I CSK 58/10

Sygn. akt I CSK 58/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marek Sychowicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Fabryki Samochodów Osobowych S.A. w W.

przeciwko Markowi Z.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodowej P. Spółki z o.o.

w likwidacji w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 maja 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

2

Powód Fabryka Samochodów Osobowych S.A. wniósł o zasądzenie od

Marka Z. kwoty 601.412,25 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia

pozwu do dnia zapłaty. W sprawie została zgłoszona interwencja uboczna po

stronie powodowej przez P spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji w

W.

Nakazem zapłaty z dnia 23 lutego 2006 r. wydanym w postępowaniu

upominawczym Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo. Od nakazu zapłaty pozwany

wniósł sprzeciw, w którym podniósł zarzut braku legitymacji czynnej powoda, jak

również zarzut przedawnienia dochodzonego roszczenia. Wyrokiem z dnia 5

sierpnia 2008 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę

601.412,25 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 10 października 2005 r. do dnia

zapłaty. Ustalił, że w dniu 29 maja 2002 r. została zawarta pomiędzy Daewoo FSO

Motor S.A., Markiem Z., prowadzącym działalność gospodarczą pod firmą Firma E.

w C., zwanym dalej sprzedającym, oraz D. K. S.A., umowa sprzedaży nr

02/P201/5. Na jej podstawie sprzedawca (M. Z.) zobowiązał się dostarczać

kupującemu (FSO) części samochodowe produkowane przez D. K. według

asortymentu, ilości i sposobu dostaw określonego na warunkach umowy, a

kupujący zobowiązał się do zapłaty ceny za zrealizowane dostawy. Sprzedaż miała

odbywać się periodycznie po każdorazowym wystosowaniu pisemnego zamówienia

przez kupującego. Zamówienia w okresach miesięcznych, z prognozą na kolejne

dwa miesiące, miały być składane bezpośrednio do spółki D.K. na co najmniej 14

dni przed terminem dostawy. Firma E. miała wystawiać fakturę VAT za zgodą

kupującego bez konieczności jej akceptacji, a termin płatności za części odebrane

wynosił 1 dzień przed ich dostarczeniem.

W dniu 10 października 2003 r. P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

w W. przelała na konto pozwanego kwotę 569.168,36 zł, wskazując w poleceniu

przelewu, że płatność jest w imieniu Daewoo FSO Motor S.A. i dotyczy przedpłaty

na miesiąc październik 2003 r. Pozwany, potwierdzając wpływ tej kwoty na jego

konto, powiadomił powoda, że przeznacza tę kwotę na pokrycie jego należności

wynikającej z faktury 00376 na kwotę 131.515,08 USD. Poinformował jednocześnie

powoda, że nadpłata zostanie skompensowana dostawą towaru w dniu 14

3

października 2003 r. W odpowiedzi na to pismo, powód zawiadomił pozwanego o

otwarciu w dniu 30 września 2003 r. postępowania układowego, wskazał stan

swoich zobowiązań wobec pozwanego na kwotę 5.109,346,04 zł, zaoponował

przeciwko zaliczeniu wpłaconej kwoty na poczet z wierzytelności pozwanego,

wyjaśnił, że nie może dokonać kompensaty z wierzytelnością pozwanego, nabytą

przez niego na podstawie umowy cesji, ponieważ należności te nie miały terminu

wymagalności w dniu 29 września 2003 r. Powód zażądał realizacji dostawy

towaru, na poczet której dokonał przedpłaty. Powód wystosował do pozwanego

potwierdzenie salda na dzień 29 września 2003 r. w wysokości 5.109.346,04 zł, w

której to kwocie została ujęta wartość faktury 00376. Pozwany potwierdził zgodność

salda z zastrzeżeniem, że kwota 31.244 zł została rozliczona fakturami sprzedaży

w miesiącu październiku 2003 r.

Sąd Okręgowy ustalił także, iż pomiędzy P. spółką z ograniczoną

odpowiedzialnością w W. i Daewoo FSO Motor S.A. w W. została zawarta umowa

factoringu, na podstawie której dokonywano cesji wierzytelności przysługujących

Daewoo FSO Motor S.A. w stosunku do jej dealerów z wyłączeniem dostawców

części zamiennych. Spółka P. w § 2 pkt 5 umowy zobowiązała się każdorazowo na

uprzednie pisemne żądanie Daewoo FSO Motor S.A. w miejsce uiszczenia kwoty

określonej w § 2 ust. 3 (wynagrodzenia P.) do przejęcia części wskazanych przez

DFM jej zobowiązań pieniężnych wobec stron trzecich, za zgodą takich stron, oraz

do ich uiszczenia w terminie określonym przez DFM. W dniu 10 października 2003

r. strona powodowa zwróciła się z prośbą do Spółki P. o dokonanie w jej imieniu

płatności wskazanych w tym piśmie. W zleceniu tym została wskazana m.in. firma

strony pozwanej.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo podlegało uwzględnieniu na

podstawie art. 535 k.c. oraz art. 481 k.c. (w zakresie żądania odsetek ustawowych).

W wykonaniu poleceń powoda, na podstawie umowy factoringowej, spółka

P. dokonywała wpłat na rzecz pozwanego od października 2003 r. do stycznia 2004

r. Przelewy kierowane do firmy pozwanego zawierały adnotację „płatne w imieniu

Daewoo FSO Motor". Taką samą adnotację zawierał przelew wykonany w dniu 10

października 2003 r. z tym, że zawierał dopisek - przedpłata. Zgodnie z art. 451

k.c. dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego

4

rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. W

przelewie kwoty 569.168,36 zł określono, że jest to przedpłata dotycząca miesiąca

października. Przedpłaty były dokonywane na żądanie pozwanego pod rygorem

wstrzymania dostaw. Skoro na żądanie pozwanego, strona powodowa dokonywała

przedpłat na poczet realizacji jej zamówień, i w przelewach wpłata została

określona jako właśnie przedpłata, pozwany nie mógł zaliczyć tej kwoty na poczet

swoich wierzytelności wynikających z umowy cesji zawartej ze spółką D. z

Luksemburga. Pozwany nie udowodnił, że wykonał zobowiązanie dostawy części

zamiennych na kwotę określoną w przedpłacie.

Sąd Okręgowy uznał za niezasadny zarzut braku legitymacji czynnej

powoda. Powód zawarł bowiem ze spółką P. w dniu 14 grudnia 2001 r. umowę

factoringu. W zapisie tej umowy znajduje się postanowienie, że przelewy będą

dokonywane na rzecz osób trzecich za ich zgodą. W wykonaniu poleceń powoda

spółka P. dokonywała wpłat na rzecz pozwanego od października 2003 r. do

stycznia 2004 r. Przyjmowanie tych wpłat i nie kwestionowanie przed procesem ich

prawidłowości, należało uznać za domniemane wyrażenie zgody przez pozwanego

na dokonywanie wpłat przez spółkę P. Przelewy dokonywane przez spółkę P.

zawierały adnotację „płatne w imieniu Daewoo FSO Motor". Za nieuzasadniony

uznał Sąd Okręgowy także podniesiony przez pozwanego zarzut przedawnienia.

Wyrokiem z dnia 26 maja 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 5 sierpnia 2008 r.

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji, które przyjął za własne. Za nieuzasadnione uznał zarzuty naruszenia

prawa procesowego, w tym art. 47912

§ 1 k.p.c., który pozwany uzasadniał

dopuszczeniem dowodu z umowy factoringu. W umowie factoringu, zawartej

między powodem a interwenientem ubocznym występującym w sprawie, strony

przewidziały tzw. świadczenie na rzecz osoby trzeciej. Na tej podstawie osoba

trzecia uzyskuje tylko uprawnienie do odebrania świadczenia od dłużnika, a ten -

spełniwszy świadczenie do jej rąk - zwalnia się ze zobowiązania względem

wierzyciela. Spełnienie świadczenia na rzecz pozwanego przez spółkę P.

w imieniu powoda było skuteczne. Sąd Apelacyjny wytknął, że Sąd Okręgowy

błędnie zastosował art. 535 k.c., jako podstawę uwzględnienia żądania pozwu.

5

Z faktów przytoczonych przez powoda wynikało, że domaga się on zwrotu

świadczenia nienależnie uiszczonego pozwanemu w wykonaniu umowy z dnia

29 maja 2003 r. Zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, gdyż pozwany

nie dostarczył powodowi zamawianych części, za które powód dokonał przedpłaty

w dniu 10 października 2003 r. Uzasadniało to zastosowanie art. 410 k.c.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany, który

zaskarżył go w całości. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia

przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a

mianowicie art. 47912

§ 1 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i oparcie

rozstrzygnięcia na dowodach objętych prekluzją dowodową Spóźnione wnioski

dowodowe powoda powinny zostać oddalone, jako podlegające prekluzji

wynikającej z przepisu art. 47912

§ 1 k.p.c., a powództwo powinno zostać oddalone

wobec niewykazania przez powoda w pozwie jego legitymacji czynnej w sprawie.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut związany jest z dopuszczeniem

przez Sąd Okręgowy dowodu z dokumentu - umowy factoringowej z dnia

14 grudnia 2001 r. zawartej pomiędzy powodem i P. spółką z o.o. w W. Zgodnie z

art. 47912

§ 1 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym w chwili wniesienia pozwu, powód

był obowiązany podać w pozwie wszystkie twierdzenia oraz dowody na ich

poparcie pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba

że wykaże, iż ich powołanie w pozwie nie było możliwe albo że potrzeba powołania

wynikła później. Wbrew stanowisku wyrażonemu w skardze kasacyjnej z art. 47912

§ 1 k.p.c., według treści obowiązującej w chwili otrzymania przez powoda odpisu

sprzeciwu pozwanego od nakazu zapłaty (24 lipca 2006 r. - k. 172), nie wynikał

żaden termin do powołania przez powoda nowych twierdzeń i faktów, jeżeli ich

potrzeba pojawiła się później. Dopiero z dniem 20 marca 2007 r. znowelizowano

treść art. 47912

§ 1 k.p.c. - ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy

Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 235, poz.

1699) - w ten sposób, że powód dalsze twierdzenia i dowody na ich poparcie

6

powinien powołać w terminie dwutygodniowym od dnia, w którym powołanie ich

stało się możliwe lub wynikła potrzeba ich powołania.

Przepis zawarty w art. 47912

§ 1 k.p.c. w zakresie, w jakim określa

obowiązek powoda wskazania faktów i dowodów już w pozwie, jest adresowany do

powoda. Przepis ten wskazuje również skutek zaniechania tego obowiązku

polegający na utracie przez powoda prawa powoływania nowych faktów lub

dowodów w toku postępowania. W tym zakresie przepis ten jest adresowany także

do sądu. Konsekwencją bowiem naruszenia przez powoda obowiązku

wynikającego z art. 47912

§ 1 k.p.c., tj. zgłoszenia z opóźnieniem nowych faktów

i dowodów, jest konieczność pominięcia przez sąd w podstawie faktycznej

rozstrzygnięcia sprekludowanego faktu, a wcześniej, na etapie poprzedzającym

wydanie orzeczenia, pominięcia przeprowadzenia sprekludowanego dowodu.

Wbrew stanowisku zajętemu przez Sąd Apelacyjny możliwe jest podniesienie

zarzutu naruszenia art. 47912

§ 1 k.p.c. w razie naruszenie przez sąd obowiązków

wynikających z omawianego przepisu.

Art. 47912

§ 1 k.p.c. nie zawiera bezwzględnego zakazu zgłoszenia

przez powoda faktów i dowodów nie powołanych przez niego w pozwie.

Możliwe jest to m.in. wówczas, gdy potrzeba ich powołania wynikła później.

Ocena sądu, że zachodzą przesłanki określone w wymienionym wyżej

przepisie do dopuszczenia dowodu nie powołanego przez powoda w pozwie,

znajduje swój wyraz w postanowieniu dowodowym, dopuszczającym dowód nie

zgłoszony w pozwie, lecz później. Taka decyzja procesowa sądu nie oznacza,

że dowód ten jest przeprowadzany z urzędu. Dopuszczenie przez sąd

dowodu z urzędu dotyczy bowiem tylko dowodu, którego żadna ze stron nie

zgłosiła albo dowodu zgłoszonego przez jedną ze stron postępowania,

ale z przekroczeniem terminu prekluzyjnego do jego zgłoszenia przy

jednoczesnym braku okoliczności uzasadniających jego zgłoszenie przez

stronę w późniejszym terminie. Ani z postanowienia dowodowego, ani

z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego, nie wynika, aby dowód z umowy

factoringowej, z którego dopuszczeniem pozwany wiąże zarzut naruszenia art.

47912

§ 1 k.p.c., został przeprowadzony przez Sąd pierwszej instancji z urzędu.

Wręcz przeciwnie w uzasadnieniu wyroku, Sąd Okręgowy stwierdził, że

7

przeprowadzenie tego dowodu, nie zgłoszonego przez powoda w pozwie, było

uzasadnione tym, że potrzeba przeprowadzenia tego dowodu wynikła dopiero

z zarzutu braku legitymacji czynnej powoda podniesionego przez pozwanego

w sprzeciwie od nakazu zapłaty. Taka argumentacja świadczy o tym, że Sąd

Okręgowy przyjął, że zachodziła przesłanka określona w art. 47912

§ 1 k.p.c.

usprawiedliwiająca powołanie przez powoda nowego dowodu, nie zgłoszonego

w pozwie. Ze względu na taką argumentację Sądu pierwszej instancji

postanowienia dowodowego bezprzedmiotowa była ocena Sądu Apelacyjnego

podniesionego w apelacji zarzutu naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 47912

§ 1

k.p.c. poprzez uznanie, że jest on nieuzasadniony dlatego, że dowód z umowy

factoringowej został przeprowadzony z urzędu, co nie mogło skutkować

możliwością podniesienia skutecznego zarzutu naruszenia art. 47912

§ 1 k.p.c., lecz

najwyżej zarzutu naruszenia prawa do bezstronnego sądu i odpowiadającego mu

obowiązku przestrzegania zasady równego traktowania stron (art. 32 ust. 1 i art. 45

ust. 1 Konstytucji). Trafne są natomiast pozostałe argumenty Sądu Apelacyjnego,

a mianowicie, że art. 47912

§ 1 k.p.c. nie może być interpelowany w ten sposób,

aby nakazywał on powodowi przedstawianie wszelkich możliwych faktów

i dowodów na wypadek podniesienia jakichkolwiek zarzutów pozwanego nawet

tych, których podniesienie nie uzasadniały relacje stron poprzedzające

zainicjowanie sporu sądowego. Zasadnie przyjął Sąd Apelacyjny, zgodnie ze

stanowiskiem Sądu Okręgowego, że w sprawie obowiązkiem powoda było

wskazanie w pozwie okoliczności i dowodów dotyczących stosunku prawnego,

z którego powód wywodził swoje roszczenie, a więc faktu zawarcia umowy

sprzedaży z dnia 29 maja 2002 r., dokonania zapłaty dochodzonej pozwem kwoty

na rzecz pozwanego tytułem realizacji obowiązku wynikającego z tej umowy oraz

braku realizacji obowiązku umownego (dostawy towarów) przez pozwanego.

Powód w pozwie podał te fakty i dowody uzasadniające jego roszczenie.

Z uzasadnienia pozwu wynika także okoliczność, z którą związany był podniesiony

przez pozwanego w sprzeciwie od nakazu zapłaty zarzut braku legitymacji czynnej

powoda, że zapłaty na rzecz pozwanego kwoty, której zwrotu dochodził powód,

dokonała w imieniu powoda P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W.

Okoliczności tej pozwany przed wszczęciem procesu nie kwestionował, co wynika

8

także z dokumentów załączonych do pozwu, w szczególności z korespondencji

prowadzonej między stronami, z której wynikało, że pozwany przyznawał nie tylko

fakt otrzymania tej kwoty, ale również to, że kwotę tę zarachowywał na poczet

rozliczeń dokonywanych między nim i powodem. Ze względu na powyższe

okoliczności prawidłowe było stanowisko Sądu Apelacyjnego, że potrzeba

powołania nowego dowodu w postaci dokumentu - umowy factoringowej - pojawiła

się dopiero w związku z zarzutem podniesionym przez pozwanego braku

legitymacji czynnej powoda. Przy ocenie, dokonywanej na podstawie art. 47912

§ 1

k.p.c., czy potrzeba powołania określonego dowodu przez powoda powstała

dopiero po wniesieniu pozwu istotną okolicznością jest to czy fakt, który jest

przedmiotem nowego, pominiętego w pozwie dowodu, był między stronami sporny

przed wszczęciem postępowania sądowego i stanowił element sporu, który

spowodował wniesienie pozwu. Nie było tak w przypadku sporu sądowego

zainicjowanego przez powoda, który nie został wywołany tym, że pozwany

kwestionował fakt dokonania wpłaty kwoty 569.168,36 zł przez P. spółkę z

ograniczoną odpowiedzialnością w W. w imieniu i na rzecz powoda, lecz został

spowodowany tym, że powód kwestionował skuteczność potrącenia przez

pozwanego z uiszczonej przez P. kwoty wierzytelności, którą pozwany nabył w

drodze cesji w stosunku do powoda. Sama czynność pozwanego polegająca na

złożeniu oświadczenia o potrąceniu nabytej przez pozwanego wierzytelności wobec

powoda z kwoty, którą otrzymał pozwany od spółki P. tytułem przedpłaty na poczet

umowy sprzedaży, zawiera w sobie przyznanie, że kwota ta została zarachowana

przez pozwanego jako wpłata dokonana przez powoda. Mogło to mieć miejsce

jedynie przy akceptacji przez pozwanego faktu, że spółka P. działała w imieniu i na

rzecz powoda.

Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut procesowy nie mógł być

uwzględniony także dlatego, że pozwany utracił prawo do podnoszenia w apelacji,

a w konsekwencji także w postępowaniu kasacyjnym, zarzutu naruszenia art. 47912

§ 1 k.p.c. na skutek dopuszczenia przez Sąd pierwszej instancji dowodu z umowy

factoringowej. Ewentualne uchybienie procesowe Sądu Okręgowego poprzez

bezzasadne dopuszczenie dowodu, który uległ sprekludowaniu, przybrało postać

postanowienia dowodowego. W takim przypadku obowiązkiem pozwanego, było

9

zgłoszenie do protokołu, zgodnie z art. 162 k.p.c., zastrzeżenia o uchybieniu przez

Sąd Okręgowy przepisom postępowania, pod rygorem utraty prawa powoływania

się w dalszym postępowaniu na to uchybienie (por. uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 27 października 2005 r., III CZP 55/2005, OSNC z 2006 r. Nr 9, poz. 144,

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 października 2010 r., III CSK 248/2009, Lex

Polonica nr 2262879). Zastrzeżenie powinno obejmować zarzut prowadzenia

postępowania dowodowego na okoliczność, która uległa sprekludowaniu, jak

również dopuszczenia spóźnionego dowodu. Dowód z umowy factoringowej został

dopuszczony przez Sąd Okręgowy postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu

7 listopada 2006 r. (k. 229). Pozwany, mimo obecności na rozprawie jego

pełnomocnika, nie zgłosił do protokołu zastrzeżenia w trybie art. 162 k.p.c. na

postanowienie dowodowe. W konsekwencji pozwany utracił możliwość

podniesienia skutecznego zarzutu naruszenia art. 47912

§ 1 k.p.c. w postępowaniu

apelacyjnym, co oznacza że zarzut ten nie powinien być w ogóle przedmiotem

merytorycznej oceny Sądu drugiej instancji. Nawet więc błędna ocena Sądu drugiej

instancji, co bezzasadności tego zarzutu - co w sprawie nie miało miejsca - nie

mogła mieć wpływu na wynik sprawy przed tym Sądem.

Uwzględniając powyższe skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na

podstawie art. 39814

k.p.c.