IV CSK 141/10

Sygn. akt IV CSK 141/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Barbary K.

przeciwko B. P. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

Spółce Komandytowej w P.

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 4 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem z 1 lipca 2009 r. pozbawił wykonalności w stosunku

do powódki Barbary K. tytuł wykonawczy w postaci prawomocnego wyroku Sądu

Wojewódzkiego z 28 stycznia 1998 r. zasądzającego od pozwanych Waldemara K.

i Krzysztofa B. solidarnie na rzecz B. P. spółki z o.o. w P. kwotę 65.327,04 złotych

z ustawowym odsetkami od wskazanych w wyroku kwot i dat, któremu Sąd

Okręgowy nadał 29 grudnia 2006 r. klauzulę wykonalności także przeciwko

powódce jako małżonce dłużnika, z ograniczeniem jej odpowiedzialności do

majątku objętego wspólnością majątkową, w części dotyczącej zapłaty odsetek od

wskazanych w wyroku kwot za okres wskazany w wyroku, oddalił powództwo

w pozostałym zakresie i zniósł wzajemnie między stronami koszty zastępstwa

procesowego.

Sąd Okręgowy ustalił, że powódka zawarła z mężem dnia 25 września 1996

r. umowę o wyłączeniu wspólności majątkowej, a w dniu 14 lipca 2000 r. umowę o

podziale majątku wspólnego, na podstawie której mąż pozwanej przeniósł na jej

rzecz swój udział w prawie użytkowania wieczystego gruntu i prawie własności

budynku położonego w T. przy ul. K.[…]. Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2006 r. Sąd

Okręgowy uznał umowę o podziale majątku wspólnego za bezskuteczną w

stosunku do wierzycielki (pozwanej) i zezwolił jej na przeprowadzenie egzekucji tej

wierzytelności z tych praw rzeczowych. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym

zawiadomieniem z dnia 18 stycznia 2008 r. poinformował powódkę o wszczęciu

przeciwko niej egzekucji i dnia 7 lutego 2008 r. zawiadomił, że egzekucja została

skierowana do tej nieruchomości. Sąd Okręgowy stwierdził, że w sprawie mają

zastosowanie przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu sprzed

nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks

rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691), co

wynika z art. 5 ust. 5 pkt 2 tej ustawy. Zobowiązanie dłużnika (męża powódki)

powstało przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, przed tym dniem

uprawomocnił się też wyrok zasądzający świadczenie. Powódka, po nadaniu

przeciwko niej klauzuli wykonalności, stała się dłużniczką pozwanej. Była ona

uprawniona do podniesienia zarzutu przedawnienia.

3

W ocenie Sądu Okręgowego, wniosek o nadanie wyrokowi klauzuli

wykonalności nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia, gdyż nie jest złożony

bezpośrednio w celu egzekwowania roszczenia i samodzielnie nie prowadzi do

egzekucji. Roszczenie główne nie uległo przedawnieniu, bo jego okres, według

art. 125 k.c., wynosi 10 lat od dnia prawomocności wyroku zasądzającego

świadczenie (od dnia 19 lutego 1998 r.) i został przerwany w dniu 18 stycznia

2008 r. przez złożenie wniosku egzekucyjnego. Natomiast roszczenie o odsetki

uległo częściowo przedawnieniu, tj. za okres sprzed trzech lat przed dniem złożenia

wniosku egzekucyjnego przeciwko powódce, czyli za okres do dnia 17 stycznia

2005 r. Dlatego Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo w tej części wskutek

przedawnienia roszczenia o odsetki, a w pozostałym zakresie oddalił powództwo na

podstawie art. 840 k.p.c., nie podzielając zarzutów powódki.

Obie strony wniosły apelacje od wyroku Sądu Okręgowego.

Wyrokiem z dnia 17 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok i oddalił powództwo oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanej kwotę

3.617 złotych tytułem zwrotu kosztów procesu, oddalił apelację powódki i zasądził

od powódki na rzecz pozwanej kwotę 6.660 złotych tytułem zwrotu kosztów

procesu za drugą instancję.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, apelacja powódki jest bezpodstawna, zasadna

jest natomiast apelacja pozwanej. Według art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c., powódka mogła

podnieść zarzuty z własnego prawa oraz zarzuty, których jej małżonek wcześniej

nie mógł podnieść. Podniosła zarzut przedawnienia roszczenia

skierowanego przeciwko niej oraz zarzut nadużycia prawa przez pozwaną przez

skierowanie przeciwko niej egzekucji. Sąd Apelacyjny podzielił pogląd, że skoro

małżonek dłużnika nie jest dłużnikiem osobistym, a odpowiada tylko z majątku

wspólnego, to wierzyciel nie ma przeciwko takiemu małżonkowi roszczenia

w sensie materialnoprawnym, wskutek czego małżonek może podnieść zarzut

przedawnienia roszczenia skierowanego przeciwko dłużnikowi osobistemu.

Oznacza to, że podniesiony przez powódkę zarzut przedawnienia roszczenia

skierowanego przeciwko niej jest bezprzedmiotowy. Nawet przy odrzuceniu tego

poglądu należałoby uznać, że roszczenie przeciwko powódce skierowane zostało

4

z chwilą nadania wyrokowi klauzuli wykonalności postanowieniem z dnia

29 grudnia 2006 r., a skoro egzekucja przeciwko niej wszczęta została na

podstawie wniosku pozwanej złożonego 18 stycznia 2008 r., to złożenie wniosku

egzekucyjnego przerwało bieg przedawnienia stosownie do art. 123 § 1 pkt 1 k.c.,

nie było więc podstaw do uwzględnienia powództwa.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, powódka nie może zwalczać tytułu

wykonawczego zarzutem nadużycia prawa. Klauzula wykonalności została nadana

i wiąże każdy sąd. Powódka nie wskazała bliżej, jaka zasada współżycia

społecznego została przez pozwaną naruszona wskutek skierowania przeciwko niej

egzekucji. Ponadto nie do zaakceptowania jest argument powódki, że nie miała

wiedzy o rozmiarze zobowiązań zaciąganych przez męża, więc nie może ponosić

odpowiedzialności z majątku wspólnego za zaciągnięte przez niego zobowiązania.

Skoro zgodziła się na zaangażowanie majątku wspólnego w działalność

gospodarczą męża, to mogła też żądać od niego informacji o rozmiarach

działalności i zaciąganiu przynajmniej większych jednorazowo zobowiązań.

Jeżeli tego nie czyniła, to trzeba uznać, iż pozostawiła mężowi wolną rękę w tym

zakresie, działając w zaufaniu do niego.

Powódka w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie prawa materialnego,

mianowicie art. 117 § 1 i art. 125 § 1 k.c. w związku z art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c. oraz

art. 5 k.c., a także przepisów postępowania, mianowicie art. 316 § 1 i art. 321 § 1

w związku z art. 386 § 4, art. 386 § 1, art. 385 i art. 102 k.p.c. We wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powódka powołała się również m.in.

na art. 41 k.r.o. w kontekście biegu terminu przedawnienia roszczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 117 § 1 i art. 125 § 1 k.c. w związku z art. 840 § 1 pkt

3 k.p.c. jest częściowo trafny, choć z innych powodów niż wskazane w skardze

kasacyjnej. Małżonek dłużnika niebędący dłużnikiem osobistym odpowiada

z majątku wspólnego, na podstawie przepisów art. 41 k.r.o. zarówno w obecnym

brzmieniu, jak i w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją dokonaną

na podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., za cudzy dług. Jest to jeden

z wielu występujących w prawie cywilnym odpowiedzialności bez długu, a ściślej

5

bez własnego długu. Taki małżonek nie staje się dłużnikiem w znaczeniu prawa

materialnego także z chwilą nadania przeciwko niemu klauzuli wykonalności

na podstawie art. 787 k.p.c. Staje się on z tą chwilą tzw. dłużnikiem

egzekwowanym, w konsekwencji czego przysługuje mu obrona przy pomocy

środków przewidzianych w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym,

w szczególności w postaci wniesienia powództwa opozycyjnego (art. 840 k.p.c.)

oraz o umorzenie egzekucji (art. 825 pkt 3 k.p.c.; zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 13 czerwca 2001 r., II CKN 498/00, niepubl.). Nie można

w konsekwencji zasadnie twierdzić, że terminy przedawnienia roszczeń biegną

odrębnie dla małżonka – dłużnika i jego współmałżonka niebędącego dłużnikiem.

W konsekwencji współmałżonek, podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia,

z natury rzeczy nie zgłasza w takim przypadku zarzutu z własnego prawa (art. 840

§ 1 pkt 3 k.p.c.). W okolicznościach niniejszej sprawy nie budzi wątpliwości,

że nadanie przez Sąd tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności przeciwko

powódce nie przerwało biegu przedawnienia roszczenia (art. 123 § 1 k.c.).

Nie budzi też wątpliwości, że przerwanie biegu przedawnienia nastąpiło z chwilą

złożenia przeciwko niej wniosku egzekucyjnego. Nie można wszakże twierdzić,

że takie przerwanie biegu przedawnienia odnosi się również do tych roszczeń

o odsetki, w stosunku do których termin trzyletni, o którym mowa w art. 125 § 1 k.c.,

upłynął już przed dniem 18 stycznia 2008 r.

Zgłoszeniem zarzutu z własnego prawa (art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c.) może być

natomiast, co do zasady, twierdzenie małżonka dłużnika, wobec którego nadano

klauzulę wykonalności, że prowadzenie przeciwko niemu egzekucji stanowi

nadużycie prawa (art. 5 k.c.). Nie oznacza to bowiem, że art. 5 k.c. staje się w ten

sposób samoistną podstawą powództwa przeciwegzekucyjnego (zob. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r., III CZP 78/03, Prokuratura i Prawo

2004, nr 6; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2002 r., II CKN 943/00,

niepubl.; odmiennie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1999 r., II CKN

151/98, OSNC 1999, nr 7-8, poz. 134). Powoływanie się na art. 5 k.c. jest wszakże

niedopuszczalne wtedy, gdy inny przepis odwołuje się do zasad współżycia

społecznego w taki sposób, że określa granice ochrony konkretnego prawa

podmiotowego. Takim przepisem był, mający zastosowanie w niniejszej sprawie,

6

art. 41 § 3 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją dokonaną

na podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r., zgodnie z którym sąd mógł

ograniczyć lub wyłączyć możliwość zaspokojenia się z majątku wspólnego przez

wierzyciela, którego dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków, jeżeli, ze względu na

charakter wierzytelności albo stopień przyczynienia się małżonka będącego

dłużnikiem do powstania majątku wspólnego, zaspokojenie z majątku wspólnego

byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Był to przepis szczególny

w stosunku do art. 5 k.c., który w konsekwencji wyłączał jego zastosowanie. Zarzut

naruszenia art. 41 § 3 k.r.o. mógł być podnoszony w powództwie

przeciwegzekucyjnym (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 10

września 2008 r., I ACa 743/07, POSAG 2009, nr 1, poz. 42), mimo że, zgodnie

z art. 787 § 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją dokonaną na

podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. (zob. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 17 września 2008 r., III CZP 77/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 114),

w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności sąd, na wniosek małżonka

dłużnika, orzekał również o ograniczeniu lub wyłączeniu możliwości zaspokojenia

się przez wierzyciela z majątku wspólnego. Wprawdzie bowiem nadanie klauzuli

wykonalności na podstawie art. 787 § 1 k.p.c. następowało po wysłuchaniu przez

sąd drugiego małżonka, ale mimo to art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c. zapewniał mu na równi

z dłużnikiem możność obrony merytorycznej w toku postępowania egzekucyjnego

w drodze powództwa przeciwegzekucyjnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

25 lutego 1998 r., II CKN 603/97, OSNC 1998, nr 10, poz. 165).

Wobec uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania w związku z częściowym

uwzględnieniem zarzutów naruszenia prawa materialnego zbędne jest odnoszenie

się do podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów

postępowania.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji.