II UK 119/10

Sygn. akt II UK 119/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Stanisława J.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi we W.

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 10 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjny - Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony apelacją Zakładu Ubezpieczeń

2

Społecznych Oddziału we W. wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 21 stycznia 2009 r.. zmieniający decyzję organu rentowego z

dnia 6 czerwca 2008 r. odmawiającą ubezpieczonemu Stanisławowi J. dalszego

prawa do renty z tytuły niezdolności do pracy i przyznający mu nadal tę rentę, w ten

sposób, że oddalił odwołanie ubezpieczonego.

W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony pracował w zawodzie malarza,

traktorzysty, pracownika ochrony, zbrojarza-betoniarza, ale też wykonywał pracę

jako pracownik fizyczny, palacz sezonowy, ładowacz, robotnik transportowy. W

okresie od 1999 r. do 2001 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy,

następnie w latach 2001-2008 za częściowo niezdolnego do pracy głównie z uwagi

na stwierdzone schorzenia niedowładu lewostronnego, a zwłaszcza utrzymujące

się objawy ubytkowe po przebytym incydencie mózgowym (udar mózgu) i od 1

grudnia 1999 r. do 30 kwietnia 2008 r. pobierał rentę z tytułu częściowej

niezdolności do pracy. Decyzją z dnia 6 czerwca 2008 r. organ rentowy odmówił

ubezpieczonemu prawa do renty z tytuły niezdolności do pracy.

Po rozpoznaniu odwołania ubezpieczonego Sąd Okręgowy zmienił

zaskarżoną decyzję i przyznał mu nadal - od daty wstrzymania - prawo do renty z

tytułu trwałej częściowej niezdolności do pracy. Wprawdzie powołani w sprawie

biegli neurolog i internista uznali, że w aktualnym stanie zdrowia z przyczyn

internistycznych i neurologicznych nie może być uznany za całkowicie lub

częściowo niezdolnego do pracy, z uwagi na poprawę stanu zdrowa w tym

zakresie. Jednak biegli psychiatra Edyta S. i psycholog Leszek S. uznali, że

stwierdzone u ubezpieczonego schorzenia (zmiany naczyniowe w mózgu,

organiczne uszkodzenie OUN) czynią go nadal częściowo niezdolnym do pracy w

charakterze malarza-tapeciarza, traktorzysty czy też zbrojarza-betoniarza oraz

pracownika ochrony. Schorzenia te przejawiają się bowiem zmniejszeniem kontroli

nad sferą emocjonalną, wzmożoną pobudliwością nerwową, słabszą pamięcią,

koncentracją i spostrzegawczością oraz znacznie zmniejszoną wytrwałością i

zdolnością do przyswajania nowych umiejętności i informacji. Natomiast wobec

braku przeciwwskazań z zakresu ortopedyczno-neurologicznego, stan psychiczny

ubezpieczonego nie czyni go niezdolnym do wykonywania prostych prac fizycznych

nie wymagających szczególnej ostrożności i realizowanych pod nadzorem.

3

Po rozpoznaniu apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie ubezpieczonego uznając, że nie występuje u

niego choćby częściowa niezdolność do pracy, nie przysługuje mu tym samym

prawo do renty z tego tytułu. Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę opinie biegłych

internisty i neurologa sporządzone przed Sądem pierwszej instancji, z których

wynika, że ubezpieczony nie może być uznany za całkowicie lub częściowo

niezdolnego do pracy. Podobnie, powołani przez Sąd Apelacyjny (wobec zarzutów

apelacji) nowi biegli psychiatra i psycholog, uwzględniając kwalifikacje zawodowe

ubezpieczonego, zdobyte przez niego doświadczenie zawodowe oraz charakter

rozpoznanych zaburzeń psychicznych stwierdzili, że brak jest podstaw do orzecze-

nia wobec niego choćby częściowej niezdolności do pracy. Sąd nie dał wiary

zawierającej odmienne wnioski opinii biegłych psychiatry Edyty S. i psychologa

Leszka S., przeprowadzonej w postępowaniu przed pierwszą instancją, którzy

uznali, że ubezpieczony jest częściowo niezdolny do pracy w charakterze malarza-

tapeciarza, traktorzysty czy też zbrojarza-betoniarza oraz pracownika ochrony, ale

przy braku przeciwwskazań z zakresu ortopedyczno-neurologicznego, jest zdolny

do wykonywania prostych prac fizycznych nie wymagających szczególnej

ostrożności i realizowanych pod nadzorem. Sąd Apelacyjny uznał, że ubezpieczony

był co prawda zatrudniony w zawodzie malarza, traktorzysty, pracownika ochrony,

czy zbrojarza-betoniarza i posiada kwalifikacje zawodowe do wykonywania tych

pracy, ale wykonywał też pracę jako pracownik fizyczny, palacz sezonowy,

ładowacz czy robotnik transportowy. Zaś w świetle art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., zwanej dalej ustawą o emeryturach i

rentach z FUS) przy ocenie niezdolności do pracy należy uwzględniać rzeczywiste

kwalifikacje badanego, ponieważ pozwalają one na stwierdzenie w jakim stopniu

wiedza i umiejętności nabyte przez badanego mogą być wykorzystane przez niego

w pracy, mimo zaistniałych ograniczeń sprawności organizmu.

W skardze kasacyjnej ubezpieczony zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego, w szczególności: 1/ art. 12 ust. 3 w związku z art. 13 ust. 1 pkt 2

ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że

skarżący nie jest częściowo niezdolny do pracy, gdyż nie utracił zdolności do pracy

4

zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji, pomimo tego, że stwierdzone u

niego schorzenia uniemożliwiają wykonywanie wyuczonego zawodu (malarz-

tapeciarz), a także podjęcia innej pracy zgodnej z poziomem posiadanych

kwalifikacji (zbrojarz-betoniarz, traktorzysta, pracownik ochrony), 2/ art. 12 ust. 1 i 3

w związku z art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez jego

błędną wykładnię i przyjęcie, że możliwość wykonywania pracy wymagającej

kwalifikacji niższych (palacza sezonowego, pracownika fizycznego) od posiadanych

przez skarżącego pozbawia go statusu osoby częściowo niezdolnej do pracy w

rozumieniu tych przepisów, 3/ art. 13 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 12 ust. 3 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS przez jego niewłaściwe zastosowanie przy

dokonywaniu oceny, czy u skarżącego zachowana została możliwość

zarobkowania w zakresie posiadanych przez niego kwalifikacji i przyjęcie za

podstawę rozstrzygnięcia w tym zakresie opinii biegłych, którą oceniona została

jego zdolność do pracy wyłącznie w zakresie poziomu jego wykształcenia, a nie

posiadanych kwalifikacji, 4/ art. 57 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 12 ust. 1 i 3 ustawy

o emeryturach i rentach z FUS przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że skarżący

nie jest częściowo niezdolny do pracy, a zatem nie przysługuje mu prawo do renty z

tytułu częściowej niezdolności do pracy.

W skardze zarzucono również naruszenie przepisów postępowania, w

szczególności art. 286 k.p.c. przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy opinie

biegłych sądowych tej samej specjalności (psychologia i psychiatria) zawierają w

swej treści odmienne ustalenia w zakresie wniosków dotyczących oceny zdolności

skarżącego do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.

Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano na

jej oczywiste uzasadnienie z uwagi na rażące naruszenie prawa w szczególności:

1/ art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ponieważ zgodnie z

utrwaloną linią orzeczniczą osoba, która zachowała zdolność do wykonywania prac,

których wykonywanie wymaga kwalifikacji niższych od przez nią posiadanych, lecz

nie może podjąć - ze względów zdrowotnych — zatrudnienia na poziomie

kwalifikacji posiadanych, jest niewątpliwie osobą częściowo niezdolną do pracy w

rozumieniu tego przepisu, a nie jak przyjął Sąd w zaskarżonym wyroku, 2/ art. 13

ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ponieważ opinia, która legła u

5

podstaw wydania zaskarżonego wyroku odnosi się do możliwości wykonywania

zatrudnienia na poziomie wykształcenia skarżącego, a nie do poziomu posiadanych

przezeń kwalifikacji - co jest podstawowym wymogiem dokonania oceny zdolności

do pracy wskazanym w art. 12 ust. 3 tej ustawy, 3/ art. 286 k.p.c., za którego

oczywistym naruszeniem przemawia bogate orzecznictwo Sądu Najwyższego,

zgodnie z którym w przypadku wydania w sprawie dwu rozbieżnych opinii w

istotnych kwestiach opinii lekarskich, oparcie ustaleń na jednej z nich, bez

wyjaśnienia sprzeczności, jest nieprawidłowe.

Zdaniem skarżącego, w przypadku kryterium poziomu kwalifikacji, o którym

mowa w art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, chodzi o

kwalifikacje nabyte przed podjęciem zatrudnienia, a te zdobyte w jego trakcie

uwzględniane powinny być o tyle, o ile mogą mieć wpływ na polepszenie sytuacji

ubezpieczonego w zakresie możliwości wykonywania określonej pracy, a nie jej

pogorszenie. Oznacza to, że znaczenie może mieć przede wszystkim

podwyższenie kwalifikacji, a nie nabycie umiejętności czy doświadczenia w

wykonywaniu prac o mniej złożonym charakterze lub pod nadzorem. Zachowanie

zdolności do wykonywania prostych prac fizycznych, nie wymagających żadnych

kwalifikacji czy wykształcenia, nie może być utożsamiane z zachowaniem zdolności

do wykonywania zatrudnienia wymagającego posiadania odpowiednio wyższego

poziomu kwalifikacji i wykształcenia, a tylko w przypadku zachowania zdolności do

zatrudnienia o tym wyższym poziomie kwalifikacji uzasadniałoby twierdzenie, iż

osoba ubiegająca się o świadczenia rentowe jest w pełni zdolna do zatrudnienia.

Skarżący zwrócił uwagę, że opinia biegłych powołanych przez Sąd drugiej

instancji w swej konkluzji zawiera ocenę jego zdolności do pracy wyłącznie w

zakresie poziomu jego wykształcenia, podczas gdy jest to zaledwie jedno z

ustawowych kryteriów oceny niezdolności do pracy, wymienionych w art. 13 ust. 1

pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Ponadto Sąd Apelacyjny nie odniósł się w ogóle, a już z całą pewnością nie

zakwestionował ustaleń biegłych występujących przed Sądem pierwszej instancji w

zakresie dokonanej przez nich oceny możliwości wykonywania przez skarżącego

zatrudnienia w charakterze malarz-tapeciarza, zbrojarza-betoniarza, traktorzysty

6

czy pracownika ochrony, podczas gdy w razie rozbieżności w opiniach winien je

wyjaśnić w trybie art. 286 k.p.c.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej okazały się trafne. Jeżeli bowiem Sąd drugiej instancji

dopuścił dowód z opinii innych biegłych, który ujawnił istotne wątpliwości dotyczące

przeciwnych wniosków wynikających z wcześniejszej opinii uzyskanej przez Sąd

pierwszej instancji, to obowiązkiem Sądu Apelacyjnego było usunięcie tych

kategorycznych, bo przeciwstawnych kontrowersji zawartych w opiniach o stanie

zdolności do pracy oraz możliwości wykonywania innego odpowiedniego

zatrudnienia przez skarżącego, które wystąpiły pomiędzy biegłymi rozbieżnie

oceniającymi istotne przesłanki zachowania spornego prawa do renty. W

przypadkach tego typu zasadniczych rozbieżności mających istotny wpływ na wynik

sprawy judykatura wymaga przekonującego wyjaśnienia ujawnionych sprzeczności

przez co najmniej ustne uzupełnienie złożonych opinii (zażądanie opinii

uzupełniających - art. 286 k.p.c.). Należało zatem uznać, że bez takiego

koniecznego uzupełnienia materiału dowodowego, ocena dowodów dokonana

przez Sąd drugiej instancji nie była wszechstronna, a naruszenie art. 286 k.p.c.

mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (por. wyroki Sądu

Najwyższego z 23 kwietnia 1999 r., II UKN 590/98, OSNAP 2000 nr 12, poz. 484 i z

30 listopada 1999 r., II UKN 220/99, OSNAP 2001 nr 6, poz. 204). W przypadku

uzyskania w istotnych kwestiach rozbieżnych opinii lekarskich, oparcie wyroku na

jednej z nich, bez wyjaśnienia sprzeczności pomiędzy nimi, jest nieprawidłowe

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2002 r., II UKN 112/01, OSNAP 2003 nr

23, poz. 580).

W szczególności usunięcia i wyjaśnienia wymagają rozbieżności w zakresie

diametralnie różnych ocen biegłych w zakresie uznania częściowej niezdolności do

wykonywania prac wymagających „prawidłowej sprawności psychomotorycznej”,

przy zachowaniu jedynie zdolności do wykonywania „prostych prac fizycznych nie

wymagających szczególnej ostrożności i realizowanych pod nadzorem” w

7

konfrontacji do podzielonej przez Sąd drugiej instancji ogólnikowej oceny kolejnych

biegłych, że stan zdrowia psychicznego wnioskodawcy „nie uzasadnia uznania go

za niezdolnego do pracy w ramach posiadanego wykształcenia”. Weryfikacji

wymaga stanowisko tego Sądu, że w razie ustalenia, iż skarżący (dotknięty

schorzeniami natury neurologicznej) był zatrudniony „w zawodzie malarza,

traktorzysty, pracownika ochrony, czy zbrojarza-betoniarza”, które wymagają

określonych umiejętności lub predyspozycji zawodowych, należy uwzględniać

także inne „kwalifikacje rzeczywiste badanego”, który „wykonywał też pracę jako

pracownik fizyczny, palacz sezonowy, ładowacz, czy robotnik transportowy”, tj.

proste prace fizyczne na ogół niewymagające kwalifikacji zawodowych. W tym

zakresie w judykaturze dominuje pogląd, że może być uznana za częściowo

niezdolną do pracy osoba, która utraciła w znacznym stopniu zdolność do

wykonywania dotychczasowego zatrudnienia, choćby zachowała zdolność do

wykonywania jakiejkolwiek innej pracy wymagającej niższych albo niewymagającej

w ogóle żadnych kwalifikacji. W szczególności zachowanie przez osobę

posiadającą rzeczywiste umiejętności robotnika wykwalifikowanego zdolności do

wykonywania prostych prac fizycznych, (które może wykonywać każdy pracownik,

nawet nieposiadający żadnych kwalifikacji), nie może być traktowane jako

zachowanie zdolności do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2010 r., I UK 215/09, LEX nr 577815).

W celu wyjaśnienia powyższych kwestii Sąd Najwyższy wyrokował na podstawie

art. 39815

k.p.c.