III CZP 81/10

Uchwała z dnia 25 listopada 2010 r., III CZP 81/10

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon (sprawozdawca)

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Urszuli Ł. przeciwko "Z.W.K.", sp. z

o.o. w S. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozstrzygnięciu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 25 listopada 2010 r. zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 22

kwietnia 2010 r.:

"Czy użytkownikowi wieczystemu nieruchomości przysługuje roszczenie z art.

124 ust. 5 u.g.n. w sytuacji, gdy tylko część oddanego w użytkowanie gruntu została

zajęta pod budowę infrastruktury technicznej, wykluczającej dotychczasowe

użytkowanie nieruchomości, a w przypadku odpowiedzi pozytywnej czy Skarb

Państwa jest uczestnikiem koniecznym takiego postępowania ze względu na fakt,

że na jego rzecz następuje nabycie prawa, nawet wówczas, gdy jest on

właścicielem nieruchomości?"

podjął uchwałę:

Roszczenie przewidziane w art. 124 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997

r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz.

651 ze zm.) przysługuje użytkownikowi wieczystemu także wtedy, gdy tylko

część oddanego w użytkowanie gruntu została zajęta pod budowę

infrastruktury technicznej, wykluczającej jego dotychczasowe użytkowanie;

roszczenie to może być dochodzone jedynie przeciwko Skarbowi Państwa.

Uzasadnienie

Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy

rozpoznawaniu przez Sąd Apelacyjny w Szczecinie apelacji powódki od wyroku

Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 27 listopada 2009 r., którym oddalono

powództwo wytoczone na podstawie art. 124 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997

r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651, ze

zm.) o nabycie użytkowania wieczystego bliżej określonego gruntu. Wątpliwość

Sądu Apelacyjnego powstała w związku z możliwością żądania nabycia tylko części

oddanego w użytkowanie wieczyste gruntu zajętego pod budowę infrastruktury

technicznej, wykluczającego jej użytkowanie w sposób dotychczasowy, a nie

użytkowanie całej nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 124 ust. 5 u.g.n. przewiduje roszczenie o złożenie przez

pozwanego odpowiedniego oświadczenia woli co do nabycia własności

nieruchomości (wieczystego użytkowania), z której dalsze prawidłowe korzystanie

przez właściciela (użytkownika wieczystego) staje się niemożliwe z powodu

zainstalowanych na tej nieruchomości urządzeń przesyłowych. Użycie w tym

przepisie terminu „nieruchomość” nie uprawnia do sugerowanego przez Sąd

Apelacyjny poglądu, że chodzi w nim jedynie o możliwość nabycia całej

nieruchomości, a nie jej części, na której znajdują się urządzenia przesyłowe.

Przeciwko temu poglądowi przemawia ratio legis tego przepisu, gdyż urządzenia

przesyłowe z reguły nie zajmują wiele miejsca na nieruchomości. Z tego względu

bezcelowe jest zmuszanie do nabywania całej nieruchomości, jeżeli urządzenia

przesyłowe zajmują tylko znikomą jej część, a korzystanie z pozostałej części jest

niezakłócone i spełnia swoje funkcje. Poza tym, wnioskując a fortiori z art. 124 ust.

5 u.g.n., należy stwierdzić, że skoro można żądać nabycia całej nieruchomości

(użytkowania wieczystego), to tym bardziej jej części.

Należy dodatkowo wskazać, że zgodnie z art. 95 pkt 4 u.g.n., niezależnie od

ustaleń planu miejscowego, podział nieruchomości może nastąpić w celu realizacji

roszczeń co do części nieruchomości wynikających z przepisów ustawy o

gospodarce nieruchomościami lub z odrębnych ustaw. Przepis ten nawiązuje także

do roszczenia przewidzianego w art. 124 ust. 5 u.g.n., a więc przemawia za

poglądem, że przewiduje on możliwość żądania wykupienia przez Skarb Państwa

tylko części nieruchomości lub użytkowania wieczystego.

Należy zauważyć, że art. 172 § 1 k.c. posługuje się również terminem

„nieruchomość”, a możliwe jest nabycie w drodze zasiedzenia jej części (por.

uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1968 r., III CZP 106/68, OSNCP

1969, nr 6, poz. 108, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 1970 r., III CZP

42/70, OSNCP 1971, nr 7-8, poz. 125, postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5

stycznia 1972 r., II CR 534/71, nie publ., z dnia 6 czerwca 1973 r., I CR 413/73, nie

publ. oraz z dnia 14 stycznia 1977 r., III CRN 309/76, OSNCP 1977, nr 11, poz.

214). Oczywiście, z chwilą zasiedzenia powstaje nowa, odrębna nieruchomość

gruntowa. Także na podstawie art. 151 k.c. można żądać wykupienia jedynie części

gruntu zajętej przez przekroczenie granicy nieruchomości oraz tej, która straciła dla

właściciela wskutek przekroczenia znaczenie gospodarcze. Przepis ten, mający

zastosowanie per analogiam do roszczenia właściciela przewidzianego w art. 231 §

2 k.c., nie nakazuje więc nabycia całej nieruchomości.

Sąd Apelacyjny podniósł też wątpliwość, czy roszczenie wynikające z art. 124

ust. 5 u.g.n. jest dopuszczalne „w sytuacji braku wyodrębnienia części

nieruchomości stosownie do treści art. 95 pkt 4 u.g.n.”. Odnosząc się do tej kwestii

wystarczy stwierdzić, że jeżeli realizacja roszczenia przewidzianego w art. 124 ust.

5 u.g.n. następuje w drodze umowy, to część nieruchomości (użytkowania

wieczystego) objętej tym roszczeniem należy uprzednio wyodrębnić w

postępowaniu administracyjnym na podstawie art. 95 pkt 4 u.g.n. Gdy to roszczenie

jest dochodzone na drodze postępowania sądowego na podstawie art. 64 k.c. w

związku z art. 1047 k.p.c., uprzednie wyodrębnienie jest zbędne; wydając wyrok

zastępujący oświadczenie woli współtworzące umowę, opiera się na określonym w

żądaniu pozwu przedmiocie, tj. oznaczonej geodezyjnie działce, której wykupienia

przez Skarb Państwa żąda powód.

Osobnym problemem wymagającym rozstrzygnięcia w związku z

przedstawionym zagadnieniem prawnym jest kwestia legitymacji biernej w sprawie

z powództwa wytoczonego na podstawie art. 124 ust. 5 u.g.n. Według tego

przepisu, nabywcą może być tylko Skarb Państwa, zatem tylko on jest

legitymowany biernie w sprawie o wykup nieruchomości lub użytkowania

wieczystego, choć może być reprezentowany przez różne podmioty. Powództwo o

realizację roszczenia przewidzianego w art. 124 ust. 5 u.g.n. musi więc być

skierowane przeciwko Skarbowi Państwa, niezależnie od tego, czy chodzi o wykup

własności nieruchomości czy użytkowania wieczystego oraz niezależnie od tego,

kto reprezentuje go w sprawie (starosta czy osoby i jednostki organizacyjne

wymienione w art. 124 ust. 2 i 5 u.g.n.).

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.