III CZP 91/10

Uchwała z dnia 25 listopada 2010 r., III CZP 91/10

Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "P.B.U.D." S.A. w K. przeciwko Alicji

W.-G. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, po rozstrzygnięciu w

Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym, w dniu 25 listopada 2010 r. zagadnienia

prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z

dnia 27 kwietnia 2010 r.:

"Czy w sprawie o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, w oparciu

o art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., dopuszczalna jest w świetle art. 843 § 3 k.p.c. zmiana

podstawy powództwa przez złożenie pozwanemu w toku procesu nowego, innego

niż w pozwie, oświadczenia o potrąceniu wierzytelności powstałej dopiero w trakcie

procesu, ze skutkiem umorzenia wierzytelności objętej tytułem wykonawczym, w

sytuacji, gdy wcześniejsze potrącenie dokonane przez złożenie oświadczenia w

pozwie okazało się bezskuteczne?"

podjął uchwałę:

W sprawie o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności na

podstawie art. 840 § 2 pkt 2 k.p.c. dopuszczalne jest powołanie nowej

podstawy powództwa, polegającej na złożeniu oświadczenia o potrąceniu z

wierzytelnością egzekwowaną powstałej dopiero w toku procesu

wierzytelności wzajemnej, także wówczas, gdy zgłoszony w pozwie zarzut

potrącenia okazał się bezskuteczny.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 października 2009 r. Sąd Okręgowy w Krakowie pozbawił

wykonalności tytuł wykonawczy w postaci wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach z

dnia 20 maja 2004 r. i wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 23 listopada

2004 r.

Tytuł wykonawczy obejmował obowiązek zapłacenia przez powódkę pozwanej

kwoty 158 465,64 zł z ustawowymi odsetkami, a żądanie pozbawienia go

wykonalności zostało oparte na fakcie wygaśnięcia egzekwowanej wierzytelności

na skutek zgłoszonego w pozwie potrącenia wzajemnej wierzytelności w wysokości

228 915 zł, zasądzonej nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym (art. 840

§ 1 pkt 2 k.p.c.). Nakaz ten utracił jednak moc na skutek wniesienia sprzeciwu, a

powództwo zostało oddalone prawomocnym wyrokiem. Wobec bezskuteczności

pierwotnego potrącenia, powódka we wniesionych w toku sprawy pismach

procesowych złożyła oświadczenia o potrąceniu z egzekwowaną wierzytelnością

kolejnych wierzytelności wzajemnych, których łączna wartość, zweryfikowania przez

biegłego sądowego, wynosi kwotę 240 421,22 zł.

Sąd Okręgowy uznał, że dokonane przez powódkę potrącenie jest skuteczne,

gdyż art. 843 § 3 k.p.c. nie stanowił – wbrew zarzutowi pozwanej – przeszkody do

jego uwzględnienia. Powódka wykazała, że wzajemnych wierzytelności nie mogła

potrącić wcześniej, powstały one bowiem dopiero w toku sprawy o pozbawienie

tytułu wykonawczego wykonalności.

Rozpoznając apelację pozwanej, Sąd Apelacyjny w Krakowie przedstawił – na

podstawie art. 390 § 1 k.p.c. – przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Jest poza sporem, że zdarzenie polegające na umorzeniu egzekwowanej

wierzytelności na skutek potrącenia, jeżeli nastąpiło po zamknięciu rozprawy, może

stanowić podstawę powództwa opozycyjnego (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Oświadczenie woli o potrąceniu wzajemnej wierzytelności powód może złożyć

pozwanemu poza procesem, jak również w pozwie, w którym domaga się

pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności. Pomimo sporów w doktrynie,

judykatura Sądu Najwyższego stoi konsekwentnie na stanowisku, że oparcie

powództwa przeciwegzekucyjnego na fakcie wygaśnięcia wierzytelności wskutek

potrącenia jest możliwe także wówczas, gdy warunki do złożenia oświadczenia o

potrąceniu powstały już przed zamknięciem rozprawy, niemniej powód złożył

stosowne oświadczenie dopiero po tej chwili. Zdaniem Sądu Najwyższego, pogląd,

że na pozwanym ciąży w takiej sytuacji obowiązek zgłoszenia zarzutu potrącenia w

postępowaniu rozpoznawczym pomija istotę instytucji potrącenia, wynikającą z

przepisów prawa materialnego. Różnicowanie sytuacji prawnej powoda w procesie

opozycyjnym w zależności od tego, czy w postępowaniu rozpoznawczym mógł

zgłosić zarzut potrącenia i nie skorzystał z tej możliwości, czy też nie mógł tego

uczynić, np. dlatego, że wierzytelność nie była jeszcze wymagalna, nie jest

uzasadnione (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1973 r., III CZP

73/73, OSNCP 1974, nr 10, poz. 163, z dnia 30 lipca 1974 r., III CZP 44/74,

OCNCP 1975, nr 5, poz.78 i z dnia 14 października 1993 r., III CZP 141/93, OSNC

1994, nr 5, poz. 102 oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 1972 r., I CR

396/71, OSPiKA 1973, nr 7-8, poz.151 i z dnia 27 września 2005 r., V CK 183/05,

"Biuletyn SN" 2006, nr 2, poz. 8).

Z uzasadnienia przedstawionego zagadnienia prawnego wynika, że Sąd

Apelacyjny uznał, iż zgłoszenie przez powoda kolejnych wierzytelności do

potrącenia stanowi przytoczenie nowej podstawy powództwa opozycyjnego i

prowadzi do przedmiotowej zmiany pierwotnego powództwa. Ta właśnie specyfika

sprawy stała się źródłem wątpliwości Sądu co do właściwego rozumienia art. 843 §

1 k.p.c. Nie kwestionując tego stanowiska należy podnieść, że ocena, czy

wystąpienie z nowym zarzutem przeciwko tytułowi wykonawczemu w toku procesu

opozycyjnego powinno być uznawane za przedmiotową zmianę powództwa, nie jest

jednoznaczna i zależy od przyjęcia określonej koncepcji przedmiotu procesu z

powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności.

Według jednego z możliwych rozwiązań, przedmiot ten jest indywidualizowany

przez żądanie i konkretny zarzut (podstawę powództwa). Konsekwencją tej

koncepcji, jest to, że każda podstawa powództwa opozycyjnego (np. przedawnienie,

wygaśnięcie wierzytelności na skutek zapłaty lub wygaśnięcie wierzytelności

wskutek zwolnienia z długu, wygaśnięcie wierzytelności na skutek potrącenia z

konkretną wierzytelnością wzajemną) stanowi odrębny przedmiot sporu. Zgłoszenie

w jednym powództwie opozycyjnym kilku podstaw prowadzi według omawianego

rozwiązania do przedmiotowej kumulacji roszczeń (art. 191 k.p.c.), zatem

zgłoszenie nowej podstawy musi być traktowane jako przedmiotowa zmiana

powództwa (art. 193 k.p.c.). Dopuszczalne jest także równoległe wytoczenie kilku

powództw przeciwegzekucyjnych opartych na odmiennych zarzutach, np. na

potrąceniu innych wierzytelności wzajemnych. Według konkurencyjnego poglądu,

przedmiot procesu z powództwa opozycyjnego powinien być ujmowany całościowo i

sprowadza się do żądania pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności

niezależnie od wchodzących w rachubę podstaw. Ujęcie takie eliminuje problem

zmiany powództwa w razie zgłoszenia kolejnych zarzutów przeciwko tytułowi

wykonawczemu, a także równoległego toczenia się kilku spraw opartych na

odmiennych zarzutach.

Argumenty przemawiające za przedstawionymi koncepcjami nie były

dotychczas rozważane w doktrynie, a wybór jednej z nich wymagałby szerszej

analizy. Rozstrzyganie tej kwestii w okolicznościach sprawy nie jest jednak

konieczne, przyjęcie bowiem stanowiska Sądu Apelacyjnego nie prowadzi do

wniosków odmiennych od tych, które należałoby zaaprobować w razie uznania, że

powołanie nowego zarzutu w związku ze złożeniem oświadczenia o potrąceniu

kolejnej wierzytelności nie prowadzi do zmiany pierwotnego przedmiotu procesu.

Problem dopuszczalności zmiany powództwa opozycyjnego uregulowanego w

art. 840 k.p.c. nie był przedmiotem szerszych rozważań ani w literaturze, ani w

orzecznictwie. W piśmiennictwie wskazywano, że zmiana powództwa opozycyjnego

jest dopuszczalna w dwojakim zakresie; powód może zmienić żądanie z

całkowitego pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności na częściowe lub

odwrotnie albo żądać zamiast pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności

zwrotu wyegzekwowanego świadczenia lub wynagrodzenia szkody.

Dopuszczalność zmiany powództwa opozycyjnego na żądanie zwrotu

wyegzekwowanego świadczenia zaakceptowało również orzecznictwo (por.

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1936 r., C III 1282/34, Zb.Urz. 1937,

nr 10, poz. 346 i z dnia 6 lutego 1937 r., C II 2424/36, Zb.Urz. 1937, nr 10, poz.

337). Jednocześnie w doktrynie zauważono, że z przewidzianego w art. 843 § 3

k.p.c. zakazu przytaczania nowych zarzutów wynika, iż dopuszczalność zmiany

powództwa opozycyjnego (podstaw powództwa) jest ograniczona. Rozwijając tę

myśl, jeden z autorów wyraził pogląd, przytoczony przez Sąd Apelacyjny, że ze

względu na ustanowioną w art. 843 § 3 k.p.c. prekluzję zgłaszania zarzutów,

potrzebę szybkiego prowadzenia egzekucji oraz ochronę interesów wierzyciela

zmiana podstawy powództwa przeciwegzkucyjnego jest niedopuszczalna.

Przedmiotową zamianę powództwa reguluje art. 193 k.p.c., zgodnie z którym

w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji dopuszczalna jest każda zmiana

żądania lub podstawy powództwa, jeżeli nie wpływa na właściwość sądu. W

piśmiennictwie wskazano, że ograniczenia dopuszczalności zmiany powództwa

wynikają ponadto z konieczności zachowania bezwzględnych przesłanek i

tożsamości trybu postępowania. W orzecznictwie zaakceptowano natomiast zmianę

powództwa prowadzącą do zmiany rodzaju postępowania z postępowania zwykłego

na odrębne (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1965 r., III CO

76/64, OSPiKA 1965, nr 10, poz. 211 i z dnia 7 kwietnia 1992 r., III CZP 29/92,

OSNCP 1992, nr 11, poz. 192).

Wobec braku przepisu szczególnego trzeba przyjąć, że wynikające z art. 193

k.p.c. szerokie granice dopuszczalności przedmiotowego przekształcenia

powództwa dotyczą również powództwa opozycyjnego (art. 840 § 1 k.p.c.).

Postępowanie wszczęte powództwem o pozbawienie tytułu wykonawczego

wykonalności jest klasycznym postępowaniem rozpoznawczym, toczącym się

według przepisów części pierwszej księgi pierwszej kodeksu postępowania

cywilnego, w którym art. 193 k.p.c. znajduje zastosowanie wprost. Zmianę

powództwa opozycyjnego, polegającą na powołaniu nowych okoliczności

faktycznych w związku ze złożeniem w piśmie procesowym oświadczenia o

potrąceniu z wierzytelnością egzekwowaną innej wierzytelności niż przestawiona do

potrącenia w pozwie, należy zatem uznać, w myśl art. 193 k.p.c., za w pełni

dopuszczalną, modyfikacja taka bowiem nie prowadzi do zmiany właściwości

rzeczowej, którą w sprawach z powództw przeciwegzekucyjnych określa wartość

przedmiotu sporu, ani właściwości miejscowej (art. 843 § 1 i 2 k.p.c.).

Ewentualne ograniczenia zmiany powództwa mogą w takim stanie rzeczy

wynikać jedynie z art. 843 § 3 k.p.c., który jest jednym z przejawów systemu

prekluzji jako metody koncentracji materiału procesowego i stanowi wyjątek od

zasady wyrażonej w art. 217 k.p.c. Odmienność tego rozwiązania była widoczna w

jeszcze większym stopniu na gruncie kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r., w

którym odpowiednikiem art. 843 § 3 k.p.c. był podobnie brzmiący art. 568 § 1, oraz

przed wprowadzeniem do kodeksu postępowania cywilnego regulacji prekluzyjnych

dotyczących postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych (art. 47912

§ 1 i

art. 47914

§ 2). Tłumacząc sens art. 568 § 1 d.k.p.c., w literaturze międzywojennej

podnoszono, że ze względu na przyjętą w nim zasadę ewentualności dłużnik nie

może wnosić kilku powództw przeciwegzekucyjnych po sobie, jak też nie może

także w toku postępowania przytaczać nowych zarzutów. Podkreślano, że celem

tego rozwiązania jest zapobieganie przewlekaniu egzekucji, które inaczej nie

mogłoby się powieść z powodu możliwości zabezpieczenia powództwa

przeciwegzekucyjnego przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego.

Potrzeba przeciwdziałania przewlekłości postępowania egzekucyjnego jest

podkreślana także w piśmiennictwie dotyczącym art. 843 § 1 k.p.c. Niezgłoszenie

zarzutu w pozwie prowadzi do utraty prawa skorzystania z niego w późniejszym

stadium procesu, a w konsekwencji zarzut taki – jeżeli zostałby zgłoszony – nie

powinien być przedmiotem merytorycznego rozpoznania. W piśmiennictwie

przyjmuje się jednak zgodnie, że obowiązek przytoczenia w pozwie wszystkich

zarzutów dotyczy wyłącznie tych zarzutów, które powód mógł już w pozwie

przytoczyć, tj. takich, o których wiedział i mógł je zgłosić, można więc później

przytoczyć zarzut, który powstał po wniesieniu pozwu. Nie można również pozbawić

dłużnika zarzutu wprawdzie istniejącego już wcześniej, ale którego nie mógł on

zgłosić w pozwie, ponieważ dowiedział się o nim dopiero w toku procesu. Po

wniesieniu pozwu opozycyjnego powód może zatem zgłosić zarzuty, których

wcześniej nie mógł podnieść, gdyż one nie istniały lub o nich nie wiedział; musi

jednak wykazać, że zarzutów tych nie mógł zgłosić wcześniej.

Sąd Apelacyjny nie zakwestionował przytoczonych poglądów, uważa jednak,

że inaczej należy spojrzeć na zagadnienie dopuszczalności zarzutów w sytuacji, w

której zarzut przeciwko tytułowi wykonawczemu został oparty na złożeniu

oświadczenia o potrąceniu kolejnej wierzytelności, ponieważ otwiera się wówczas

nowa płaszczyzna badania sporu. W dopuszczeniu do rozpoznania takiego zarzutu

Sąd dopatrzył się obejścia art. 843 § 3 k.p.c., czego nie można podzielić.

Przede wszystkim należy podkreślić, że rozstrzygane zagadnienie prawne

dotyczy sytuacji – jak wynika z postanowienia o jego przedstawieniu – w której

powód złożył oświadczenie o potrąceniu z egzekwowaną wierzytelnością

wierzytelności wzajemnej powstałej dopiero w toku procesu opozycyjnego i

jednocześnie to zdarzenie wskazał jako nowy zarzut (podstawę powództwa)

uzasadniający pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności. Zarzut ten nie

istniał więc w chwili wniesienia pozwu, toteż nie obejmuje go – przewidziany w art.

843 § 1 k.p.c. – zakaz zgłaszania nowych zarzutów.

Z tego punktu widzenia, dla dopuszczalności wspomnianego zarzutu i

konieczności jego merytorycznego rozpoznania bez znaczenia jest okoliczność, czy

zgłoszenie tego zarzutu należy traktować jako zmianę przedmiotową powództwa

opozycyjnego, czy też mamy do czynienia jedynie z nowym zarzutem (podstawą

powództwa) przy zachowaniu tożsamości pierwotnego roszczenia procesowego.

Zmiana przedmiotowa powództwa nie może prowadzić – w okolicznościach sprawy

– do obejścia art. 843 § 3 k.p.c., ponieważ przepis ten nie ma zastosowania do

nowego zarzutu (podstawy powództwa), gdyż nie mógł on być zgłoszony w pozwie.

Kwestia obejścia art. 843 § 3 k.p.c. mogłaby pojawić się wówczas, gdyby

powód wystąpił z nowym zarzutem, który mógł zgłosić w pozwie, a jednocześnie

zgłoszenie tego zarzutu stanowiłoby zmianę przedmiotową powództwa

opozycyjnego. W takiej sytuacji pojawiłoby się pytanie, czy sprekludowany zarzut

może zostać skutecznie podniesiony w ramach zmienionego roszczenia

procesowego. Ten sam problem wystąpiłby, gdyby zarzut, który mógł zostać

podniesiony w pozwie, powód zgłosił w kolejnym powództwie

przeciwegzekucyjnym, po prawomocnym oddaleniu pierwszego powództwa.

Zagadnienie sprowadza się zatem do pytania, czy naruszenie przewidzianego w

art. 843 § 3 k.p.c. nakazu koncentracji podstaw powództwa pociąga za sobą skutki

jedynie w ramach konkretnej sprawy, na co wskazuje wykładnia językowa tego

przepisu, czy też konsekwencje te wykraczają poza tę sprawę i uniemożliwiają

skuteczne powołanie sprekludowanego zarzutu również w ramach powództwa

obejmującego zmienioną podstawę faktyczną.

W literaturze okresu międzywojennego wyraźnie zwracano uwagę, że

jakkolwiek art. 568 § 1 d.k.p.c. zabraniał późniejszego przedstawiania zarzutów

znanych w chwili wniesienia pozwu tylko w postępowaniu wszczętym tym właśnie

pozwem, to za niedopuszczalne należało uznać przedstawienie takich zarzutów

także w nowym pozwie, ponieważ otworzyłoby to drogę do większych jeszcze

nadużyć niż umożliwienie powoływania takich zarzutów w pierwotnym

postępowaniu. Taki sam wniosek wynika ze stwierdzenia, że przewidziana w

przytoczonym przepisie zasada ewentualności oznacza, iż dłużnik nie może wnosić

kilku następujących po sobie powództw przeciwegzekucyjnych. Preferowany w

literaturze kierunek wykładni był podzielany w orzecznictwie (por. orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 17 lipca 1936 r., C III 1166/35, Zb.Urz. 1937, nr 2, poz. 69).

W tym właśnie kierunku zmierzają przytoczone wypowiedzi literatury, w których

wskazuje się na ograniczenia lub nawet niedopuszczalność zmiany powództwa

opozycyjnego w związku z art. 843 § 3 k.p.c. Chodzi w nich tylko o to, aby zmiana

powództwa nie służyła ponownemu otwarciu drogi do skorzystania z tych zarzutów

przeciwko tytułowi wykonawczemu, które powód mógł zgłosić w pozwie, a tego nie

zrobił. Nie należy ich natomiast rozmieć w ten sposób, że art. 843 § 3 k.p.c. w ogóle

wyłącza przedmiotową zmianę powództwa lub wyklucza powoływanie w toku

sprawy nowych zarzutów (podstaw powództwa), które nie mogły być przytoczone w

pozwie.

Do odmiennych wniosków nie prowadzi eksponowany przez Sąd Apelacyjny

argument dotyczący sprawności postępowania egzekucyjnego. Nie ulega

wątpliwości, że wprowadzenie przewidzianej w art. 843 § 1 k.p.c. prekluzji zarzutów

było podyktowane troską o sprawność postępowania egzekucyjnego, jednakże

skoro konkretna podstawa powództwa opozycyjnego nie mogła zostać przytoczona

w pozwie, to konsekwencją niedopuszczenia do jej późniejszego powołania w toku

procesu musiałoby być kolejne powództwo przeciwegzekucyjne. Zważywszy, że

również to powództwo najpewniej uzyskałoby zabezpieczenie tamujące egzekucję

(art. 755 § 1 k.p.c.), skutek rozważanego rozwiązania mógłby być – z punktu

widzenia sprawności egzekucji – odwrotny od zamierzonego. Sytuacja, w której

skuteczność oświadczeń powoda o potrąceniu z egzekwowaną wierzytelnością

nowych wierzytelności wzajemnych wymagałaby rozpoznania w kolejnym procesie

opozycyjnym, opóźniałaby bieg egzekucji jeszcze bardziej niż rozpoznanie

skuteczności wspomnianych oświadczeń w ramach toczącej się już sprawy, nawet

jeżeli stosowne zarzuty nie zostaną zgłoszone w pozwie, lecz – wobec

niemożliwości ich wcześniejszego podniesienia – dopiero w toku procesu

opozycyjnego.

Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale.