I UK 167/10

Wyrok z dnia 24 listopada 2010 r.

I UK 167/10

Stanowisko sądu administracyjnego wyrażone w uzasadnieniu wyroku

nie wiąże w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych należącej do właści-

wości sądu powszechnego (art. 1 i art. 2 § 1 k.p.c.).

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Zbigniew Hajn, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 listopa-

da 2010 r. sprawy z odwołania Ewy S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziałowi w K. o zapłatę składek, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 26 listopada 2009 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Krakowie oddalił apelację wnioskodawczyni Ewy S. od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 25

maja 2009 r. oddalającego odwołanie wnioskodawczyni od decyzji Zakładu Ubezpie-

czeń Społecznych-Oddziału w K. z dnia 12 grudnia 2008 r., zobowiązującej ją do za-

płaty składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy, z odset-

kami za okres od lutego 1999 r. do marca 2003 r. w łącznej kwocie 40.527,01 zł.

W sprawie tej ustalono, że po zweryfikowaniu zgłaszanych przez wnioskodaw-

czynię przerw w prowadzeniu działalności gospodarczej organ rentowy decyzją z

dnia 23 października 2004 r. objął ją ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia pozarolni-

czej działalności gospodarczej od 1 stycznia 1999 r. do 18 marca 2003 r. i równocze-

śnie skierował do niej zawiadomienie informujące ją o obowiązku zapłaty składek za

okresy, w których została objęta ustalonym ubezpieczeniem. Sąd Okręgowy w Kra-

kowie wyrokiem z dnia 1 września 2004 r. [...] oddalił odwołanie wnioskodawczyni od

2

tej decyzji, a Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 14 lutego 2006 r. [...] od-

dalił jej apelację. Ponadto postępowanie przed organem rentowym o umorzenie na-

leżności zostało zakończone decyzją z dnia 20 listopada 2006 r. odmawiającą ich

umorzenia. W tej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 23 stycznia

2008 r. [...] oddalił skargę kasacyjną wnioskodawczyni.

Kolejną decyzją z 12 grudnia 2008 r. organ rentowy zobowiązał wnioskodaw-

czynię do zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz

Pracy, z odsetkami za okres od lutego 1999 r. do marca 2003 r., w łącznej kwocie

40.527,01 zł. W piśmie procesowym z 12 maja 2009 r. wnioskodawczyni wniosła o

zmianę tej decyzji oraz umorzenie postępowania, podnosząc zarzut powagi rzeczy

osądzonej z uwagi na rozstrzygnięcie tej sprawy wcześniejszą decyzją z dnia 23

października 2003 r.

Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że brak było

podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania z uwagi na zarzut powagi rzeczy

osądzonej, ponieważ nie występuje ani tożsamość przedmiotu sprawy, ani tożsa-

mość jej podstaw faktycznych i prawnych. Przedmiot decyzji z dnia 23 października

2003 r. oraz postępowania sądowego w sprawie [...] i [...] stanowiła wyłącznie kwe-

stia objęcia wnioskodawczyni ubezpieczeniem społecznym w sytuacji zgłaszania

przez nią od stycznia 2000 r. przerw w prowadzeniu działalności gospodarczej. Na-

tomiast przedmiotem zaskarżonej decyzji z 12 grudnia 2008 r. był wymiar należnych

do zapłaty składek. Ponadto pierwszą z wymienionych decyzji organ rentowy wydał

w oparciu o art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy systemowej, odnoszący się do spraw dotyczą-

cych przebiegu ubezpieczeń, drugą zaś na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 tej ustawy,

który dotyczy ustalania wymiaru składek i ich poboru. Odrębności obu tych kategorii

spraw i decyzji potwierdza art. 68 ust. 1 tej ustawy, który wymienia w odrębnych jed-

nostkach redakcyjnych: stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych

(lit. a) oraz wymierzanie i pobieranie składek (lit. c). Sąd Apelacyjny uznał, że

uwzględniając podstawę prawną decyzji z dnia 23 października 2003 r., ograniczają-

cą się wyłącznie do kwestii przebiegu ubezpieczeń, nie można było uznać, że w tej

decyzji ustalono również wymiar należnych z tego tytułu składek. Wprawdzie załącz-

nik do tej decyzji (zawiadomienie z dnia 23 października 2003 r.) zawierał wyliczenie

należnych składek za okres od stycznia 2000 r. do marca 2003 r., ale to miało ono

wynikający z objęcia wnioskodawczyni ubezpieczeniem jedynie charakter informa-

3

cyjny dotyczący obowiązku zapłaty należnych składek wraz z odsetkami. Ten „skład-

kowy” zakres decyzji nie był objęty kontrolą sądową w sprawie [...] oraz [...]. Sąd

Apelacyjny nie podzielił w tym zakresie odmiennego zapatrywania Naczelnego Sądu

Administracyjnego (co do „decyzyjnego” charakteru tego załącznika), który rozpoznał

sprawę wnioskodawczyni o umorzenie zaległości z tytułu składek[...], uznając, że

kwestia zasadności i prawidłowości decyzji ustalającej wysokość należnych składek i

zasad ich poboru podlega wyłącznej kognicji sądu powszechnego, a nie sądu admi-

nistracyjnego.

Sąd Apelacyjny zwrócił też uwagę, że w zaskarżonej decyzji organ rentowy

dokonał rozliczenia należności z tytułu składek za luty 1999 r. oraz od grudnia 1999 r.

do marca 2003 r. Natomiast w załączniku informacyjnym do decyzji z dnia 23 paź-

dziernika 2003 r. uwzględniono jedynie okresy od stycznia do marca 2003 r. Nie było

też przesłanek do umorzenia postępowania na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia

10 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz o

zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 141, poz. 888, zwanej dalej ustawą zmie-

niającą), ponieważ przepis ten nie ma zastosowania do przypadków, gdy przedsię-

biorca, który zgłosił czasowe zaprzestanie wykonywania działalności gospodarczej,

faktycznie wykonywał taką działalność (art. 13 ust. 2 tej ustawy), zaś Sąd Apelacyjny

w prawomocnym wyroku z dnia 14 lutego 2006 r. [...] potwierdził zasadność decyzji z

dnia 23 października 2003 r., obejmującej wnioskodawczynię obowiązkowym ubez-

pieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, co przesą-

dzało o wykonywaniu przez nią działalności w spornych okresach.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie przepisów prawa

materialnego, w szczególności: 1) art. 83a ust. 3 pkt 2 w związku z ust. 1 w związku z

art. 83a ust. 4 ustawy o systemowej, „poprzez powołanie się na ‘walor szczególny’

powagi rzeczy osądzonej i poparcie stanowiska orzeczeniami Sądu Najwyższego

dotyczącymi ustalania uprawnień do emerytur i rent oraz ich wysokości czyli szcze-

gólnego zakresu ubezpieczeń społecznych uregulowanego odrębnie w Ustawie o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w sytuacji gdy Ustawa

o systemie ubezpieczeń reguluje te kwestie odmiennie, co znajduje potwierdzenie w

Uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2005 roku sygn. akt II UZP 15/05”, 2)

art. 22 w związku z art. 20 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, przez jego nieza-

stosowanie polegające „na bezpodstawnym nie wynikającym z upoważnienia usta-

4

wowego w sytuacji wnioskodawczyni ograniczaniu wolności działalności gospodar-

czej poprzez między innymi wprowadzenia pojęcia ‘formalnego prowadzenia działal-

ności gospodarczej’ w odniesieniu do okresów podlegania ubezpieczeniom społecz-

nym w okresach objętych decyzją organu, w sytuacji gdy z ustalonego stanu faktycz-

nego wynika bezsprzecznie, iż wnioskodawczyni faktycznie nie wykonywała działal-

ności w okresach jej zawieszenia, a postępowanie wobec niej nie zostało zakończo-

ne i dlatego powinien znaleźć zastosowanie” art. 13 ust. 1 ustawy zmieniającej.

Skarżąca podniosła też zarzuty naruszenia przepisów postępowania, w

szczególności: 1) art. 379 pkt 3 w związku z art. 366 w związku z art. 244 k.p.c.,

przez nieuwzględnienie zarzutu nieważności postępowania ze względu na zaistnie-

nie podstaw do stwierdzenia powagi rzeczy osądzonej, 2) art. 366 k.p.c., przez wy-

wodzenie tożsamości przedmiotu sporu „pomiędzy tymi samymi stronami, jako

opartego na identycznej podstawie faktycznej i prawnej, z odmiennych podstaw

prawnych wskazanych w decyzji z dnia 23 października 2003 roku oraz w decyzji z

dnia 12 grudnia 2008 roku przez samą stronę (organ rentowy) przy braku zaistnienia

jakiejkolwiek zmiany okoliczności faktycznych w okresie od dnia 23 października

2003 r. do dnia wydania wyroku przez Sąd drugiej instancji”.

Jako okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano:

nieważność postępowania (art. 379 pkt 3 k.p.c.) oraz jej oczywiste uzasadnienie ze

względu na naruszenie powołanych w podstawach skargi przepisów Konstytucji RP

oraz art. 13 ust. 1 ustawy zmieniającej. Zdaniem skarżącej, w sprawie zachodziła

powaga rzeczy osądzonej ze względu na identyczną podstawę faktyczną i prawną

decyzji organu rentowego z dnia 23 października 2003 r. oraz decyzji z dnia 12 grud-

nia 2008 r. Decyzja z dnia 23 października 2003 r., mimo braku powołania właści-

wych podstaw prawnych, dotyczyła zarówno objęcia ubezpieczeniami społecznymi,

jak i ustalenia wymiaru składek i ich poboru, a jej podstawę prawną stanowił, poza

powołanym w niej art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy systemowej, także niepowołany w niej

wprost art. 83 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, o czym świadczą załącznik do tej decyzji oraz

zawiadomienie z dnia 23 października 2003 r. ustalające wymiar składek i pobór

składek w terminie do dnia 7 listopada 2003 r. Załącznik ten, jak stwierdził Naczelny

Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 stycznia 2008 r. [...], stanowił integralną

część decyzji, bowiem ustalał wymiar składek, którymi objęto skarżącą. Niezrozu-

miałe dla skarżącej jest przy tym „dlaczego pogląd sądu administracyjnego, co do

5

charakteru załącznika do decyzji, jest mniej wartościowy niż pogląd sądu powszech-

nego, zwłaszcza że w tym zakresie Sąd II instancji podzielił niczym nieuzasadnione

twierdzenie strony postępowania czyli ZUS o jego informacyjnym charakterze”. Po-

nadto obie decyzje dotyczą także tego samego okresu od stycznia 1999 r. do marca

2003 r.

W ocenie skarżącej, wobec braku przepisów rangi ustawowej regulujących

okresowe bądź czasowe zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, nie-

dopuszczalne było stosowanie przez organ rentowy interpretacji przepisów ograni-

czających wolność działalności gospodarczej do dnia uchwalenia ustawy zmieniają-

cej. „Sytuacja zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przez przedsię-

biorcę poprzez dokonanie wyrejestrowania z ubezpieczeń, nie mogła być traktowana

jako dalsze prowadzenie działalności, do chwili jej likwidacji, jako naruszającej prze-

pis art. 22 Konstytucji RP statuujący prawo do czasowego jej nieprowadzenia wobec

braku jakichkolwiek ograniczeń ustawowych w tym zakresie”.

W konsekwencji skarżąca wniosła o zniesienie w całości postępowania przed

Sądami obu instancji jako dotkniętego nieważnością i przekazanie sprawy w całości

do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji wraz z rozstrzygnięciem o

kosztach postępowania za wszystkie instancje w sprawie według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się bezzasadna. Chybiony był zarzut nieważności

postępowania z art. 379 pkt 3 k.p.c., zważywszy że skarżąca odwołała się do pra-

womocnego wyroku w innej sprawie dotyczącej podlegania ubezpieczeniu społecz-

nemu, która zakończyła się niekorzystnym dla niej prawomocnym wyrokiem Sądu

Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 lutego 2006 r. [...] oddalającym jej apelację od

wyroku oddalającego jej odwołanie od decyzji o podleganiu ubezpieczonej ubezpie-

czeniom społecznym i zdrowotnym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności. Z

uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 1 września 2004 r. [...] w

tamtej (innej) sprawie o podleganie ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu, Sąd

ten rozstrzygał wyłącznie kwestię podlegania ubezpieczonej określonemu tytułowi

ubezpieczeń (z prowadzonej pozarolniczej działalności), uznając, że ubezpieczona

„nie wykazała jednak aby oprócz zgłaszania zawieszenia działalności podjęła jakie-

6

kolwiek czynności mogące, zdaniem sądu świadczyć, że w okresach gdy faktycznie

nie wykonywała działalności, a objętych zaskarżoną decyzją, dążyła do zakończenia

działalności gospodarczej”. Prawomocne ustalenie podlegania ubezpieczeniom z

tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności potwierdził Sąd drugiej instancji odda-

lając wyrokiem z dnia 14 lutego 2006 r. apelację ubezpieczonej. W takich okoliczno-

ściach sprawy dopuszczalne i uzasadnione było stanowisko, że wyliczenie zaległości

składkowych ze stwierdzonego decyzją z dnia 23 października 2003 r. tytułu podle-

gania ubezpieczonej ubezpieczeniu społecznemu z racji prowadzonej pozarolniczej

działalności, które było zawarte w załączniku do tej decyzji, miało charakter informa-

cyjny, a co istotne nie zostało objęte kontrolą sądową w sprawie „o podleganie ubez-

pieczeniu społecznemu”. Przesądzające było jednak to, że w poprzednim prawo-

mocnie zakończonym postępowaniu o ustalenie podlegania ubezpieczeniom spo-

łecznym na podstawie art. 68 ust. 1 ustawy systemowej Sądy obu instancji uznały, że

w okresach wielokrotnie deklarowanego czasowego zaprzestania wykonywania po-

zarolniczej działalności ubezpieczona „faktycznie” nie zaprzestała wykonywania tej

działalności i z tego tytułu podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym i

zdrowotnym. Równocześnie przedmiotem badania ani rozstrzygnięcia wymienionych

orzeczeń nie były wymiar i wyliczenie wysokości należnych składek na ubezpiecze-

nia społeczne z potwierdzonego tytułu podlegania ubezpieczeniu skarżącej jako

osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, choć wymiar i wyliczenie zaległych

składek z tego tytułu były zawarte w załączniku do decyzji stwierdzającej podleganie

temu (potwierdzonemu) tytułowi ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 366 k.p.c.

wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z

podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Wykluczone było zatem stwier-

dzenie powagi rzeczy osądzonej w sprawie o zapłatę składek na ubezpieczenie

społeczne na podstawie wcześniej ustalonego w prawomocnie zakończonym postę-

powaniu tytułu i obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu ubezpieczonej

jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, w którym przedmiotem sporu i

rozstrzygnięcia nie były składki (ich wymiar i wysokość wraz z odsetkami) za okresy

podlegania ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działal-

ność, w których ubezpieczona deklarowała jedynie zawieszenie prowadzenia tej

działalności. Takiej oceny nie zmienia powołanie się w skardze kasacyjnej na frag-

ment uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia

7

2008 r. [...], w którym Sąd ten orzekł w sprawie administracyjnej ze skargi na inną

decyzję - odmawiającą umorzenia skarżącej należności z tytułu składek na ubezpie-

czenie społeczne. Wprawdzie w uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Admini-

stracyjny umieścił przywołaną w skardze kasacyjnej frazę dotyczącą zaległych skła-

dek wraz z ustawowymi odsetkami, przyjmując, że „szczegółowe wskazanie wysoko-

ści znajduje się w załączniku, który stanowi integralną część decyzji”, ale jednocze-

śnie w tym samym uzasadnieniu podkreślał, że „zasadność i prawidłowość decyzji

ustalającej wysokość należnych składek i zasady ich poboru” podlegają kognicji sądu

powszechnego. Nie może być zatem sporu, a wręcz powinno być oczywiste, że

ustalenie sądu administracyjnego w sprawie administracyjnej nie ma doniosłości

prawnej (nie jest wiążące) w sprawie cywilnej z zakresu ubezpieczeń społecznych

należącej do właściwości sądu powszechnego (art. 1 i 2 § 1 k.p.c.).

Sąd Najwyższy dla porządku zwrócił ponadto uwagę na to, że w omówionym

wyżej poprzednio prawomocnie zakończonym postępowaniu o podleganie ubezpie-

czeniu społecznemu ubezpieczona odwołała się wyłącznie od decyzji z dnia 23 paź-

dziernika 2003 r. „znak [...]” o objęciu jej ubezpieczeniami: emerytalnym, rentowymi i

wypadkowym z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 1 stycz-

nia 1999 r. do 18 marca 2003 r. [...]. Natomiast nie wniosła odwołania od zawiado-

mienia z dnia 23 października 2003 r., nr sprawy [...] zobowiązującego ją do zapłaty

składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres „od

01/2000 r. do 03/2003 r.”, którego załącznikiem było szczegółowe wyliczenie składek

należnych organowi ubezpieczeń społecznych wraz z odsetkami [...], nawet gdyby

przyjąć, że to zawiadomienie nosiło cechy decyzji. Te okoliczności potwierdzają sta-

nowisko, że w poprzednio prawomocnie zakończonym postępowaniu „o podleganie

ubezpieczeniu społecznemu” składki nie były przedmiotem odwołania ani rozpozna-

nia przez Sądy obu instancji.

W rozpoznawanej sprawie nie mogło być mowy o „ograniczaniu wolności

działalności gospodarczej” zważywszy, że w prawomocnie zakończonym postępo-

waniu w sprawie o podleganie ubezpieczeniu społecznemu Sądy obu instancji

uznały, że w okresach deklarowanego czasowego zaprzestania wykonywania poza-

rolniczej działalności ubezpieczona „faktycznie” tę działalność prowadziła i dlatego

podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnym jako osoba pro-

wadząca tę działalność. W tym prawomocnie i prejudycjalnie osądzonym zakresie

8

podlegania ubezpieczonej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego z

tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej niedopuszczalne byłoby ponowne we-

ryfikowanie tego prawomocnie osądzonego przedmiotu rozstrzygnięcia (art. 366

k.p.c.), do czego w istocie rzeczy zmierzała skarżąca, która swoje zastrzeżenia prze-

ciwko podleganiu wymienionemu tytułowi ubezpieczeń mogła zgłaszać w skardze

kasacyjnej od prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 lute-

go 2006 r., ale nie skorzystała z tego środka zaskarżenia.

Powoływanie się skarżącej na nowe regulacje prawne uprawniające do okre-

sowego zawieszania prowadzonej pozarolniczej działalności oraz podtrzymywane

zaprzeczenia, że nie wykonywała ona tej działalności w okresach objętych nieko-

rzystnym dla niej wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 lutego 2006 r.

[...], nie ma podstaw ani uzasadnienia prawnego także ze względu na powagę rzeczy

osądzonej owego wyroku prawomocnie potwierdzającego jej podleganie wymienio-

nym ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu. Wprawdzie obarczające z tych

tytułów skarżącą zaległości składkowe mogły i powinny stanowić przedmiot nowej i

odrębnej decyzji tylko w zakresie nieobjętym prawomocną, bo niezaskarżoną przez

ubezpieczoną decyzją wydaną w formie zawiadomienia z dnia 23 października 2003

r. [...], zobowiązującą ją do zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne

oraz Fundusz Pracy za okres „od 01/2000 r. do 03/2003 r.”, której załącznikiem było

szczegółowe wyliczenie składek należnych organowi ubezpieczeń społecznych wraz

z odsetkami [...], tyle że takie potencjalne uchybienie nie zostało objęte przedmiotem

kasacyjnego zaskarżenia, skoro skarżąca nie zarzuciła naruszenia przepisów doty-

czących wymiaru i poboru składek. I do tego typu żądana ingerencja w aktualnym

postępowaniu byłaby bezpodstawna i niedopuszczalna (art. 366 k.p.c.) wskutek kwe-

stionowania wcześniej prawomocnie osądzonego (ustalonego) tytułu podlegania

spornym ubezpieczeniom w okresach wielokrotnie deklarowanego zawieszenia pro-

wadzonej pozarolniczej działalności, który nie może być ponownie weryfikowany w

postępowaniu o składki z prawomocnie potwierdzonego tytułu ubezpieczenia spo-

łecznego. Nowe przepisy aktualnie umożliwiające okresowe zawieszanie prowadze-

nia pozarolniczej działalności nie dają możliwości prawnych ani nie umożliwiają zwe-

ryfikowania prawomocnie ustalonego tytułu podlegania tym ubezpieczeniom w spor-

nych okresach według regulacji poprzednio obowiązującego stanu prawnego, co w

ustalonym stanie sprawy, a zwłaszcza wobec przesądzenia, że zawieszała ona tylko

9

pozornie prowadzenie pozarolniczej działalności, nie narusza ani art. 13 ust. 1

ustawy zmieniającej, ani art. 22 Konstytucji RP.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji w zgo-

dzie z art. 39814

k.p.c.

========================================