III CZP 92/10

Uchwała z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 92/10

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marta Romańska

Sędzia SA Jan Kremer

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jacka K. przeciwko Skarbowi

Państwa – Ministrowi Skarbu Państwa o pozbawienie tytułu wykonawczego

wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 19

listopada 2010 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w

Gliwicach postanowieniem z dnia 14 lipca 2010 r.:

„Czy skuteczne złożenie wniosku o wyjawienie majątku stanowi w rozumieniu

art. 123 § 1 pkt 1 k.c. czynność przedsięwziętą bezpośrednio w celu zaspokojenia

roszczenia i czy przerywa ono bieg przedawnienia?"

podjął uchwałę:

Złożenie wniosku o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku (art. 913 i

nast. k.p.c.) nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia stwierdzonego

prawomocnym orzeczeniem sądu.

Uzasadnienie

W pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa, Ministrowi Skarbu

Państwa powód Jacek K. wniósł o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego,

tj. nakazu zapłaty wydanego przez Sąd Rejonowy w Gliwicach w dniu 11 stycznia

1993 r., zobowiązującego powoda do zapłaty na rzeczy Funduszu Rozwoju Rynku i

Demonopolizacji Handlu w likwidacji w W. kwoty 450 991 500 zł sprzed

denominacji, zaopatrzonego w dniu 15 października 1993 r. w klauzulę

wykonalności, „przeniesioną” postanowieniem z dnia 18 lipca 2007 r. na

pozwanego.

Sąd Rejonowy w Gliwicach wyrokiem z dnia 28 stycznia 2010 r. uwzględnił

powództwo, stwierdzając przedawnienie roszczenia objętego tytułem. Ustalił

również, że wprawdzie pierwotny wierzyciel wszczął postępowanie egzekucyjne

przeciwko powodowi, ale uległo ono umorzeniu z mocy prawa (art. 823 k.p.c.), w

związku z czym czynność ta, podobnie jak wniosek o wyjawienie majątku, oddalony

postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2002 r., nie przerwała biegu 10-letniego terminu

przedawnienia przewidzianego w art. 125 k.c. Oceniając skutki wniosku o

wyjawienie majątku z punktu widzenia art. 123 § 1 pkt 1 k.c., Sąd Rejonowy uznał,

że nie jest to czynność przedsiębrana bezpośrednio w celu dochodzenia lub

ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia.

Rozpoznając apelację Skarbu Państwa, w której podniesiono m.in., że

wniosek o wyjawienie majątku spowodował przerwę biegu przedawnienia

roszczenia określonego w tytule wykonawczym, Sąd Okręgowy powziął poważne

wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W doktrynie prawa procesowego cywilnego dominuje pogląd, podzielany

przez Sąd Najwyższy orzekający w niniejszej sprawie, że wyjawienie majątku jest

pomocniczym środkiem egzekucji, pozwalającym uzyskać bezpośrednio od

dłużnika – przy ewentualnym zastosowaniu przymusu – informacje o jego stanie

majątkowym, niezbędne do wszczęcia albo prowadzenia toczącej się już egzekucji.

Tworzy ono zamkniętą całość, nie mając zasadniczego, bezpośredniego wpływu na

zainicjowanie lub tok postępowania egzekucyjnego, a jego podstawowym i jedynym

celem jest ustalenie, czy dłużnik dysponuje mieniem nadającym się do egzekucji i

gdzie się ono znajduje.

Zważywszy na treść art. 123 § 1 pkt 1 k.c., rozstrzygnięcie przedstawionego

zagadnienia prawnego zależy od ustalenia, czy wniosek o nakazanie dłużnikowi

wyjawienia majątku, składany – co oczywiste – do sądu (art. 914 § 1 k.p.c.), jest

czynnością przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo

zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Najistotniejsza jest ocena prawna

sformułowania „przedsięwziąć bezpośrednio w celu”, budzącego zarówno w

piśmiennictwie, jak i w judykaturze najwięcej kontrowersji. Poglądy wyrażane w tym

zakresie można zgrupować wokół dwu podstawowych tez.

Twierdzi się, że czynność zostaje przedsięwzięta bezpośrednio w określonym

celu – w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c. – wtedy, gdy jej dokonanie jest dla

osiągnięcia tego celu niezbędne. Inaczej mówiąc, dochodzenie, ustalenie,

zaspokojenie lub zabezpieczenie roszczenia nie jest bez podjęcia tej czynności

możliwe. Przy takim ujęciu nie ma znaczenia, czy przedsięwzięcie określonej

czynności jest wystarczające do osiągnięcia celu; istotne jest to, aby podjęcie

czynności było z prawnego punktu widzenia dla osiągnięcia tego celu konieczne.

Zgodnie z innym poglądem, bardziej liberalnym, określenie czynności

przedsięwziętej bezpośrednio w celu określonym w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. jest oparte

na założeniu obiektywnej skuteczności, a więc możliwości – nie konieczności –

osiągnięcia zamierzonego celu za pomocą dokonywanej czynności. W takim ujęciu

czynnością przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia,

zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia jest tylko taka czynność, która może

doprowadzić do jednego z wymienionych celów.

Niezależnie od tego, który z przedstawionych poglądów jest trafny, uznanie

złożenia wniosku o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku za czynność

powodującą przerwę biegu przedawnienia roszczenia stwierdzonego prawomocnym

orzeczeniem sądu nie może być uznane za uzasadnione; wyjawienie majątku, jako

pomocniczy środek egzekucji pozwalający jedynie uzyskać od dłużnika informacje o

jego stanie majątkowym, nie jest ani niezbędne do osiągnięcia celu w postaci

zaspokojenia roszczenia, ani nie może do tego doprowadzić, gdyż w tym wypadku

konieczne jest wystąpienie z wnioskiem o wszczęcie egzekucji.

Przy uwzględnieniu, że funkcję podobną do wyjawienia majątku pełnią w

postępowaniu egzekucyjnym – niejednokrotnie bardziej efektywnie – czynności

przewidziane w art. 761, 7971

i 801 k.p.c., a nie może być wątpliwości, że ich

podjęcie nie powoduje skutku unormowanego w art. 123 § 1 pkt 1 k.c., należało

orzec, jak na wstępie.