V CSK 131/10

Sygn. akt V CSK 131/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSA Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa „F.” Spółki z o.o. w W.

przeciwko Józefowi B. i Izabelli B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Nakazem zapłaty z dnia 26 sierpnia 2008 r. Sąd Okręgowy orzekł, że

pozwani Józef B. i Izabella B. mają w ciągu dwóch tygodni od doręczenia nakazu

zapłacić powodowej spółce „F.” sp. z o.o. w W. solidarnie kwotę 150 000 zł wraz z

odsetkami i kosztami postępowania albo wnieść w tym terminie zarzuty.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek zarzutów, Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia

29 lipca 2009 r. utrzymał nakaz zapłaty w mocy. Ustalił, że na podstawie umowy

z dnia 11 grudnia 2007 r. powódka nabyła w drodze indosu od „L. H.” Gmbh z

siedzibą w O. weksel własny wystawiony przez pozwanego Józefa B. na kwotę

150 000 zł, za zapłatę którego poręczyła pozwana Izabella B. W § 3 umowy

zbywca zapewnił, że weksel został wypełniony prawidłowo oraz że wystawcy

weksla nie przysługują rzeczywiste zarzuty wekslowe. W związku z zawarciem

umowy doszło do przekazania powódce weksla Józefa B. na kwotę 150 000 zł,

płatnego, bez protestu, w dniu 23 września 2005 r., oraz deklaracji z dnia 1 czerwca

2004 r., upoważniającej „L. H.” Gmbh do uzupełnienia weksla in blanco. Weksel, o

którym mowa został wystawiony przez pozwanego na zabezpieczenie roszczeń

wynikających z umów handlowych łączących go z „L. H.” Gmbh. Pismem z dnia 26

marca 2008 r. powódka poinformowała pozwanego o nabyciu weksla od „L. H.”

Gmbh i wezwała go do zapłaty sumy wekslowej wraz z odsetkami w terminie 7 dni

od dnia odbioru pisma.

Sąd Okręgowy stwierdził, że pozwani podnieśli zarzuty ze stosunku

podstawowego łączącego pozwanego z „L. H.” Gmbh. Twierdzili, że wystawiony

weksel in blanco miał charakter gwarancyjny i w związku z tym mógł być

wypełniony tylko na kwotę odpowiadającą wierzytelności „L. H.” Gmbh, na

zabezpieczenie której został wystawiony. Wzajemne rozliczenia stron wynikające z

łączących je stosunków handlowych nie uzasadniały natomiast wypełnienia weksla

na kwotę 150 000 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że zarzuty te nie mogą odnieść zamierzonego skutku,

zgodnie bowiem z art. 10 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe

(Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm. – dalej: „Pr. weksl.”), jeżeli weksel niezupełny

w chwili wystawienia uzupełniony został niezgodnie z zawartym porozumieniem,

3

nie można wobec posiadacza zasłaniać się zarzutem, że nie zastosowano się do

tego porozumienia, chyba że posiadacz nabył weksel w złej wierze albo przy

nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa. Z przepisu tego wynika, że tylko

w wyjątkowych wypadkach, gdy późniejszy posiadacz nabył weksel w złej wierze

albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa, można wobec niego

zasłaniać się zarzutem, że weksel in blanco wypełniono sprzecznie

z porozumieniem co do jego wypełnienia, zawartym przy wręczeniu weksla

in blanco pierwszemu jego posiadaczowi. Pozwani, na których spoczywał ciężar

dowodu, nie wykazali na czym miałaby polegać zła wiara lub rażące niedbalstwo

powódki przy nabyciu weksla. Nie mogli zatem skutecznie zasłonić się wobec

powódki zarzutem wynikającym ze stosunku podstawowego łączącego pozwanego

z „L. H.” Gmbh.

Apelacja pozwanych została przez Sąd Apelacyjny oddalona wyrokiem z

dnia 24 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji oraz ich ocenę prawną. Podkreślił, że podniesiony przez

pozwanych zarzut wypełnienia weksla in blanco przez „L. H.” Gmbh sprzecznie z

zawartym porozumieniem mógłby podlegać merytorycznej ocenie, gdyby z

powództwem wystąpił pierwszy posiadacz weksla, czyli „L. H.” Gmbh. Wystawiony

przez pozwanego weksel in blanco został natomiast po jego uzupełnieniu

przeniesiony przez indos na powódkę i powstała sytuacja znacząco odmienna od

występującej w razie sporu między wystawcą weksla in blanco a jego pierwszym

posiadaczem. Pozwani mogliby w niniejszej sprawie powołać się na uzupełnienie

weksla sprzecznie z porozumieniem tylko wtedy, gdyby powódka nabyła weksel w

złej wierze lub przy nabyciu dopuściła się rażącego niedbalstwa. Zła wiara zachodzi

wówczas, jeżeli posiadacz w chwili nabycia weksla wiedział, że jego poprzednik lub

jeden z poprzedników wypełnił weksel podpisany in blanco niezgodnie z

porozumieniem. Z kolei rażące niedbalstwo zachodzi wówczas, gdy nabywca

weksla mógł przy dołożeniu elementarnej staranności zauważyć, że weksel został

przez jego poprzednika wypełniony niezgodnie z porozumieniem. Ciężar wykazania

złej wiary lub rażącego niedbalstwa spoczywa na dłużniku. Pozwani nie wykazali

złej wiary ani rażącego niedbalstwa powódki, wobec czego przeniesienie sporu na

płaszczyznę stosunków handlowych łączących pozwanego z „L. H.” Gmbh było

4

niedopuszczalne. Sąd Apelacyjny wskazał także na art. 17 Pr. weksl. i podkreślił,

że według tego przepisu osoby, przeciw którym dochodzi się praw z weksla, nie

mogą wobec posiadacza zasłaniać się zarzutami opartymi na swych stosunkach

osobistych z wystawcą lub z posiadaczami poprzednimi, chyba że posiadacz,

nabywając weksel, działał świadomie na szkodę dłużnika.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwani, powołując się

na obie podstawy przewidziane w art. 3983

§ 1 k.p.c., wnieśli o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej wskazali na naruszenie art. 10 i 17 Pr. weksl. przez ich zastosowanie

w sytuacji, w której powinny znaleźć zastosowanie przepisy art. 509 § 1 i 513 § 1

k.c. w związku z art. 20 ust. 1 zd. drugie Pr. weksl., ponieważ indos, na podstawie

którego powódka nabyła weksel, miał tylko skutki zwykłego przelewu. Z kolei

w ramach drugiej podstawy podnieśli zarzut obrazy przepisów art. 232, 233 § 1,

217 § 2 w związku z art. 328 § 2 k.p.c. i art. 6 k.c. oraz art. 6 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada

1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) przez brak wszechstronnego

rozważenia wszystkich istotnych okoliczności i dowodów zgłoszonych w piśmie

zawierającym zarzuty od nakazu zapłaty oraz bezzasadne oddalenie wniosków

dowodowych, co doprowadziło do pozbawienia skarżących możności obrony swych

praw.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sporu koncentrowała się na kwestii dopuszczalności podnoszenia

zarzutów wynikających ze stosunku podstawowego, na podstawie którego doszło

do wręczenia weksla in blanco. Sąd Apelacyjny uznał zarzut oparty na stosunkach

osobistych łączących pozwanego z „L. H.” Gmbh, za niedopuszczalny z tej

przyczyny, że z pozwem wystąpił kolejny wierzyciel wekslowy, a tylko

w odniesieniu do pierwszego wierzyciela odpowiedzialność dłużnika jest o tyle

łagodniejsza, że może on bez żadnych ograniczeń powoływać się na zarzuty

wynikające ze stosunku podstawowego wśród których – przy wekslu in blanco –

istotne znaczenie ma zarzut wypełnienia weksla niezgodnie z treścią porozumienia

5

wekslowego. Stanowisko to przesądziło o zakresie postępowania dowodowego

i pominięciu zgłoszonych dowodów jako nieistotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Skarżący mają rację podnosząc, że Sąd Apelacyjny nie rozważył skutków

indosu, dokonanego w dniu 11 grudnia 2007 r. przez „L. H.” Gmbh, w świetle art.

20 ust. 1 zd. drugie Pr. weksl. Z treści weksla stanowiącego podstawę wydania

nakazu zapłaty wynika, że został on wypełniony dnia 6 września 2007 r. z terminem

płatności, bez protestu, w dniu 23 września 2007 r. Na odwrocie znajduje się

opatrzone podpisem pozwanej oświadczenie o poręczeniu oraz mające formę

indosu oświadczenie „L. H.” Gmbh o ustąpieniu weksla spółce „F.” sp. z o.o. w W.

Bezspornie oświadczenie o ustąpieniu weksla zostało złożone w dniu 11 grudnia

2007 r.

Zgodnie z art. 20 ust. 1 Pr. weksl., indos po terminie płatności ma te same

skutki, co indos przed tym terminem. Indos jednak po proteście z powodu

niezapłacenia lub po upływie terminu, ustanowionego dla protestu, ma tylko skutki

zwykłego przelewu. Przytoczony przepis odnosi się także do weksla własnego

(art. 103 Pr. weksl.).

Protest z powodu niezapłacenia sumy wekslowej w przypadku weksla

własnego płatnego w oznaczonym dniu powinien być dokonany – zgodnie z art. 44

ust. 3 w związku z art. 103 Pr. weksl. – w jednym z dwóch dni roboczych,

następujących po pierwszym dniu, w którym można wymagać zapłaty. Nie ulega

zatem wątpliwości, że oświadczenie „L. H.” Gmbh o ustąpieniu weksla spółce „F.”

zostało złożone po upływie terminu ustanowionego do dokonania protestu.

Oznacza to, że indos dokonany w dniu 11 grudnia 2007 r. przez „L. H.” Gmbh

wywołał jedynie skutki zwykłego przelewu. Oceny tej nie zmienia przy tym

okoliczność, że posiadacz weksla został zwolniony od sporządzenia protestu ( zob.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2004 r., III CK 563/02, OSNC 2005, nr 5,

poz. 88, z dnia 11 lutego 2005 r., III CK 304/04, OSNC 2006, nr 1, poz. 13, z dnia

12 maja 2005 r., V CK 588/04, OSNC 2006, nr 4, poz. 71, z dnia 21 czerwca 2007

r., IV CSK 92/07, OSNC 2008, nr 10, poz. 117, z dnia 15 maja 2008 r., I CSK

488/07, OSNC-ZD 2009, nr A, poz. 11, z dnia 30 października 2008 r., IV CSK

249/08, nie publ. i z dnia 21 kwietnia 2010 r., V CSK 347/09, nie publ.).

6

W sytuacji opisanej w art. 20 ust. 1 zdanie drugie Pr. weksl., do

oświadczenia wierzyciela wekslowego złożonego w zamiarze przeniesienia praw

z weksla znajdują zastosowanie przepisy art. 509 – 516 k.c. dotyczące przelewu

wierzytelności. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 maja 2004 r., III CK

563/02, jest tak dlatego, że z chwilą sporządzenia protestu z powodu niezapłacenia

sumy wekslowej lub upływu terminu do sporządzenia protestu, choćby posiadacz

był od niego zwolniony, weksel traci charakter papieru wartościowego

przeznaczonego do obiegu. Z tą chwilą odpada więc potrzeba stosowania do niego

tych przepisów Prawa wekslowego, które mają na celu ochronę bezpieczeństwa

i pewności obrotu wekslowego.

W stosunku do posiadacza, który nabył weksel w wyniku indosu, o którym

mowa w art. 20 ust. 1 zd. drugie Pr. weksl., czyli tzw. indosu poterminowego

znajduje zastosowanie art. 513 k.c. Oznacza to, że jeżeli taki posiadacz dochodzi

zapłaty sumy wekslowej, dłużnik może przedstawić mu wszelkie zarzuty

przysługujące mu wobec posiadacza, który dokonał indosu poterminowego,

w chwili powzięcia wiadomości o tym indosie. Pozwani mogli zatem podnieść

wobec powodowej spółki wszelkie zarzuty, które mieli przeciwko „L. H.” Gmbh w

chwili powzięcia wiadomości o dokonanym przez nią indosie poterminowym.

Pozwani nie powołali się wprawdzie na poterminowy charakter indosu

i związane z nim skutki określone w art. 20 ust. 1 zd. drugie Pr. weksl., lecz

okoliczność ta nie zwalniała Sądu Apelacyjnego od obowiązku rozważenia tej

kwestii. Poterminowy w znaczeniu powołanego przepisu charakter indosu – na co

wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 czerwca 2007 r., IV CSK 92/07 – jest

kwestią kwalifikacji prawnej oświadczenia wierzyciela złożonego w zamiarze

przeniesienia prawa z weksla. Oświadczenie to wynikało z treści weksla, dlatego

Sąd Apelacyjny mógł i powinien zakwalifikować indos „L. H.” Gmbh jako

poterminowy, ze skutkiem w postaci możliwości podniesienia przez pozwanych

w piśmie zaskarżającym wydany nakaz zapłaty wszelkich zarzutów, które mieli

przeciwko „L. H.” Gmbh w chwili powzięcia wiadomości o dokonanym przez nią

indosie. Trzeba podkreślić, że Sąd drugiej instancji nie jest związany zarzutami

naruszenia prawa materialnego przedstawionymi w apelacji. Nie może zatem

poprzestać na ustosunkowaniu się do tych zarzutów, lecz powinien samodzielnie –

7

w granicach zaskarżenia – ocenić sprawę z punktu widzenia prawa materialnego (

zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia z dnia 31 stycznia

2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).

Jak wynika z powyższych rozważań, Sąd Apelacyjny wyszedł z błędnego

założenia, że pozwani nie mogli podnosić przeciwko powodowej spółce zarzutów,

wynikających ze stosunku osobistego, łączącego pozwanego z „L. H.” Gmbh.

Ponieważ zarzuty takie zostały przez pozwanych podniesione w piśmie

zawierającym zarzuty od nakazu zapłaty, konieczne stało się uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Nawiązując do podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia

przepisów postępowania, trzeba zauważyć, że powołana podstawa z art. 3983

§ 1

pkt 2 k.p.c. nie została prawidłowo wywiedziona. Sumaryczne powołanie mających

ją wypełniać przepisów, poparte ogólnikowym wywodem o braku rozważenia

wszystkich istotnych okoliczności sprawy, nie czyni zadość ustalonym w tym

względzie wymaganiom (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca

1997 r., III CKN 13/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 114 oraz powołane tam

orzecznictwo). Konstatacja ta ma jedynie znaczenie porządkujące, ponieważ

zaskarżony wyrok podlega uchyleniu na skutek zasadnych zarzutów podniesionych

w ramach podstawy wskazanej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108

§ 2 w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł, jak w sentencji.