III CZP 97/10

Uchwała z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 97/10

Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marta Romańska

Sędzia SA Jan Kremer

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii S., Iwony S. i Mariusza S. przy

uczestnictwie Leszka K. i Krystyny K. o rozgraniczenie, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 19 listopada 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Lublinie postanowieniem z dnia 22 lipca

2010 r.:

"Czy w sprawie o rozgraniczenie nieruchomości sąd drugiej instancji związany

jest zakresem zaskarżenia wskazanym w apelacji, jeżeli zakres ten odnosi się

jedynie do rozstrzygnięcia o rozgraniczeniu nieruchomości tylko na pewnym

odcinku granicy, będącej przedmiotem całego rozstrzygnięcia sądu pierwszej

instancji?"

podjął uchwałę:

W sprawie o rozgraniczenie nieruchomości sąd drugiej instancji nie jest

związany wskazanym w apelacji zakresem zaskarżenia, obejmującym tylko

fragment granicy, która była przedmiotem rozgraniczenia.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy w Lublinie

rozgraniczył nieruchomość objętą księgą wieczystą nr 104266, składającą się m.in.

z działki nr 180, będącą własnością Tadeusza S., oraz nieruchomość objętą księgą

wieczystą nr 126818, składającą się m.in. z działek nr 109 i 132, stanowiącą

własność Tadeusza i Marii małżonków S., z nieruchomością objętą księgą

wieczystą nr 26410, w skład której wchodzą m.in. działki nr 181, 110 i 133,

stanowiącą własność uczestnika Leszka K. – wszystkie nieruchomości położone w

S.W., w gminie B. Ustalił granicę między wskazanymi nieruchomościami na

podstawie opinii biegłego geodety, odwołując się do sporządzonego przez niego

projektu oraz do nakreślonej przez niego linii czerwonej oraz zaznaczonych

punktów granicznych.

Apelację złożyli wnioskodawcy, zaskarżając postanowienie Sądu pierwszej

instancji w części dotyczącej rozgraniczenia działek nr 180 i 181, z tym że

„zaskarżeniem objęte jest ustalenie granicy jedynie na odcinku od pasa drogowego

oznaczonego pkt 191, 190 do 188”. Wnieśli o zmianę orzeczenia Sądu Rejonowego

w zaskarżonej części przez ustalenie granicy „według linii koloru niebieskiego”.

Rozpoznając apelację, Sąd Okręgowy powziął poważne wątpliwości, którym

dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota tzw. postanowień niepodzielnych (integralnych), podejmowanych w

postępowaniu nieprocesowym, polega na tym, że – ze względu na charakter

orzeczenia oraz wymagania wypływające z prawa materialnego – dotyczą całości

przedmiotu sprawy; poszczególne rozstrzygnięcia są ze sobą tak ściśle powiązane

oraz wzajemnie uzależnione i uwarunkowane, że niedopuszczalne jest orzekanie o

nich odrębnie ani – już po wydaniu orzeczenia – częściowe uprawomocnianie.

Typowym przykładem takich postanowień są orzeczenia co do istoty sprawy

wydawane w sprawach o zniesienie współwłasności, dział spadku oraz podział

majątku wspólnego między małżonkami po ustaniu wspólności majątkowej (por. np.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1977 r., III CZP 7/77, OSNCP 1977, nr

11, poz. 205 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1999 r., I

CKN 379/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 59).

Jedną z istotnych konsekwencji niepodzielności orzeczeń jest modyfikacja

reguł ich zaskarżania; przyjmuje się w szczególności, że apelacja wymierzona

przeciwko części postanowienia jest traktowana jako skierowana przeciwko całemu

orzeczeniu, co w praktyce oznacza, iż sąd drugiej instancji może wyjść poza

granice wskazane w środku odwoławczym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

17 listopada 2009 r., III CZP 83/09, OSNC 2010, nr 5, poz. 69). Może także, jeżeli

przedmiot zaskarżenia pozostaje w nierozerwalnym związku z inną częścią lub

całością orzeczenia, uchylić je na niekorzyść skarżącego (por. np. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1961 r., 1 CZ 91/61, OSN 1962, nr 4, poz. 143 i z

dnia 7 listopada 1964 r., III CR 294/64, OSNCP 1965, nr 7-8, poz. 130,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 1997 r., I CKN 57/97, OSNC

1997, nr 11 poz. 166, oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1977 r., III

CZP 7/77). W konsekwencji tylko wyjątkowo, gdy jest oczywiste, że uchylenie

określonego rozstrzygnięcia zawartego w orzeczeniu działowym nie może mieć

wpływu na zasadnicze rozstrzygnięcie o samym podziale, możliwe jest uchylenie

postanowienia tylko w części zaskarżonej (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 maja 2008 r., III CZP 26/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 90).

Oceny, czy cechę niepodzielności – i w jakim zakresie – można przypisać

także postanowieniu o rozgraniczeniu nieruchomości, zależy od oceny charakteru

tego postanowienia. Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. – Prawo

geodezyjne i kartograficzne (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 193, poz. 1287 ze zm. –

dalej: „Pr.g.k.”) w związku z art. 152 i 153 k.c., rozgraniczenie nieruchomości ma na

celu ustalenie przebiegu ich granic według określonych kryteriów, przy czym

rozgraniczeniu podlegają, w miarę potrzeby, wszystkie albo niektóre granice

określonej nieruchomości z przyległymi nieruchomościami lub innymi gruntami.

Zakres rozgraniczenia, tj. granice, które mają być w postępowaniu

rozgraniczeniowym ustalone, jest określany przez wnioskodawcę, przy czym w

postępowaniu przed sądem zależy także od zakresu objętego przekazaniem

sprawy (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1948 r., Lu.C.

581/48, "Przegląd Notarialny" 1949, nr 9-10, s. 346, oraz postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 4 sierpnia 1999 r., II CKN 548/08, OSNC 2000, nr 2, poz. 40 i z

dnia 16 sierpnia 1999 r., III CKN 323/98, nie publ.).

Rozgraniczenie polega na określeniu (wznowieniu) położenia punktów i linii

granicznych, a następnie utrwaleniu ich znakami granicznymi na gruncie

(stabilizacji) oraz sporządzeniu odpowiednich dokumentów (operatów

rozgraniczeniowych, obejmujących dokumentację rozgraniczeniową i techniczną).

W postępowaniu przed sądem do tych dokumentów należą także opinie biegłych

geodetów, którzy wielokrotnie – na skutek zaognionych sporów granicznych i

rozbieżnych żądań uczestników – sporządzają projekt przebiegu granicy w kilku

wariantach. Następnie sąd, kierując się przesłankami określonymi w art. 153 k.c.

oraz wynikami postępowania dowodowego, wytycza granicę według wybranego

wariantu oraz konkretnych punktów i linii, oznaczanych różnymi kolorami oraz

literami lub cyframi; opinia biegłego geodety, do której sąd się odwołuje, jest

wówczas składnikiem orzeczenia.

Nie ulega wątpliwości, że rozstrzygnięcie o przebiegu granicy między

określonymi nieruchomościami, na oznaczonym odcinku lub ciągu odcinków, jest

niepodzielne zarówno w tym sensie, że wyznaczona linia (prosta lub łamana) musi

mieć punkty wspólne tworzące jej ciągłość, jak i w tym znaczeniu, że nie może być

podważana w środku odwoławczym tylko w części, na wybranym fragmencie, w

izolacji od reszty granicy. W związku z tym należy uznać, że zaskarżenie

postanowienia o rozgraniczeniu obejmujące tylko fragment granicy między

konkretnymi nieruchomościami, która była przedmiotem orzeczenia, oznacza

zakwestionowanie tej granicy w całości. W przeciwnym razie, przy ścisłym

związaniu zakresem zaskarżenia, uwzględnienie apelacji przez ustalenie granicy na

„zaskarżonym” odcinku w inny sposób, według innego wariantu przedstawionego

przez biegłego geodetę i przez oparcie orzeczenia na innej przesłance

rozgraniczenia przewidzianej art. 153 k.c., mogłoby spowodować oderwanie tego

odcinka granicy od reszty linii granicznej i pozbawienie go punktów stycznych z tą

linią. Doprowadziłoby to do podważenie celu i sensu rozgraniczenia, jak też

uniemożliwiłoby wykonanie orzeczenia, należy bowiem pamiętać, że – pełniąc

funkcje wieczystoksięgowe i ewidencyjne (por. art. 37 ust. 2 Pr.g.k.) – jest ono także

tytułem egzekucyjnym podlegającym zaopatrzeniu w klauzulę wykonalności (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 1972 r., III CRN 115/72,

OSNCP 1973, nr 2, poz. 34, oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia

1968 r., III CZP 102/69, OSNCP 1969, nr 9, poz. 155 i z dnia 18 września 1989 r.,

III CZP 79/89, OSNCP 1990, nr 7-8, poz. 95; por. także art. 36 Pr.g.k.).

Na uboczu należy zastrzec, że poczynione uwagi dotyczące zaskarżania

orzeczeń tylko w odniesieniu do fragmentu granicy nie obejmują przypadków, w

których orzeczono o rozgraniczeniu jednej nieruchomości z kilkoma innymi

nieruchomościami. W takiej sytuacji, zbliżonej do kumulacji żądań, uczestnicy mogą

wnieść apelację tylko w odniesieniu do tej granicy, która dotyczy określonych

nieruchomości, nie zaskarżając ustalonych granic w pozostałej części; związanie

sądu drugiej instancji wskazanym w apelacji zakresem zaskarżenia nie doznaje

wówczas jakichkolwiek modyfikacji.

W konsekwencji orzeczono, jak w uchwale.