III CZP 84/10

Uchwała z dnia 25 listopada 2010 r., III CZP 84/10

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Grzegorza K. przeciwko "P.P.B.", sp.

z o.o. w B.P. o ustalenie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu

jawnym w dniu 25 listopada 2010 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez

Sąd Okręgowy – Sąd Gospodarczy w Białymstoku postanowieniem z dnia 25

czerwca 2010 r.:

„Czy zbycie przez wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

dotychczas posiadanych udziałów, po nabyciu prawa pierwszeństwa do objęcia

nowych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym, uniemożliwia wspólnikowi

wykonanie tego prawa w sytuacji, gdy oświadczenie dotychczasowego wspólnika o

objęciu udziałów złożone zostało przed datą zawarcia ze spółką umowy zbycia

dotychczasowych udziałów i gdy przedstawienie spółce tego oświadczenia w

wymaganej formie nastąpiło wprawdzie w dacie wyznaczonej do wykonania prawa

pierwszeństwa, lecz po dacie zawarcia umowy zbycia udziałów?”

podjął uchwałę:

Do oświadczenia wspólnika o objęciu udziałów w podwyższonym

kapitale zakładowym ma zastosowanie art. 61 § 1 zdanie pierwsze k.c.

W braku odmiennego zastrzeżenia, rozporządzenie przez wspólnika na

rzecz spółki wszystkimi swymi udziałami w celu ich umorzenia powoduje

przejście na spółkę także przysługującego wspólnikowi prawa pierwszeństwa

objęcia nowych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym spółki.

Uzasadnienie

Grzegorz K. w pozwie wniesionym przeciwko "P.P.B.", spółce z o.o. wniósł o

ustalenie, że objął 13 nowych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym

pozwanej spółki.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2010 r. oddalił powództwo,

ustalając, że dnia 11 sierpnia 2009 r. nadzwyczajne zgromadzenie wspólników

pozwanej spółki podjęło uchwałę o dobrowolnym umorzeniu z czystego zysku

zgłoszonych przez wspólników udziałów. Następnie, w dniu 15 września 2009 r.,

nadzwyczajne zgromadzenie wspólników uchwaliło podwyższenie kapitału

zakładowego pozwanej spółki o kwotę 231 000 zł przez utworzenie 462 nowych,

niepodzielnych udziałów, każdy o wartości nominalnej 500 zł. W uchwale

wskazano, że dotychczasowi wspólnicy mają pierwszeństwo objęcia nowych

udziałów proporcjonalnie do dotychczas im przysługujących. W związku z tą

uchwałą powód otrzymał od zarządu pozwanej spółki pismo z wezwaniem do

wykonania prawa pierwszeństwa i pouczeniem, że w celu wykonania tego prawa

należy, do dnia 15 października 2009 r., do godz. 15, złożyć oświadczenie o objęciu

nowych udziałów w formie aktu notarialnego i dokonać wpłat na ich pokrycie. Dnia 6

października 2009 r. powód złożył pozwanej spółce ofertę sprzedaży wszystkich

swoich pięciu udziałów w celu ich umorzenia, a w dniu 12 października 2009 r.

zawarł ze spółką umowę sprzedaży tych udziałów. W tym samym dniu zarząd

pozwanej spółki podjął uchwałę o umorzeniu udziałów powoda. Z kolei w dniu 15

października 2009 r., o godz. 13.30, powód przedłożył zarządowi pozwanej spółki

odpis aktu notarialnego zawierającego jego oświadczenie o objęciu trzynastu

udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym. Akt notarialny obejmujący

oświadczenie powoda został sporządzony w dniu 30 września 2009 r. W dniu 15

października 2009 r. powód przedłożył zarządowi pozwanej spółki wraz z aktem

notarialnym także potwierdzenie wpłaty na pokrycie objętych udziałów.

W ocenie Sądu Rejonowego, powód w dniu 15 października 2009 r. nie mógł

skutecznie złożyć oświadczenia o objęciu nowych udziałów w podwyższonym

kapitale zakładowym, ponieważ wówczas nie był już wspólnikiem pozwanej spółki.

Przestał nim być dnia 12 października 2009 r., kiedy doszło do umorzenia

wszystkich jego dotychczasowych udziałów.

Sąd Okręgowy, rozpoznając apelację powoda, nabrał poważnych wątpliwości,

wyrażonych w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu.

Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą chwili złożenia przez powoda oświadczenia

o objęciu udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym; czy nastąpiło ono

dopiero – jak przyjął Sąd Rejonowy – w dniu 15 października 2009 r., kiedy powód

przedłożył zarządowi pozwanej spółki odpis aktu notarialnego zawierającego jego

oświadczenie o objęciu udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym, czy też

już w dniu 30 września 2009 r., kiedy nastąpiło sporządzenie tego aktu. W razie

opowiedzenia się za drugą ewentualnością, wykonanie przez powoda prawa

pierwszeństwa i objęcie udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym

poprzedzałoby datę umorzenia jego dotychczasowych udziałów, tj. dzień 12

października 2009 r.

Wątpliwości Sądu Okręgowego dotyczą także wpływu umorzenia

dotychczasowych udziałów wspólnika na przysługujące mu prawo pierwszeństwa;

czy wspólnik wraz z umorzeniem wszystkich dotychczas przysługujących mu

udziałów traci prawo pierwszeństwa w objęciu nowych udziałów, gdyż jeżeliby go

nie tracił, to objęcie przez niego nowych udziałów byłoby skuteczne nawet przy

założeniu, że nastąpiło dopiero w dniu 15 października 2009 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prawo podmiotowe określane mianem "udziału", wynikające ze stosunku

uczestnictwa w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, obejmuje zespół

funkcjonalnie powiązanych ze sobą uprawnień (zob. uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 14 września 2005 r., III CZP 57/05, OSNC 2006, nr 7-8, poz. 116). Należy do

nich m.in. prawo pierwszeństwa wspólnika do objęcia nowych udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym w stosunku do swoich dotychczasowych

udziałów (art. 258 § 1 k.s.h.). Prawo to umożliwia utrzymanie status quo w spółce;

chroni wspólników przed „rozwodnieniem” przysługujących im dotychczas praw

udziałowych – a tym samym przed osłabieniem ich pozycji prawnej – wskutek

zaoferowanie nowych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym niektórym

tylko wspólnikom lub osobom trzecim (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20

sierpnia 1996 r., III CZP 67/96, OSNC 1996, nr 12, poz. 155 i z dnia 15 grudnia

2006 r., III CZP 132/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 148).

Realizacja prawa pierwszeństwa wspólnika do objęcia nowych udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym w stosunku do swoich dotychczasowych

udziałów zakłada spełnienie określonych przesłanek. Punktem wyjścia jest podjęcie

uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego przez utworzenie nowych udziałów.

Możliwości nabycia nowych udziałów w kapitale zakładowym podwyższonym na

podstawie uchwały otwiera się tylko wtedy, gdy uchwała lub umowa spółki tego nie

wykluczają lub nie ograniczają. Uchwała wyłączająca lub ograniczająca

przewidziane w art. 258 § 1 k.s.h. prawo pierwszeństwa może jednak zapaść tylko

na zasadach określonych w art. 246 § 3 k.s.h., tj. za zgodą wszystkich

zainteresowanych wspólników. Poza tym wykluczenie lub ograniczenie prawa

pierwszeństwa w uchwale nie może dotyczyć podwyższenia kapitału zakładowego

na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki, czyli w trybie

uproszczonym (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2006 r., III CZP

132/06, oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., I CSK 384/09,

OSNC 2010, nr 10, poz. 140). Odmiennie jednak, bez przekonywającego

uzasadnienia – w zestawieniu z argumentami zawartymi w przytoczonych

orzeczeniach – orzeczono w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2010 r., II

CSK 505/09 (OSNC 2011, nr 1, poz. 8), w którym w istocie odmówiono doniosłości

przewidzianemu w art. 257 § 3 k.s.h. odesłaniu do art. 260 § 2 k.s.h. i podważono

sens surowych wymagań stawianych podwyższeniu kapitału zakładowego przez

zmianę umowy spółki, czyli w trybie zwykłym.

Prawo pierwszeństwa do objęcia nowych udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym w stosunku do dotychczasowych udziałów przysługuje osobom

będącym wspólnikami w dniu podjęcia uchwały o podwyższeniu kapitału

zakładowego lub w innym dniu wskazanym w tej uchwale. Zgodnie z art. 258 § 1

k.s.h., zarząd wzywa w tym samym czasie wszystkich wspólników uprawnionych do

wykonania przysługującego im prawa pierwszeństwa do objęcia nowych udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym. W myśl tego przepisu, prawo to należy

wykonać w terminie miesiąca od wezwania; wykonanie następuje przez złożenie

oświadczenia o objęciu nowych udziałów. Jeżeli podwyższenie kapitału

zakładowego następuje przez zmianę umowy spółki – czyli w trybie zwykłym –

rozpatrywane oświadczenie wymaga formy aktu notarialnego (art. 258 § 2 k.s.h.), a

jeżeli podwyższenie kapitału zakładowego następuje na podstawie

dotychczasowych postanowień umowy spółki – czyli w trybie uproszczonym –

oświadczenie to wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 257 § 3

k.s.h.).

Istnieje kontrowersja, czy oświadczenie o objęciu nowych udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym stanowi czynność prawną jednostronną, czy

też jedynie składnik umowy dochodzącej do skutku pomiędzy dotychczasowym

wspólnikiem a spółką; drugi składnik tej umowy stanowiłoby – według tego

stanowiska – oświadczenie woli spółki wyrażone w podjętej wcześniej uchwale o

podwyższeniu kapitału zakładowego. Należy podzielić pogląd, że oświadczenie o

objęciu nowych udziałów przez dotychczasowego wspólnika stanowi element

wskazanej umowy. Skutkiem objęcia nowych udziałów przez dotychczasowego

wspólnika jest zwiększenie zakresu jego uprawnień wobec spółki, dlatego za

podstawę tego skutku, podobnie jak za podstawę nawiązania stosunku członkostwa

w spółce, należy uznać umowę. Przemawiają za tym także argumenty systemowe,

czerpane z art. 432 § 1 pkt 6 i art. 441 § 2 pkt 6 k.s.h., wskazujących na umowny

charakter objęcia akcji.

Umowny charakter objęcia nowych udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym przez dotychczasowego wspólnika rzutuje na rozstrzygnięcie kwestii

chwili dojścia do skutku jego oświadczenia woli, a tym samym chwili dojścia do

skutku umowy o objęcie przez niego nowych udziałów w podwyższonym kapitale

zakładowym. Stanowi zasadę, że oświadczenia woli wywierające skutki prawne w

odniesieniu do innej oznaczonej osoby wymagają złożenia tej osobie. Dotyczy to w

szczególności oświadczeń woli jednej strony umowy wobec drugiej strony umowy,

zgodnie zaś z art. 61 § 1 zdanie pierwsze k.c., oświadczenie woli, które ma być

złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że

mogła ona się zapoznać z jego treścią.

Tylko wyjątkowo oświadczenia woli wywierające skutki prawne w stosunku do

innej oznaczonej osoby uważa się za złożone w chwili, która nie pokrywa się z

chwilą dojścia oświadczenia do tej osoby w taki sposób, że mogła się ona zapoznać

z jego treścią. Taki wyjątek przewiduje w szczególności art. 33 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz.

1361 ze zm.), według którego oświadczenie woli właściciela nieruchomości o

ustanowieniu na niej ograniczonego prawa rzeczowego uważa się za złożone nie

tylko wtedy, gdy doszło do nabywcy tak, jak tego wymaga art. 61 k.c., lecz także,

gdy zostało złożone w przepisanej formie w sądzie rejonowym prowadzącym księgę

wieczystą (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1998 r., III CZP

10/98, OSNC 1998, nr 10, poz. 154).

W odniesieniu do oświadczenia dotychczasowego wspólnika o objęciu nowych

udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym spółki brak jednak przepisów,

które wprowadzałby wyjątek od wyrażonej w art. 61 § 1 zdanie pierwsze k.c.

zasady, że oświadczenie woli wywierające skutki prawne w stosunku do innej

oznaczonej osoby jest złożone z chwilą jego dojścia do tej osoby w sposób

umożliwiający zapoznanie się z jego treścią. Za takie przepisy nie mogą być uznane

art. 257 § 3 i art. 258 § 2 k.s.h., dotyczące formy oświadczenia o objęciu nowych

udziałów. Odstępstwa co do pewnych oświadczeń woli, wywierających skutki

prawne wobec innej oznaczonej osoby, od wymagania złożenia tej osobie i

poddania normie art. 61 § 1 zdanie pierwsze k.c. wiążą się z zastosowaniem innych

sposobów poinformowania osoby zainteresowanej o treści tych oświadczeń. Samo

natomiast zachowanie wymaganej formy przez wspólnika obejmującego nowe

udziały w podwyższonym kapitale zakładowym nie może być uznane za

alternatywny sposób zapewnienia spółce informacji o treści oświadczenia

wspólnika.

Z tego względu oświadczenie woli dotychczasowego wspólnika o objęciu

nowych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym spółki jako wywierające

skutki prawne wobec spółki podlega złożeniu spółce i jest, zgodnie z art. 61 § 1

zdanie pierwsze k.c. w związku z art. 2 k.s.h., dokonane z chwilą, gdy doszło do

spółki w taki sposób, że mogła się zapoznać z jego treścią. Chwila ta jest zarazem

chwilą zawarcia przez wspólnika ze spółką umowy o objęcie nowych udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym. Umowa ta – zobowiązująca wspólnika do

pokrycia objętych udziałów – powoduje jednak nabycie przez niego tych udziałów

dopiero wraz z dojściem podwyższenia kapitału zakładowego do skutku, czyli

dopiero z chwilą wpisu podwyższenia kapitału zakładowego do rejestru (art. 262 § 4

k.s.h.) na podstawie zgłoszenia zarządu i dołączonych do tego zgłoszenia

dokumentów określonych w art. 262 § 2 k.s.h.

Udział jako prawo podmiotowe o charakterze majątkowym może być

przedmiotem rozporządzeń wspólnika (art. 180-183 k.s.h.). Mimo wskazanego

złożonego charakteru udziału, rozporządzić można w zasadzie jedynie udziałem

oraz – co jednak w okolicznościach sprawy nie ma znaczenia – częścią udziału

(gdy wspólnik może mieć tylko jeden udział) lub ułamkową częścią udziału.

Oddzielnie, bez zbycia udziału, części udziału lub ułamkowej części udziału,

wspólnik może przenieść na inną osobę tylko uprawnienia będące pochodną

udziału (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2005 r.,

III CZP 57/05 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1999 r., II CKN

496/98 i z dnia 11 września 2002 r., V CKN 1370/00, OSNC 2003, nr 11, poz. 155).

Do takich uprawnień zalicza się np. roszczenie o wypłatę dywidendy, a także

skonkretyzowane prawo pierwszeństwa, tj. przysługujące wspólnikowi po podjęciu

uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego spółki, czyli po ziszczeniu się

wyjściowej przesłanki, warunkującej realizacje prawa pierwszeństwa wspólnika do

objęcia nowych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym w stosunku do

dotychczasowych udziałów.

Ze względu na fragmentaryczność regulacji kodeksu spółek handlowych

dotyczących udziałów oraz podobieństwo korporacyjnych praw udziałowych do

wierzytelności należy do zbycia udziałów stosować odpowiednio na podstawie art. 2

k.s.h. przepisy o przelewie wierzytelności (art. 509-516 k.c.). W szczególności

należy zgodnie z art. 509 § 2 k.c. przyjąć, że w braku odmiennej woli stron

przechodzą na nabywcę udziałów przysługujące wspólnikowi uprawnienia

pochodne w stosunku do udziałów, takie jak roszczenie o wypłatę dywidendy oraz

skonkretyzowane prawo pierwszeństwa wspólnika do objęcia nowych udziałów w

podwyższonym kapitale zakładowym (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2

kwietnia 1998 r., I CKN 450/97, OSNC 1998, nr 12, poz. 210). Zważywszy, że

wspólnik może tymi uprawnieniami oddzielnie rozporządzić, nie muszą one być

objęte umową o zbycie udziałów, jednakże w braku wyłączenia ich spod działania

umowy, powinny one jako prawa związane z udziałem dzielić jego los i przejść na

podstawie art. 509 § 2 w związku z art. 2 k.s.h. na nabywcę udziałów.

Zgodnie z art. 199 § 1 k.s.h., do dobrowolnego umorzenia udziałów dochodzi

w drodze nabycia podlegających umorzeniu udziałów przez spółkę, a zatem w

wyniku ich zbycia przez wspólnika na rzecz spółki. Jeżeli – jak w niniejszej sprawie

– zbycie udziałów następuje przez sprzedaż, zawarta przez wspólnika ze spółką

umowa sprzedaży udziałów wywiera co do zasady, zgodnie z art. 510 § 1 k.c.,

skutek zobowiązująco-rozporządzający. W każdym razie nie ma przeszkód do

nastąpienia tego skutku w razie umorzenia udziałów – jak w niniejszej sprawie – z

czystego zysku, gdyż w takim przypadku nie ma zastosowania art. 199 § 7 k.s.h. W

braku odmiennej woli stron, spółka z chwilą zawarcia umowy sprzedaży nabywa nie

tylko objęte nią udziały, ale i – jak wyjaśniono – uprawnienia z nimi związane, takie

jak skonkretyzowane prawo pierwszeństwo wspólnika do objęcia nowych udziałów

w podwyższonym kapitale zakładowym spółki. Wspólnik z chwilą zbycia w celu

umorzenia wszystkich swoich udziałów na rzecz spółki na podstawie umowy, która

nie zawiera zastrzeżenia o wyłączeniu z jej przedmiotu przysługującego

wspólnikowi prawa pierwszeństwa do objęcia nowych udziałów w podwyższonym

kapitale zakładowym spółki, traci więc to prawo.

Z tych względów przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnięto, jak w

uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).