkowego).

Okoliczności powyższe powinny być odpowiednio wyjaśnione i rozważone,

bo chodzi o szkodę jaką poniósł powód w następstwie sytuacji faktycznej

polegającej na bezprawnym zaniechaniu – prawidłowo to Sąd ustalił – „rozliczenia”

przez pracodawcę w przewidzianym do tego terminie określonych przychodów

powoda wynikających z zatrudnienia. Trzeba więc ustalić szkodę (stratę) jaką

powód poniósł w następstwie zarzuconego pozwanej czynu z uwzględnieniem

także pewnych korzyści jakie na skutek przedmiotowego zdarzenia odniósł

(compensatio lucri cum damno).

Z powyższych przyczyn, uznając że zastosowanie w zaskarżonym wyroku

art. 415 k.c. nie ma podstawy w ustalonym stanie faktycznym a z kolei rozpatrzona

przez Sąd w zaskarżonym wyroku część stanu faktycznego nie obejmuje

okoliczności istotnych dla ustalenia szkody jako jednej z przesłanek

odpowiedzialności Sąd Najwyższy uwzględnił wniosek skargi o uchylenie

zaskarżonego wyroku w celu ponownego rozpoznania sprawy.

Ze względu na wskazane wyżej przyczyny przedwczesne byłoby

rozpoznanie drugiego z zarzutów materialnoprawnej podstawy, dotyczących

niezastosowania art. 362 k.c.

Bezzasadne są natomiast zarzuty procesowej podstawy skargi. Wbrew

zarzutowi dotyczącemu art. 328 § 2 k.p.c. zaskarżony wyrok zawiera wymagane

8

części składowe uzasadnienia, w szczególności wyjaśnienie obu podstaw wyroku

(faktycznej i prawnej) z wyjaśnieniem przyczyn oddalenia apelacji. Zarzut ten i

następny (dotyczący art. 233 § 1 k.p.c.) jest bezpodstawną – w kontekście

wskazanych przepisów postępowania – polemiką z oceną dotyczącą subsumcji

przepisów prawa materialnego. Po ustaleniu bezzasadności apelacji Sąd drugiej

instancji nie mógł też – jak tego oczekuje autor skargi kasacyjnej – zastosować art.

386 § 1 k.p.c., określającego formę orzeczenia „w razie uwzględnienia apelacji”.

/tp/