I CSK 123/10

Sygn. akt I CSK 123/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Marta Romańska

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Michała T.

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 3 grudnia

2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 lipca 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda kosztami

procesu w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

ten sposób, że oddalił powództwo Michała T. przeciwko Agencji Nieruchomości

Rolnych w W. o zapłatę 30090000 zł i obciążył go obowiązkiem ponoszenia

kosztów procesu za obie instancje.

Rozstrzygnięcie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach:

W okresie od 25 sierpnia do 31 grudnia 1993 r. strony zawarły dziewięć umów

dzierżawy, które pozwana wypowiedziała ze skutkiem natychmiastowym w dniu

13 marca 1995 r., powołując się na to, że powód dopuścił się zwłoki z zapłatą

czynszu za dwa okresy płatności, za pierwsze i drugie półrocze 1994 r. Następnie

w dniu 14 marca 1995 r. przejęła przedmioty dzierżawy. Oddalone zostało żądanie

powoda przywrócenia posiadania tych przedmiotów wyrokiem Sądu Rejonowego z

dnia 14 marca 2002 r., a Sąd drugiej instancji oddalił jego apelację, uznając że

uwzględnienie powództwa mogłoby prowadzić do negatywnych skutków dla tych

nieruchomości i składników majątkowych. Sąd Okręgowy oddalił roszczenie

powoda o ustalenie bezskuteczności wypowiedzenia umów dzierżawy, z uwagi na

brak interesu prawnego i niewykazanie bezskuteczności wypowiedzenia. Nie

odniosła również skutku apelacja powoda.

W każdej umowie określony został roczny czynsz dzierżawny, płatny w dwóch

ratach. W umowach nie zamieszczono postanowienia o obowiązku uprzedzenia

dzierżawcy o zamiarze wypowiedzenia ich bez zachowania terminu

wypowiedzenia. Stosownie do art. 703 k.c. warunkiem skutecznego wypowiedzenia

było uprzedzenie dzierżawcy o takim zamiarze i wyznaczenie mu dodatkowego,

trzymiesięcznego terminu do zapłaty. Warunku tego pozwana nie dopełniła,

doprowadzając do naruszenia wymienionego uregulowania. Powód wywodził

zgłoszone roszczenie w postaci utraconych dochodów za lata 1995 do

2003 z nienależytego wykonania przez pozwaną umów dzierżawy, polegającego

na bezskutecznym ich rozwiązaniu oraz z czynu niedozwolonego polegającego na

odebraniu przedmiotów dzierżaw i pozbawieniu go posiadania. Sąd Apelacyjny

uznał, że powód nie wykazał, że nie było zaległości w opłatach czynszowych za

dwa pełne okresy płatności. Przedstawiona przez niego kserokopia ekspertyzy

3

księgowej, wykonanej przez biegłego Stefana K. w sprawie o ustalenie

bezskuteczności wypowiedzenia umów zawiera zestawienie dokonanych i

brakujących wpłat tytułem czynszu i określenie zadłużenia. Wynika z niej, że

powód za 1994 r. nie uiścił na poczet czynszu żadnej kwoty i w dacie

wypowiedzenia zalegał z zapłatą za dwa okresy płatności. Nie doszło również do

wniesienia tych opłat w okresie trzech miesięcy od wypowiedzenia. Wobec tego,

mimo nieudzielenia powodowi dodatkowego terminu, wypowiedzenie stało się

skuteczne z upływem trzymiesięcznego terminu od dokonania go, czyli z dniem

13 czerwca 1995 r. Z tym dniem powód utracił tytuł do władania przedmiotami

dzierżawy. Samowolne odebranie ich przez pozwaną potraktować należało jako

zawiniony czyn niedozwolony. Naruszenie przez właściciela posiadania, które nie

jest oparte na tytule prawnym nie uzasadnia roszczenia odszkodowawczego.

Nie przysługiwało powodowi roszczenie o odszkodowanie za okres od chwili

skutecznego wypowiedzenia umów. Za okres od 14 marca do 13 czerwca 1995 r.

służyło mu roszczenie odszkodowawcze na podstawie art. 471 k.c. Nie wykazał

jednak, że z prowadzonego gospodarstwa rolnego uzyskałby dochód w wysokości

odpowiadającej przeciętnemu dochodowi z prowadzenia działalności rolniczej. Nie

było podstaw do rozważań związanych z uznaniem zarzutu przedawnienia za

nadużycie tego prawa przez pozwaną.

W skardze kasacyjnej powód powołał obie objęte art. 3983

§ 1 k.p.c.

podstawy. Podniósł, że naruszenie prawa materialnego polega na niewłaściwym

zastosowaniu art. 6 k.c. w związku z art. 703 k.c. i art. 498 § 1 i 2 k.c. przez

przyjęcie, że na nim spoczywa obowiązek wykazania, że nie zalegał z zapłatą

czynszu oraz nie wykazał, że nie zalega, skoro za zgodą pozwanej dokonał

potrącenia swojej wierzytelności z czynszem za pierwsze półrocze 1994 r. Zarzut

naruszenia przepisów postępowania wiąże z art. 382 k.p.c. i art. 328 § 2 w związku

z art. 391 § 1 k.p.c. przez pominięcie dowodów w postaci instrukcji Dyrektora

Oddziału Agencji w S. i istotnej części dowodu z opinii, z których jednoznacznie

wynika wola dokonania potrącenia. Ocena dowodów przeprowadzona została z

naruszeniem art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382, art. 227 oraz art. 328 § 2 w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. Nieuchylenie wyroku Sądu Okręgowego, który nie

rozpoznał istoty sprawy polegającej na niewyjaśnieniu, czy powód zalegał z zapłatą

4

czynszu i rozpoznanie jej we własnym zakresie wskazuje na pogwałcenie art. 386 §

4 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołanie podstawy skargi kasacyjnej wymaga wskazania konkretnych przepisów

prawa z równoczesnym stwierdzeniem, że wydanie wyroku nastąpiło z ich obrazą,

zaś oparcie skargi kasacyjnej na podstawie art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. łączy się nadto

z koniecznością wykazania, że konsekwencje obrazy określonych przepisów były

tego rodzaju, że decydowały lub współdecydowały o wyniku sprawy. Wymogów

tych nie spełniają podniesione przez skarżącego zarzuty.

Przepis art. 3983

§ 3 k.p.c. wyłącza możliwość oparcia skargi kasacyjnej na

zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów. Wykładnia tego

uregulowania powinna być ścisła, ponieważ zmierza do eliminacji tylko tych

zarzutów, które dotyczą bezpośrednio podstawy faktycznej wyrokowania. Możliwe

jest zatem powoływanie naruszenia tych przepisów, które nie należą do kategorii

błędnej oceny dowodów, ale których ostateczną konsekwencją jest wadliwe

ustalenie stanu faktycznego. Mimo niewskazania konkretnych przepisów, których

naruszenie wiąże się z ustaleniem faktów i dokonywaniem oceny dowodów, to nie

ulega wątpliwości, że wymienione uregulowanie obejmuje art. 233 § 1 k.p.c., skoro

ten przepis określa kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2010 r., III UK 84/09, niepubl., z dnia

7 kwietnia 2010 r. II UK 177/09, niepubl., z dnia 13 stycznia 2010 r., II CSK 372/09,

niepubl., postanowienie z dnia 15 maja 2009 r., III CSK 338/08, niepubl. i wyrok

z dnia 8 maja 2008 r., V CSK 579/07, niepubl.). Nie ma podstaw do przyjęcia, że

wyłączenie dotyczy tylko sytuacji dowolnej oceny dowodów i wniosku takiego nie

można wysnuć z wypowiedzi Sądu Najwyższego zawartej w wyroku z dnia 8 maja

2008 r. Również powołanie się skarżącego na stanowisko Sądu Najwyższego

w wyroku z dnia 5 lipca 2007 r., II CSK 160/07, niepubl., bez jego bliżej analizy nie

usprawiedliwia konkluzji o dopuszczalności podniesienia zarzutu naruszenia art.

233 § 1 k.p.c., ponieważ nie wskazuje naruszenia właściwych norm prawnych,

rzeczywistego pominięcia dowodu ani reguł logicznego wnioskowania

zezwalających na taką konstatację. Przepis art. 227 k.p.c. nie przewiduje ani nie

5

określa uprawnień sądu związanych z rozpoznawaniem sporu, lecz wyznacza wolę

ustawodawcy ograniczenia faktów, które mogą być przedmiotem dowodu

w postępowaniu cywilnym. Przewiduje uprawnienie sądu do selekcji zgłaszanych

dowodów jako skutku dokonanej oceny istotności okoliczności faktycznych, których

wykazaniu dowody te mają służyć, (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

3 października 2008 r., I CSK 70/08, niepubl., z dnia 12 lutego 2009 r., III CSK

272/08, niepubl., z dnia 13 stycznia 2010 r., II CSK 357/09, niepubl.). Przepis ten

stanowi podstawę decyzji sądu podejmowanej przed podjęciem określonych

rozstrzygnięć dowodowych. Nie wypełnia zatem wskazanej podstawy skargi

kasacyjnej. Za niedopuszczalne uznać trzeba również zarzuty naruszenia tych

przepisów, które regulują bezdowodowe ustalanie faktów. Domniemanie faktyczne,

przewidziane art. 231 k.p.c., jest środkiem pozwalającym ustalić określony element

stanu faktycznego, konstruowanym z uwzględnieniem reguł z art. 233 § 1 k.p.c.,

a tym samym należy do kręgu czynności związanych z dokonywaniem ustaleń

faktycznych i oceny dowodów.

Zgłoszenie zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. nakładało na skarżącego

powinność wykazania, że Sąd Apelacyjny uchybił konkretnym przepisom

regulującym postępowanie rozpoznawcze. Sąd drugiej instancji orzeka na

podstawie materiału zgromadzonego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym oraz

w postępowaniu apelacyjnym, który obejmuje twierdzenia, wnioski zarzuty stron

oraz przeprowadzone dowody. Uregulowanie to stanowi ogólne wskazanie

kompetencyjne, wyrażające istotę postępowania odwoławczego (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 1999 r., I CKN 504/99, OSNC

2000/1/17, postanowienie z dnia 5 lutego 2010 r., III CSK 124/09, niepubl.).

Wyjątkowo można powołać się na jego naruszenie, gdy sąd drugiej instancji

pominie część zebranego materiału dowodowego i wyda orzeczenie wyłącznie na

podstawie materiału dowodowego zebranego przez sąd pierwszej instancji lub

własnego materiału z pominięciem wyników postępowania przed sądem pierwszej

instancji (por. wyrok Sądu najwyższego z dnia 27 stycznia 2010 r., II CSK 326/09,

niepubl.).

Nieuprawnione jest stanowisko skarżącego, że doszło do naruszenia powołanego

przepisu w rozpoznawanej sprawie, ponieważ Sąd Apelacyjny nie prowadził

6

postępowania dowodowego, a w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji nie

był przeprowadzony dowód z opinii biegłego. Powołanie się przez skarżącego na

pominięcie opinii biegłego, która nie była przeprowadzona w sprawie było

nietrafne, sprzeczne z przepisami regulującymi przeprowadzanie tego rodzaju

dowodu. Nie ma racji skarżący, że przedstawiona kserokopia ekspertyzy biegłego

Stefana K., dowodu przeprowadzonego przez Sąd Okręgowy w sprawie I C 663/95,

spełniała wymagania przewidziane art. 278 k.p.c. Nie oznacza to jednak, że

stanowisko wyrażone w tej opinii nie było brane pod uwagę w ramach podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia. Sądy obu instancji były związane, stosownie do art. 365

§ 1 k.p.c., wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 14 sierpnia 2002 r., którym

oddalona została apelacja skarżącego od wyroku Sądu Okręgowego oddalającego

powództwo o ustalenie bezskuteczności wypowiedzenia umów dzierżawy. Sąd ten

stwierdził, że powód był w zwłoce z zapłatą czynszu za dwa okresy jego płatności

w 1994 r., zaś opinia biegłego Stefana K. potwierdza częściowe jedynie wykonanie

zobowiązania za pierwsze półrocze tego roku, związane z zaliczeniem na poczet

należności czynszowej wydatków poniesionych przez skarżącego na remont

budynku i urządzeń, na co pozwana wyraziła zgodę. Nie stoi to w sprzeczności z

przyjęciem przez Sąd Apelacyjny w rozpoznawanej sprawie, że powód nie dokonał

wpłaty żadnej kwoty na poczet czynszu, czemu z resztą on nie przeczył i co

również wynika z tej opinii.

Naruszenie art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. jedynie wyjątkowo

może usprawiedliwiać podstawę kasacyjną z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c., jeśli

uzasadnienie orzeczenia sądu drugiej instancji nie zawiera wszystkich elementów

nim wymaganych, bądź dotknięte jest ich brakami w stopniu uniemożliwiającym

dokonanie kontroli kasacyjnej Tylko w takim wypadku uchybienie art. 328 § 2 k.p.c.

może być uznane za mające wpływ na wynik sprawy (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 8 czerwca 2010 r., I PK 29/10, niepubl., z dnia 4 marca 2010 r.,

I CSK 439/08). Zarzut skarżącego nie zawiera argumentów zezwalających na taką

ocenę uzasadnienia zaskarżonego wyroku, pomija wpływ na zgromadzony materiał

sprawy o ustalenie bezskuteczności wypowiedzenia umów. Przepis art. 378 § 1

k.p.c. nakazuje sądowi drugiej instancji rozpoznanie sprawy w granicach apelacji,

które wyznacza zakres zaskarżenia oraz wnioski i zarzuty apelującego. Nakłada

7

również na ten sąd obowiązek ustosunkowania się w uzasadnieniu do zarzutów

mających wpływ na rozstrzygnięcie sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 24 lutego 2010 r., III CSK 129/09, niepubl. i wyrok z dnia 24 marca 2010 r.,

V CSK 296/09, niepubl.). Utrwalone jest w orzecznictwie, podzielane

w rozpoznawanej sprawie, zapatrywanie dotyczące rozumienia zawartego w art.

378 § 1 k.p.c. zwrotu „rozpoznania sprawy w granicach apelacji", które zostało

wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia

2008 r. III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55. Sąd drugiej instancji merytorycznie

rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia, dokonuje własnych ustaleń

faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając na materiale

zebranym w pierwszej instancji, ustala podstawę prawną orzeczenia niezależnie od

zarzutów podniesionych w apelacji, kontroluje prawidłowość postępowania przed

sądem pierwszej instancji, będąc związanym zarzutami zawartymi w apelacji, poza

nieważnością postępowania oraz orzeka co do istoty sprawy, stosownie do

wyników postępowania. Bezzasadnie utrzymuje skarżący, że Sąd Apelacyjny

przekroczył tak rozumiane granice apelacji. Pomija bowiem, że ocena skuteczności

wypowiedzenia, wobec niekwestionowania przez strony, przyjętego przez Sąd

Apelacyjny wniosku biegłego Stefana K. dotyczącego zaległości czynszowej oraz

wiążącego wpływu wyroku tego Sądu z dnia 14 sierpnia 2002 r., należy do sfery

prawa materialnego.

Zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. może być uznany za uzasadniony

wówczas, gdy sąd drugiej instancji mimo stwierdzenia nierozpoznania przez sąd

pierwszej instancji istoty sprawy bądź konieczności przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości i powinności uchylenia wyroku, wydał inne niż przewidziane

nim rozstrzygnięcie. Nierozpoznanie istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji

stwarza możliwość, a nie obowiązek uchylenia wyroku i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania. Nie ma przeszkód, aby sąd drugiej instancji wydał

orzeczenie kończące postępowanie, jeśli uzna, że materiał dowodowy zezwala na

prawidłowe zastosowanie prawa materialnego. Nierozpoznanie istoty sprawy ma

miejsce wówczas, gdy sąd pierwszej instancji nie wniknął w ogóle w całokształt

okoliczności sprawy, nie zbadał merytorycznej podstawy powództwa, jak też, gdy

rozstrzygnięcie nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy. Taka sytuacja

8

nie miała miejsca w odniesieniu do orzeczenia Sądu Okręgowego, który wziął pod

uwagę ustalenia Sądu Apelacyjnego uznał je jednak za nieistotne dla przyjęcia, że

zgłoszone powództwo jest uzasadnione, co w ocenie Sądu Apelacyjnego oparte

było na błędnej, omówionej wykładni prawa materialnego. Nie ma zatem podstaw

do uznania, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy i uniemożliwiało to

Sądowi Apelacyjnemu merytoryczne zakończenie postępowania.

Pozbawione uzasadnionych podstaw były również zarzuty naruszenia prawa

materialnego. Przepis art. 6 k.c. traktuje o ciężarze dowodu w sensie

materialnoprawnym i wskazuje kogo obciążają skutki niepowodzenia procesu

udowadniania, zawiera ogólną zasadę rozkładu ciężaru dowodu i określa reguły

dowodzenia. Nie wynikają z niego ani prawa ani obowiązki stron o charakterze

materialnoprawnym. Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia go wymaga

wskazania także przepisu prawa materialnego regulującego stosunek prawny stron

i konkretyzującego rozkład ciężaru dowodu w ramach tego stosunku (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2008 r., IV CSK 452/07, niepubl. i z dnia

17 lipca 2009 r., IV CSK 83/09, niepubl.). Strony łączyły umowy dzierżawy, którymi

powód był zobowiązany do płacenia uzgodnionego czynszu w określonych

terminach (art. 693 k.c.), a jego wysokość i okresy płatności wyszczególnione były

w każdej umowie. Przewidziana była również możliwość zaliczenia na poczet

czynszu wydatków poniesionych przez dzierżawcę na remont obiektów i urządzeń,

po uzyskaniu zgody wydzierżawiającego. Kwestionując istnienie uprawnienia

wydzierżawiającego do wypowiedzenia umowy bez zachowania terminu

wypowiedzenia, wynikającego z art. 703 k.c. powinien, zgodnie ze spoczywającym

na nim ciężarze dowodu wykazać, że obowiązek ten wypełnił. Zasadność

twierdzenia powoda o zaliczeniu na poczet czynszu wydatków poniesionych przez

niego na remont była przedmiotem rozpoznania w powołanej już sprawie

o ustalenie bezskuteczności wypowiedzenia umów dzierżawy. W wyroku z dnia

14 sierpnia 2008 r. Sąd Apelacyjny wypowiedział się, wiążąco dla rozpoznawanej

sprawy, że zaliczeniu podlegała na poczet czynszu za pierwsze półrocze 1994 r.

jedynie kwota 169208,32 zł, wskazana w opinii biegłego Stefana K. Pozostałe

zadłużenie obejmuje resztę czynszu za pierwsze półrocze 1994 r. i całą należność

z tego tytułu za drugie półrocze tego roku. Powód nie podważył skutecznie tego

9

stwierdzenia w opisywanej sprawie, które było podstawą oddalenia powództwa. W

rozpoznawanej sprawie, powołując się na potrącenie z wierzytelnością pozwanej

swojej wierzytelności związanej z nakładami na przedmiot dzierżawy nie powołał

innych dowodów, niż te przeprowadzone w sprawie IC 633/95. Nie ma zatem

podstaw do przyjęcia, że doszło do naruszenia art. 6 w związku z art. 703 k.c.,

skoro powód nie sprostał obowiązkowi wykazania, że poza wymienioną kwotą

doszło do dalszych zaliczeń, czy też wpłat na poczet należności czynszowych.

Wobec tego niezasadnie kwestionuje stanowisko Sądu Apelacyjnego oraz

stwierdzenie, że zaległość dotyczyła obu okresów płatności czynszu, co dawało

pozwanej uprawnienie do wypowiedzenia umowy po wcześniejszym uprzedzeniu

dzierżawcy i wyznaczeniu dodatkowego terminu do zwolnienia się z zobowiązania.

Określone kwestionowanym wyrokiem skutki niedochowania przez pozwaną

obowiązku uprzedzenia powoda zgodne są z istotą art. 703 k.c. i przyjmowaną

jego wykładnią, ponieważ częściowe obniżenie zobowiązania za pierwszy okres

płatności nie uchyla zwłoki dzierżawcy za dwa pełne okresy. Nie ma racji skarżący,

że doszło do niewłaściwego zastosowania art. 498 § 1 i 2 k.c., ponieważ

uregulowanie to nie miało zastosowania w badanej sprawie. Porozumienia stron

dotyczącego możliwości zaliczenia na poczet czynszu wydatków dzierżawcy

poniesionych na przedmiot dzierżawy nie można utożsamiać z potrąceniem

ustawowym z art. 498 i nast. k.c. Przyjęta przez strony umowna forma kompensaty

przewidywała możliwość, na ustalonych warunkach, dopuszczalnych w ramach

przewidzianych art. 3531

k.c., zmniejszenia przysługującej pozwanej wierzytelności,

a zatem tylko tych rodzajowo określonych i po uprzedniej zgodzie wynajmującej.

Dążenie skarżącego do ewentualnego zmniejszenia zobowiązania czynszowego

przez przedstawienie pozwanej do potrącenia innych wierzytelności nie miało

znaczenia dla rozstrzygnięcia, ponieważ nie mogłoby mieć wpływu na ocenę jego

zadłużenia i uprawnienia pozwanej na gruncie przesłanek przewidzianych art. 703

k.c.

Z powyższych względów skarga kasacyjna jako bezzasadna została

oddalona w oparciu o art. 39814

k.p.c.

Na podstawie art. 102 w związku z art. 108 § 1, art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. Sąd

Najwyższy nie obciążył skarżącego obowiązkiem zwrotu pozwanej kosztów

10

procesu, mając na uwadze jego trudną sytuację majątkową i życiową oraz

skomplikowany charakter sprawy.