I PK 78/10

Sygn. akt I PK 78/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Krzysztofa B.

przeciwko "ENION GRUPA TAURON" Spółce Akcyjnej - Zakładowi

Energetycznemu

o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 września 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 2700

(dwa tysiące siedemset złotych) tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

2

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 25

września 2009 r. zmienił zaskarżony przez stronę pozwaną wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 10 kwietnia 2009 r., którym zasądzono od „Enion Grupa

Tauron” SA– Zakładu Energetycznego kwotę 254.846 zł tytułem odszkodowania za

naruszenie gwarancji zatrudnienia, w ten sposób, że oddalił powództwo.

Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji,

zgodnie z którymi powód był pracownikiem strony pozwanej od 12 października

1998 r., zatrudnionym od 1 lipca 1999 r. w wymiarze połowy etatu na stanowisku

asystenta prawnego do spraw obsługi odbiorców. W dniu 26 kwietnia 2006 r. strona

pozwana rozwiązała z powodem umowę o pracę w trybie art. 52 § 1 pkt 1 k.p., tj.

bez wypowiedzenia z winy pracownika z powodu ciężkiego naruszenia obowiązków

pracowniczych. Prawomocnym wyrokiem z dnia 4 lutego 2008 r. w sprawie VII P

…/06 Sąd Rejonowy zasądził od pozwanej na rzecz powoda odszkodowanie za

niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę, uznając że brak było w

oświadczeniu woli pracodawcy konkretnej przyczyny uzasadniającej rozwiązanie

umowy w takim trybie. Pismem z dnia 8 czerwca 2008 r. powód zwrócił się do

pozwanej z wezwaniem o wypłacenie jednorazowego odszkodowania –

rekompensaty z tytułu naruszenia przez pracodawcę gwarancji zatrudnienia

wynikającej z Umowy Społecznej zawartej w dniu 19 marca 2004 r. pomiędzy

pozwaną a organizacjami związkowymi. Pozwana nie zaspokoiła tego roszczenia.

Stanowiąca źródło prawa pracy Umowa Społeczna przewidywała w § 9 ust. 1, że

pracodawca zobowiązuje się zapewnić trwałość stosunku pracy wszystkim

pracownikom, o których mowa w § 1 tej umowy, w okresie 10 lat od dnia jej wejścia

w życie (co nastąpiło 22 lipca 2004 r.). W szczególności oznaczało to, że spółka nie

będzie dokonywała zwolnień grupowych i indywidualnych z przyczyn

niedotyczących pracowników, bez względu na zakres zmian organizacyjnych,

ekonomicznych i technologicznych dokonywanych u pracodawcy. Zgodnie z § 11

ust. 1 lit. b Umowy, gwarancja zatrudnienia nie dotyczy pracowników, z którymi

rozwiązano umowę o pracę z przyczyn przez nich zawinionych na podstawie art. 52

k.p., jednakże pod warunkiem, że oświadczenie woli pracodawcy o rozwiązaniu

umowy o pracę jest uzasadnione i nie narusza obowiązujących przepisów (§ 11 ust.

3

2 Umowy).

W rozważaniach prawnych Sąd drugiej instancji przyjął, że wynikająca z

Umowy Społecznej gwarancja zatrudnienia ma przede wszystkim chronić trwałość

stosunku pracy i zapobiegać jego rozwiązaniu w okresie ochronnym. Tym samym

przewidziana w § 12 Umowy rekompensata może być dochodzona tylko wówczas,

gdy chronionego stosunku pracy nie można utrzymać mimo skorzystania przez

uprawnionego pracownika z przysługujących mu środków prawnych. Powód

tymczasem w trakcie postępowania sądowego w sprawie VII P …/06 zrezygnował z

pierwotnie dochodzonego roszczenia o przywrócenie do pracy na rzecz

odszkodowania za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę bez

wypowiedzenia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w sytuacji dobrowolnej rezygnacji

przez pracownika z możliwości dalszego świadczenia pracy na rzecz

odszkodowania przestało istnieć zobowiązanie pozwanej do spełnienia świadczenia

wynikającego z Umowy Społecznej. Celem nadrzędnym wprowadzenia gwarancji

zatrudnienia jest bowiem zachowanie pracy, a dopiero wówczas, gdyby to było

niemożliwe, uzyskanie rekompensaty za utratę pracy. Tym samym powodowi taka

rekompensata nie przysługuje, albowiem miał możliwość powrotu do pracy, z której

to możliwości dobrowolnie zrezygnował.

Powód wywiódł skargę kasacyjną od tego wyroku, opierając ją na:

1. naruszeniu prawa materialnego, tj. art. 56 § 1 k.p. w związku z art. 45 § 1

k.p. i w związku z § 11 ust. 1 – 3 Umowy Społecznej z dnia 19 marca 2004 r.

przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że zasądzenie na

rzecz pracownika z tytułu bezprawnego rozwiązania umowy o pracę bez

wypowiedzenia – odszkodowania określonego przepisem art. 45 § 1 k.p.,

wyłącza możliwość skutecznego dochodzenia przez takiego pracownika

odszkodowania z Umowy, mimo stwierdzenia bezprawności rozwiązania

stosunku pracy oraz na niezastosowaniu § 11 ust. 1 i 3 powołanej umowy na

skutek pominięcia okoliczności, iż zgodnie z § 11 ust. 3 Umowy

odszkodowanie to przysługuje pracownikowi niezależnie od innych

świadczeń należnych na mocy obowiązujących przepisów prawa;

2. naruszeniu przepisów postępowania, tj. art. 328 § 2 k.p.c. wskutek

nieustosunkowania się i nieprzytoczenia podstawy prawnej uznania, że

4

zmiana żądania pozwu z roszczenia o przywrócenie do pracy na żądanie

odszkodowania wyłącza możliwość stosowania postanowień Umowy

Społecznej w sprawie gwarancji zatrudnienia, co miało istotny wpływ na

wynik postępowania, ponieważ mając na uwadze zgromadzony w sprawie

materiał dowodowy, w tym w szczególności ustalenie, że rozwiązanie

umowy o pracę było bezprawne, a zmiana roszczenia przez pracownika w

trakcie postępowania jest dopuszczalna, sprawia, że roszczenie powoda

było zasadne i nie powinno zostać oddalone.

Wskazując takie zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz

o zasądzenie na rzecz powoda kosztów postępowania kasacyjnego, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy oraz o zasądzenie

na rzecz powoda kosztów postępowania kasacyjnego.

Strona pozwana wniosła o odrzucenie, odmowę przyjęcia do rozpoznania,

ewentualnie o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jej rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39813

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w

granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw. Jest więc związany granicami

skargi kasacyjnej wyznaczonymi jej podstawami, co oznacza, że nie może

uwzględniać naruszenia żadnych innych przepisów niż wskazane przez

skarżącego. Sąd Najwyższy nie jest bowiem uprawniony do samodzielnego

dokonywania konkretyzacji zarzutów lub też stawiania hipotez co do tego, jakiego

aktu prawnego (przepisu) dotyczy podstawa skargi. Nie może także zastąpić

skarżącego w wyborze podstawy kasacyjnej, jak również w przytoczeniu przepisów,

które mogłyby być naruszone przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia. Sąd

Najwyższy może zatem skargę kasacyjną rozpoznawać tylko w ramach tej

podstawy, na której ją oparto, odnosząc się jedynie do przepisów, których

naruszenie zarzucono.

W tym kontekście należy zwrócić uwagę, że zarzuty skarżącego dotyczące

naruszenia art. 56 § 1 k.p. w związku z art. 45 § 1 k.p. i w związku z § 11 ust. 1 – 3

Umowy Społecznej w ogóle nie odnoszą się do podstawy prawnej zaskarżonego

5

wyroku. Z motywów tego orzeczenia wynika bowiem, że Sąd Apelacyjny, powołując

się na treść § 9 Umowy Społecznej, przyjął, że społeczno – gospodarczym

przeznaczeniem prawa do odszkodowania przewidzianego w § 12 tej Umowy jest

zrekompensowanie pracownikowi szkody, polegającej na niemożliwości dalszego

świadczenia pracy na rzecz pozwanej z przyczyn od pracownika niezależnych.

Odmawiając powodowi prawa do takiego odszkodowania z tej przyczyny, iż „miał

możliwość powrotu do pracy u pozwanego, z której to możliwości dobrowolnie

zrezygnował” Sąd odwoławczy faktycznie przyjął więc, że żądanie powoda jest

sprzeczne ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem prawa do

odszkodowania przewidzianego Umową Społeczną, co uzasadnia oddalenie

powództwa (art. 8 k.p.). Inaczej rzecz ujmując, Sąd Apelacyjny uznał, że w sytuacji,

gdy pracownik kieruje się wyłącznie chęcią uzyskania odszkodowania z tytułu

naruszenia gwarancji zatrudnienia, a nie potrzebą odzyskania pracy, istnieje

podstawa do oceny jego żądania jako sprzecznego z celem, któremu ma służyć

rekompensata, przewidziana w § 12 Umowy Społecznej na wypadek naruszenia

gwarancji zatrudnienia wynikającej z § 9 tej Umowy. Skarżący tymczasem nie

powołał się ani na naruszenie § 9 i § 12 Umowy Społecznej, ani na naruszenie art.

8 k.p., co powoduje, że skarga kasacyjna nie może być uznana za opierającą się

na usprawiedliwionej podstawie.

Wskazać należy ponadto, że klauzula generalna, zawarta w art. 8 k.p.,

zwana niekiedy „klauzulą nadużycia prawa", ma swoje historyczne ugruntowanie, a

jej odpowiedniki można znaleźć w systemach prawnych wielu państw. Klauzule

generalne nie są typowym przykładem stosowanych przez ustawodawcę zwrotów

niedookreślonych, ponieważ odsyłają do systemu norm pozaprawnych, między

innymi moralnych, o nieostrych - z natury rzeczy - zakresach znaczeniowych.

Klauzula generalna (klauzula nadużycia prawa) „współistnieje" z całym systemem

prawa cywilnego i - zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego - musi być brana

pod uwagę przez sądy przy rozstrzyganiu każdej sprawy. Na podstawie tego

przepisu każde działanie albo zaniechanie może być uznane za nadużycie prawa,

jeśli występuje jedna z dwóch przesłanek: obiektywna sprzeczność ze społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem prawa lub obiektywna sprzeczność z zasadami

współżycia społecznego. Z samej istoty rzeczy - ze względu na przedmiot, którym

6

jest nadużycie prawa podmiotowego - zaskarżona norma ma charakter ogólny w

znacząco wyższym stopniu od innych instytucji prawnych, czym otwiera pole dla

wykładni sądowej. Treść klauzuli generalnej zawarta w art. 8 k.p. ujęta jest

przedmiotowo, a nie podmiotowo. Nie kształtuje ona praw podmiotowych, nie

zmienia i nie modyfikuje praw, jakie wynikają z innych przepisów prawa. Przepis ten

upoważnia sąd do oceny, w jakim zakresie, w konkretnym stanie faktycznym,

działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie jego

prawa i nie korzysta z ochrony prawnej. Stosowanie art. 8 k.p. (podobnie jak art. 5

k.c.) pozostaje zatem w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności

konkretnej sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2003

r., I PK 558/02, OSNP 2004 nr 16, poz. 283). W oderwaniu od tych konkretnych

okoliczności nie można formułować ogólnych dyrektyw co do stosowania tego

przepisu (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28 listopada 1967 r., I PR 415/67,

OSPiKA 1968 nr 10, poz. 210, z glosą Z. Ziembińskiego oraz uchwałę z 17 stycznia

1974 r., III PZP 34/73, OSNCP 1975 nr 1, poz. 4; PiP 1978 nr 7, s. 161 z glosami S.

Sołtysińskiego i Z. Ziembińskiego). Ocena, czy w konkretnym przypadku ma

zastosowanie norma art. 8 k.p., mieści się w granicach swobodnego uznania

sędziowskiego. Sfera ta w ramach postępowania kasacyjnego może podlegać

kontroli tylko w przypadku szczególnie rażącego i oczywistego naruszenia (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 1970 r., III PRN 39/70, OSNCP 1971 nr 3,

poz. 53; PiP 1972 nr 10, s. 170, z glosą K. Piaseckiego; z 15 września 1999 r., III

CKN 339/98, OSNC 2000 nr 3, poz. 58; OSP 2000 nr 4, poz. 66, z glosą A.

Szpunara; z 4 lipca 2002 r., I CKN 837/00, LexPolonica nr 376352 oraz z 30

października 2003 r., IV CK 151/02, LexPolonica nr 1630441). Przepis art. 8 k.p.

zapobiega nadużyciu prawa przez jego wykonywanie. Ocena, czy ze względu na

sprzeczność ze społeczno - gospodarczym przeznaczeniem prawa roszczenie nie

zasługuje na ochronę musi być zatem odniesiona do warunków istniejących w

chwili wykonywania uprawnienia. Będące przedmiotem sporu w niniejszej sprawie

prawo do odszkodowania w związku z naruszeniem gwarancji zatrudnienia było

realizowane po zakończeniu sporu sądowego odnoszącego się do niezgodnego z

prawem rozwiązania umowy o pracę z powodem bez wypowiedzenia, w trakcie

którego powód zrezygnował z roszczenia o przywrócenie do pracy, domagając się

7

wyłącznie odszkodowania. Z motywów zaskarżonego wyroku wynika, iż Sąd

Apelacyjny wziął pod uwagę okoliczność modyfikacji powództwa w sprawie

dotyczącej rozwiązania umowy o pracę właśnie w kontekście oceny, czy roszczenie

powoda w niniejszej sprawie zasługuje na ochronę z uwagi na społeczno –

gospodarcze przeznaczenie prawa do rekompensaty za utratę zatrudnienia, a nie

dlatego, iżby przedmiotową zmianę powództwa uznał za niedopuszczalną, czy że

zasądzenie odszkodowania uznał za niewystarczające dla stwierdzenia

niezgodności z prawem rozwiązania umowy o pracę z powodem w kontekście

postanowień Umowy Społecznej. Sformułowany przez skarżącego zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c w sposób wskazany w skardze jest zatem

nieuzasadniony.

Skarga kasacyjna okazała się być więc pozbawiona usprawiedliwionych

podstaw, wobec czego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c. i art. 39821

w

związku z art. 108 § 1 oraz art. 98 i 99 k.p.c., orzekł jak w sentencji.