I UK 119/10

Sygn. akt I UK 119/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania W. J.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z

funduszu alimentacyjnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19

listopada 2009 r. zmienił zaskarżony apelacją wnioskodawcy W. J. wyrok Sądu

Okręgowego – Wydziału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 czerwca 2009 r. i

poprzedzającą go decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 grudnia

2008 r. odmawiającą wnioskodawcy umorzenia należności likwidowanego funduszu

alimentacyjnego z tytułu wypłaty świadczeń z tego funduszu oraz 5% opłaty na

pokrycie kosztów związanych z jego działalnością za okres od listopada 1999 r. do

kwietnia 2004 r. w kwocie 16.480,74 zł, w ten sposób, że umorzył wnioskodawcy

wymienione należności.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawca, ur. 22 czerwca 1952 r., na mocy

wyroku Sądu Rejonowego z dnia 16 listopada 1999 r., III RC …/99 zobowiązany był

do zapłaty alimentów na rzecz małoletniego syna – A. K. w kwocie 300 zł

miesięcznie. Świadczenia te pokrywał Zakład Ubezpieczeń Społecznych ze

środków funduszu alimentacyjnego, skutkiem czego wnioskodawca stał się

dłużnikiem tego funduszu na łączną kwotę 16.480,74 zł. Wnioskodawca prowadzi

wspólne gospodarstwo domowe z żoną i trójką dzieci, pokrywa wspólnie koszty

utrzymania mieszkania spółdzielczego o pow. 41,32 m2

. Czynsz za mieszkanie

wynosi 309,01 zł, a opłaty za energię elektryczną i gaz około 119,76 zł

miesięcznie. Dodatkowo wnioskodawca płaci miesięcznie alimenty w wysokości

429,62 zł. Żona wnioskodawcy otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 2.189,87 zł

miesięcznie, a pełnoletnie córki podejmują prace dorywcze. Wnioskodawca

otrzymuje emeryturę w wysokości 876,67 zł, która po potrąceniu należnych

alimentów jest mu wypłacana w kwocie 318,15 zł. Ponadto jest właścicielem

samochodu marki Peugeot 205 (rok produkcji 1990), a także nieruchomości

położonej w C. o pow. 1,4857 ha. Syn wnioskodawcy A. J. jest osobą

niepełnosprawną o ustalonym znacznym stopniu niepełnosprawności (autyzm), w

związku z czym decyzją z dnia 13 marca 2007 r. został mu przyznany zasiłek

pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności w kwocie 153 zł. Decyzją z dnia 9

grudnia 2008 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy umorzenia należności

likwidowanego funduszu alimentacyjnego oraz 5% opłaty na pokrycie kosztów

związanych z działalnością funduszu w kwocie 16 480,74 zł.

3

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji, uznając, że

jego sytuacja zdrowotna i rodzinna nie uzasadnia umorzenia zaległych należności

na podstawie art. 68 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o

świadczeniach rodzinnych (jednolity tekst:. Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.,

powoływanej dalej jako ustawa o świadczeniach rodzinnych). Wnioskodawca

prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną, mają stałe dochody. Wnioskodawca

posiada też konkretny majątek w postaci ruchomości (np. samochód, telewizor,

lodówka) oraz nieruchomości (spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego i prawo

własności nieruchomości położonej w C.). Mimo opieki nad niepełnosprawnym

dzieckiem, przy uwzględnieniu majątku wnioskodawcy oraz jego sytuacji rodzinnej,

jak również jego wieku, kwalifikacji zawodowych oraz rokowań zdrowotnych nie

można twierdzić, że nie ma on środków na pokrycie zaległych należności

alimentacyjnych, ani że nie będzie w stanie spłacać tych należności również w

przyszłości bez narażania siebie i swojej rodziny na brak możliwości zaspokajania

podstawowych potrzeb życiowych. W ocenie Sądu pierwszej instancji,

wnioskodawca może wydzierżawić bądź sprzedać posiadaną nieruchomość, podjąć

dodatkową pracę. Również jego pełnoletnie córki mogą pracować. Dlatego nie jest

celowe ani zasadne umorzenie ciążących na wnioskodawcy zaległości względem

funduszu alimentacyjnego w likwidacji.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy, Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sadu

pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję organu rentowego, uznając, że ze

względu na stan rodzinny i majątkowy wnioskodawcy w sprawie zachodzi

szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 68 ust. 1 ustawy o

świadczeniach rodzinnych, umożliwiający umorzenie zaległości alimentacyjnych.

Stan zdrowia syna wnioskodawcy (niepełnosprawność w stopniu znacznym)

wymaga sprawowania ciągłej opieki i uniemożliwia wnioskodawcy podjęcie

dodatkowego zatrudnienia. Wnioskodawca pobiera wcześniejszą emeryturę, z

której po potrąceniach zostaje mu 300 zł. Pozostaje we wspólnym gospodarstwie

domowym z żoną, która osiągają miesięczny dochód w wysokości 2.189,87 zł. Na

utrzymaniu małżonków pozostaje niepełnosprawny syn, który pobiera rentę

socjalną i zasiłek pielęgnacyjny oraz dwie córki tylko dorywczo pracujące. Osiągany

przez małżonków dochód musi starczyć także na regulacje płatności związanych z

4

mieszkaniem. Dlatego Sąd Apelacyjny uznał, że wnioskodawca nie jest w stanie ani

aktualnie, ani w przyszłości spłacać rat zadłużenia alimentacyjnego. Działka w C.

należy do wnioskodawcy jedynie w części (współwłasność z siostrą i bratem), a

poza tym trudno wymagać od wnioskodawcy, aby wyzbywał się „jedynego nikłego

majątku stanowiącego jakiekolwiek zabezpieczenie nie tyle dla niego, co dla

autystycznego dziecka, nad którym sprawowanie opieki uniemożliwia podjęcie

pracy i co za tym idzie spłacenie zaległości”.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego, w szczególności art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych

przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że szczególnie uzasadniony przypadek

związany z sytuacją zdrowotną lub rodzinną osoby, przeciwko której prowadzona

jest egzekucja alimentów, zachodzi także wtedy, gdy w gospodarstwie domowym

zobowiązanego nie zaistniał żaden nieprzewidziany losowy wypadek lub nagła

choroba, a sytuacja zdrowotna i rodzinna jest stabilna, a zobowiązany i niektórzy

członkowie jego rodziny z przyczyn zależnych od nich nie podejmują zatrudnienia.

Ponadto rodzina zobowiązanego posiada dochód umożliwiający utrzymanie nawet

po podjęciu spłaty zadłużenia w ratach, a zobowiązany jest także właścicielem

majątku nieruchomego.

Okolicznością uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania jest potrzeba

wykładni art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wywołującego

rozbieżności w orzecznictwie sądów, ponieważ w analogicznym stanie faktycznym

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 września 2009 r., oddalił apelację tego

samego wnioskodawcy w sprawie o umorzenie należności z funduszu

alimentacyjnego wypłaconych na rzecz innego dziecka wnioskodawcy.

W ocenie skarżącego, „szczególny przypadek" z art. 68 ust. 1 ustawy o

świadczeniach rodzinnych należy interpretować jako przypadek wyjątkowy,

nieprzewidziany, losowy i nagły, a ponadto „bardzo trudny do rozwiązania,

dotykający bardzo poważnych spraw” oraz „odbiegający od reguł, naruszający

regularny tok spraw”. Tak rozumiany szczególny przypadek związany z sytuacją

zdrowotną lub rodzinną nie zachodzi w sprawie wnioskodawcy. Jego sytuacja

finansowa jest stabilna. Ponadto w innym wyroku z dnia 29 września 2009 r., Sąd

Apelacyjny uznał, że brak jest jakichkolwiek przeszkód, aby wnioskodawca podjął

5

zatrudnienie w sytuacji, gdy jego niepełnosprawny syn uczęszcza codziennie do

szkoły, gdzie przebywa około 10 godzin. Pracować i partycypować w utrzymaniu

rodziny mogłyby dorosłe córki wnioskodawcy. Dochód rodziny i jej stałe wydatki

uzasadniają twierdzenie, że spłata zadłużenia w ratach nie obciążyłaby budżetu w

sposób zagrażający egzystencji rodziny wnioskodawcy. Także jego majątek

nieruchomy powinien przynosić okresowe dochody związane z uprawianiem lub

dzierżawą gruntów lub dochód jednorazowy z ich sprzedaży. Zdaniem skarżącego,

wykładnia art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może abstrahować

od konieczności uwzględnienia interesu społecznego, podczas gdy wykładnia

dokonana przez Sąd Apelacyjny uwzględnia tylko interes indywidualny

wnioskodawcy.

W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i jego zmianę przez oddalenie apelacji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Wykładnia możliwości

skorzystania z umorzenia należności zlikwidowanego funduszu alimentacyjnego w

przypadkach szczególnie uzasadnionych związanych z sytuacją zdrowotna lub

rodzinną osoby, przeciwko której jest prowadzona egzekucja alimentów (art. 68 ust.

1 ustawy o świadczeniach rodzinnych), dotyczy nadzwyczajnego zwolnienia

zobowiązanego z długu alimentacyjnego, co następuje kosztem uszczuplenia

środków funduszu ubezpieczeń społecznych, i już z tej przyczyny powinna być

ścisła, a nie rozszerzająca. Wprawdzie, co do zasady uznanie za szczególnie

uzasadniony przypadek związany z nadzwyczajna sytuacją zdrowotną lub rodzinną

zobowiązanego poddaje się suwerennej weryfikacji przez sądy ubezpieczeń

społecznych, jednakże dokonana ocena nie może być dowolna lub nadmiernie

poszerzająca możliwości korzystania z umorzenia należności zlikwidowanego

funduszu alimentacyjnego kosztem stron lub innych uczestników systemu

ubezpieczeń społecznych oraz uszczuplenia środków funduszu ubezpieczeń

społecznych. Dlatego za przypadki szczególnie uzasadnione związane z sytuacją

zdrowotną lub rodzinną zobowiązanego, które umożliwiają poddane kontroli

6

sądowej umorzenie należności zlikwidowanego funduszu alimentacyjnego należy

uznać niezależne od zobowiązanego alimentacyjnie sytuacje losowe lub

nadzwyczajne, które sprawiają, że nie jest on w stanie na bieżąco ani w dającej się

przewidzieć perspektywie regulować obarczających go zaległości alimentacyjnych

bez uszczerbku dla jego zdrowia lub zdrowia oraz naruszenia innych istotnych dóbr

najbliższych członków jego rodziny.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, w której organ

ubezpieczeń społecznych wskazywał, że przy uwzględnieniu wieku i zachowanej

sprawności zdrowotno-zawodowej zobowiązany alimentacyjnie, który posiada

konkretny majątek ruchomy i nieruchomy (w tym spółdzielcze prawo do lokalu oraz

udział we współwłasności nieużytkowanych gruntów rolnych), Sąd drugiej instancji

bezpodstawnie i bezzasadnie uznał, że opisana sytuacja wyczerpuje przesłankę

szczególnie uzasadnionego przypadku związanego z sytuacją zdrowotna lub

rodziną zobowiązanego. Taka nieuprawniona wykładnia została dokonana z

pominięciem istotnych okoliczności sprawy, a między innymi tego, że zobowiązany

alimentacyjnie korzysta już z prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad

niepełnosprawnym z powodu autyzmu synem, który aktualnie pobiera rentę

socjalną oraz dodatek pielęgnacyjny, a który - wedle ustaleń z innego

postępowania o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego (w sprawie III

AUa 1039/09, prowadzonej przez ten sam Sąd Apelacyjny) - codziennie około

dziesięciu godzin uczęszcza do szkoły specjalnej. W tym czasie „wolnym” od

obowiązku sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem wnioskodawca nie

doznaje przeszkód w podjęciu starań o znalezienie dodatkowych lub innych źródeł

dochodów, co chociażby odnosi się do możliwości uprawiania aktualnie

nieużytkowanej prawie 1,5 ha działki rolnej, której jest współwłaścicielem. Oznacza

to, że osoba, na której ciąży obowiązek lub zaległości alimentacyjne nie powinna

być w całości zwolniona z tych zobowiązań, jeżeli ma jakiekolwiek realne

możliwości choćby częściowej lub rozłożonej w czasie spłaty długów

alimentacyjnych. Prowadzi to do konstatacji, że alimentacyjnie zobowiązany, który

posiada realne możliwości choćby częściowej lub rozłożonej w czasie spłaty

długów alimentacyjnych nie powinien być premiowany umorzeniem należności

zlikwidowanego funduszu alimentacyjnego z tytułu biernej postawy lub

7

bezzasadnego oczekiwania, że jego długi alimentacyjne zostaną umorzone

kosztem stron lub innych uczestników systemu ubezpieczeń społecznych z

uszczupleniem funduszów tego systemu. Powyższe wymaga ponownego

rozeznania sprawy przez Sąd drugiej instancji także dlatego, aby w tym samym

Sądzie Apelacyjnym w różnych sprawach o umorzenie należności z funduszu

alimentacyjnego na dzieci tego samego zobowiązanego alimentacyjnie nie

funkcjonowały w obrocie judykacyjnym diametralnie przeciwstawne (rozbieżne)

orzeczenia o umorzeniu bądź braku podstaw do umorzenia tej samej osobie

(wnioskodawcy) należności alimentacyjnych zlikwidowanego funduszu

alimentacyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w

sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.